Mấy ngày nay, những tốp tàn quân của đạo quân bại trận lần lượt kéo qua thị trấn. Chẳng còn thấy bóng dáng của những đơn vị có tổ chức nào nữa, mà chỉ là một đám đông rệu rã, nhếch nhác; lính t tráng râu ria xồm xoàm, bẩn thỉu, quân phục rách tả tơi, lê lết bước đi không cờ xí, không kỷ niệm hàng ngũ — kiệt sức, rã rời, chẳng còn nghĩ ngợi hay quyết đoán nổi điều gì, cứ bước đi theo thói quen thuần túy và ngã vật xuống vì mệt mỏi ngay khi dừng chân. Đa số bọn họ là lính dân phòng, những con người vốn quen với đời sống thanh bình, những tiểu thương đã nghỉ bán, nay đang oằn mình gánh chịu sức nặng của trang bị quân sự; những gã thị dân lanh lợi nhưng cũng dễ khiếp sợ chẳng kém gì lúc hào hứng, sẵn sàng xông lên mà cũng dễ bề tháo chạy; lấp ló đâu đó vài chiếc quần đỏ, tàn tích của một đại đội đã bị quét sạch trong một trận chiến lớn; những pháo thủ mặc áo khoác sẫm màu, sánh vai cùng các sắc phục bộ binh đủ loại, và thỉnh thoảng là chiếc mũ sắt lấp lánh của một kỵ binh mang ủng nặng đang chật vật theo kịp bước chân của những người lính bộ binh nhẹ nhàng hơn.

Các đại đội lính tình nguyện, với những cái tên nghe vô cùng hào hùng như "Những người báo thù cho thất bại", "Những công dân trong nấm mồ", hay "Các đội quân tử chiến", lần lượt kéo qua trông như một bầy cướp.

Chỉ huy của họ — trước kia là thợ may, con buôn bán ngũ cốc, chủ xưởng xà phòng đã giải nghệ hay nhà luyện mỡ, những kẻ thời cơ được phất lên làm sĩ quan nhờ tiền bạc hoặc hàng ria mép dài, trên người lỉnh kỉnh vũ khí, áo len và ren vàng — lớn tiếng ba hoa, bàn luận về kế hoạch hành quân, và ngấm ngầm cho thiên hạ hiểu rằng họ chính là chỗ dựa duy nhất của nước Pháp trong cơn hấp hối; thế nhưng, thẳm sâu bên trong, họ thường vô cùng khiếp sợ chính những binh sĩ dưới quyền, một lũ người "với trói và gông", phần lớn liều lĩnh đến mức ngu ngốc, và tất cả đều quen thói cướp bóc, truỵ lạc.

Người ta đồn rằng quân Phổ sắp tiến vào Rouen. Lực lượng Vệ quốc đoàn — những kẻ suốt hai tháng qua vẫn miệt mài đi tuần tra trinh sát vô cùng cẩn trọng trong khu rừng lân cận, thậm chí từng có lúc tự bắn vào lính canh của mình và bày trận địa nghênh chiến chỉ vì một con thỏ động đũa trong lùm cây — giờ đây đã lui về với mái ấm gia đình; súng ống, quân phục, toàn bộ thứ khí tài chết chóc từng gieo rắc kinh hoàng cho bất cứ ai trong vòng ba hải lý quanh vùng, nay đã biến sạch.

Cuối cùng, tốp lính Pháp cuối cùng cũng vượt sông Seine để hướng về Pont-Audemer qua ngõ Saint Sever và Bourg-Achard; và rồi, chót vót ở đoạn cuối là vị tướng đầy tuyệt vọng của họ đang lết bộ giữa hai người cận vệ, bất lực chẳng thể làm gì với những mảnh vụn rệu rã của quân đoàn, bản thân ông thì hoàn toàn ngẩn ngơ và choáng váng trước sự sụp đổ của một dân tộc vốn quen chiến thắng nay lại thảm bại cay đắng dẫu vẫn giữ vững truyền thống dũng cảm.

Sau đó, một sự tĩnh mịch tuyệt đối, thứ im lặng của nỗi sợ hãi chực chờ, trùm lên thành phố. Không ít gã tư sản bụng phệ, đã bị tước đoạt khí phách bởi một đời sống thuần túy thương mại, đang thấp thỏm ngóng chờ sự xuất hiện của kẻ chiến thắng, run lẩy bẩy sợ rằng dao nhọn xỉ thịt và dao thái bếp nhà mình sẽ bị liệt vào danh sách vũ khí.

Cuộc sống dường như ngưng trệ, các cửa hiệu đóng cửa, đường phố lặng ngắt. Thỉnh thoảng, một cư dân vì quá khiếp sợ sự tĩnh lặng ấy lại len lỏi thật nhanh dọc theo vỉa hè, nép sát vào chân tường.

Giữa nỗi hoang mang phập phồng ấy, người ta lại đâm ra mong ngóng kẻ thù xuất hiện.

Vào buổi chiều của ngày tiếp theo sau khi quân Pháp rút đi, một vài kỵ binh Uhlan, xuất hiện từ xó xỉnh nào chẳng rõ, phi nước đại băng qua thành phố. Ít lâu sau, một khối đen kịt tràn xuống từ hướng Sainte-Catherine, trong khi hai dòng lũ xâm lược khác ồ ạt đổ vào từ các ngả đường dẫn đến Darnetal và Bois-guillaume. Tiền phái của ba đạo quân cùng lúc tụ họp tại Quảng trường Tòa thị chính, trong khi từng tiểu đoàn quân đội Đức nối đuôi nhau luồn lách qua các con phố lân cận, làm vang dội tiếng vỉa hè rên siết dưới bước chân nặng nề nhịp nhàng của chúng.

Những mệnh lệnh hô vang bằng thứ giọng lạ lẫm và khục khặc dội ngược lại từ những ngôi nhà trông có vẻ chết chóc và hoang vắng, trong khi từ sau các ô cửa chớp khép kín, những đôi mắt đang lén lút dò xét kẻ chinh phục — những kẻ nắm quyền chủ tể, theo luật kẻ mạnh, đối với thành phố cùng sinh mạng và tài sản của thần dân nơi đây. Người dân ẩn mình trong những gian nhà tối tăm bỗng rơi vào cơn hoảng loạn bất lực, thứ cảm giác từng bao trùm lấy con người trước những trận hồng thủy hay những biến động địa chất tàn khốc mà mọi sự khôn ngoan và sức mạnh đều trở nên vô nghĩa. Hiện tượng tương tự vẫn lặp lại mỗi khi trật tự xã hội thiết lập bị lật nhào, khi an ninh công cộng chấm dứt, và khi mọi thứ được luật pháp của con người hay tự nhiên bảo vệ đều rơi vào lòng thương xót của một thế lực cuồng si vô tri. Trận động đất vùi lấp cả một cộng đồng dưới những ngôi nhà đổ nát; cơn lũ cuốn phăng cái xác chết đuối của người nông dân cùng bầy gia súc và những xà nhà bứt ra từ mái ngõ; hay đạo quân chiến thắng tàn sát những ai dám bảo vệ mạng sống rồi bắt phần còn lại làm tù binh — cướp bóc dưới danh nghĩa thanh gươm, và tạ ơn Chúa giữa tiếng đại bác gầm vang — tất cả đều là những tai họa khủng khiếp lật nhào mọi niềm tin vào công lý vĩnh hằng, mọi sự tín nhiệm mà ta được dạy phải đặt nơi sự che chở của Thiên Thần và lý trí con người.

Giờ đây, những nhóm lính nhỏ bắt đầu gõ cửa từng nhà rồi biến mất hút vào bên trong. Đó chính là sự chiếm đóng sau cuộc xâm lăng. Giờ là lúc kẻ chiến bại phải tìm cách làm vừa lòng kẻ chiến thắng.

Chẳng bao lâu sau, khi những hoảng hốt ban đầu đã lắng dịu, một cảm giác bình yên mới bắt đầu hình thành. Ở nhiều gia đình, các sĩ quan Phổ cùng chia sẻ bữa ăn với gia chủ. Không ít lần, đó là một quý ông, và vì phép lịch sự, hắn bày tỏ niềm xót xa dành cho nước Pháp cùng sự miễn cưỡng khi phải tham gia vào một cuộc chiến như thế. Người ta tỏ ra khá biết ơn hắn vì thiện ý ấy — vả lại, nào ai biết trước có lúc họ sẽ phải nhờ cậy sự bảo vệ của hắn? Tranh thủ được sự chiếu cố của hắn, người ta có thể bớt đi mấy miệng ăn. Và việc gì phải chọc giận một kẻ mà mình đang hoàn toàn phụ thuộc? Đó không phải là lòng dũng cảm mà là sự liều lĩnh, một đức tính mà người dân Rouen chẳng còn có thể mang ra để tự hào như thời kỳ của những cuộc kháng chiến anh dũng từng làm nên tên tuổi thành phố. Trên hết thảy, họ tự nhủ, với sự lịch thiệp bất biến của người Pháp, chắc chắn người ta hoàn toàn được phép thân mật một cách lịch sự ở chốn riêng tư, miễn là giữ khoảng cách với tên lính ngoại bang nơi công cộng. Thế nên, trên đường phố, họ phớt lờ sự tồn tại của nhau, nhưng hễ bước chân vào nhà là sẵn sàng niềm nở, và tối nào cũng thấy gã người Đức nán lại bên lò sưởi gia đình ngày một lâu hơn.

Bản thân thị trấn cũng dần lấy lại vẻ bề ngoài quen thuộc. Người dân Pháp không ra đường nhiều, nhưng lính Phổ thì lúc nhúc khắp các ngả đường. Ngoài ra, những sĩ quan hussar áo xanh dương từng hiên ngang lê lết những thứ vũ khí chết chóc cồng kềnh trên vỉa hè dường như cũng chẳng có vẻ gì là khinh miệt người dân thị trấn đơn thuần sâu sắc hơn các sĩ quan thuộc lực lượng Chasseurs từng cùng uống nước trong các quán cà phê năm ngoái là bao. Thế nhưng, vẫn có một cái gì đó lơ lửng trong không khí; thứ gì đó tinh tế và không thể gọi tên, một bầu không khí xa lạ khó chịu hệt như mùi hương lan tỏa khắp nơi — mùi của sự chiếm đóng. Nó lấp đầy những ngôi nhà tư gia lẫn chốn công cộng, làm thay đổi hương vị thức ăn, và gieo vào lòng người ta cảm giác đang phải bôn ba xa xứ, giữa những bộ tộc man rợ và đầy hiểm nguy.

Những kẻ chinh phục đòi tiền — rất nhiều tiền. Người dân nộp tiền rồi tiếp tục nộp; suy cho cùng, họ giàu có. Nhưng một thương gia vùng Normandy càng trở nên giàu có bao nhiêu, thì mỗi lần phải hy sinh một phần tài sản lọt vào tay kẻ khác, ông ta lại càng đau đớn bấy nhiêu.

Thế nhưng, cách thị trấn chừng hai, ba hải lý, xuôi theo dòng sông về phía Croisset, Dieppedalle hay Biessard, các thủy thủ và ngư dân đôi khi vẫn vớt lên những cái xác sưng vù của một tên lính Phổ mặc quân phục, bị đâm chết bằng dao, đá dập đầu, hoặc bị ném xuống nước từ trên cầu nào đó. Lớp bùn dưới lòng sông đã nuốt chửng biết bao vụ trả thù âm thầm, tàn bạo và chính đáng; những chiến công vô danh, những cuộc tập kích lặng lẽ đầy hiểm nguy với kẻ thực hiện hơn cả những trận chiến giữa ban ngày với tiếng kèn khải hoàn vang dội.

Bởi lẽ, lòng căm thù kẻ ngoại bang lúc nào cũng đủ sức mạnh để vũ trang cho những tâm hồn gan góc sẵn sàng chết vì một Lý tưởng.

Cuối cùng, thấy rằng dẫu cho đám xâm lược đã áp đặt lên thành phố một kỷ luật thép nhưng chúng vẫn chưa gây ra bất kỳ sự tàn khốc nào mà lời đồn thổi từng gán cho chúng suốt dọc hành trình khải hoàn, đám thương gia đáng kính cũng lấy lại được can đảm và tinh thần thương trường bắt đầu cựa quậy trở lại trong họ. Một số người có những lợi ích lớn đang bị đe dọa ở Havre, nơi bấy giờ đang bị quân đội Pháp chiếm đóng, bèn tính đường tìm cách đến cảng đó bằng cách đi đường bộ đến Dieppe rồi từ đó đáp tàu thủy.

Họ tận dụng sức ảnh hưởng của những sĩ quan Đức mà họ đã làm quen, và một giấy thông hành đã được cấp bởi vị tướng tư lệnh.

Do đó, sau khi thuê một chiếc xe ngựa lớn bốn ngựa cho chuyến hành trình, và có mười người đã đăng ký tên tại văn phòng cho thuê xe, họ quyết định khởi hành vào sáng thứ Ba trước lúc rạng đông để tránh mọi sự dòm ngó của công chúng.

Mặt đất đã đông cứng vì sương giá từ mấy ngày nay, và vào ngày thứ Ba, khoảng ba giờ chiều, những đám mây đen dày đặc kéo đến từ phương bắc mang theo tuyết, đổ xuống không ngớt suốt buổi tối và trong suốt cả đêm.

Đến bốn giờ rưỡi, các du khách đã tề tựu tại sân khách sạn Hotel de Normandie, nơi xe sẽ khởi hành.

Tất cả vẫn còn ngái ngủ, răng đánh vào nhau vì lạnh bất chấp những lớp áo dày cộp. Thật khó lòng nhận ra người này với người khác trong bóng tối, những lớp quần áo mùa đông chất chồng khiến họ trông giống như những vị linh mục béo ục ịch trong bộ áo thụng dài. Tuy nhiên, có hai người đàn ông nhận ra nhau; một người thứ ba tiến lại nhập bọn, và họ bắt đầu trò chuyện. "Tôi đưa vợ đi cùng," một người nói. "Tôi cũng vậy." "Và tôi nữa." Người đầu tiên nói thêm: "Chúng ta sẽ không trở lại Rouen, và nếu quân Phổ tiến vào Havre, chúng ta sẽ chuồn sang Anh."

Tất cả bọn họ đều chung một chí hướng và cùng chung một dự định.

Trong khi đó, vẫn chẳng có dấu hiệu nào cho thấy ngựa đã được ách vào xe. Một chiếc đèn lồng nhỏ do người đánh chuồng thủ thế thỉnh thoảng lại ló dạng từ ô cửa tối rồi biến mất ngay lập tức vào một ô cửa khác. Có tiếng móng ngựa dậm bốp xuống lớp rơm lót chuồng, và tiếng một người đang lớn tiếng quát tháo lũ súc vật vang lên từ sâu thẳm trong chuồng ngựa. Tiếng lục lạc leng keng nhè nhẹ báo hiệu việc ách cương, rồi chẳng mấy chốc trở thành một âm thanh trong trẻo, liên hồi nhịp theo chuyển động của con vật, lúc ngưng lại, lúc tiếp tục với một cái lắc đầu lanh lảnh, đi kèm với tiếng bước chân nằng nặng của những đôi giày gỗ đinh tán.

Một cánh cửa đóng sầm lại. Mọi âm thanh im bặt. Những hành khách đang chết cóng đứng lặng thinh, cứng đờ và bất động. Một tấm màn bông tuyết trắng cứ lả tả rơi không dứt xuống mặt đất, xóa nhòa hình thù vạn vật, phủ lên vạn vật một lớp bọt băng trắng xóa; và giữa chốn tĩnh mịch tuyệt đối của thị trấn, yên lặng và chôn vùi dưới tấm khăn tang mùa đông, chẳng còn nghe thấy âm thanh nào khác ngoài tiếng tuyết rơi lất phất, nhẹ tênh và không thể gọi tên — giống một cảm giác hơn là một âm thanh — sự hòa quyện của những hạt bụi vô hình dường như lấp đầy không gian, bao trùm cả thế giới.

Gã đàn ông ôm chiếc đèn lồng xuất hiện trở lại, kéo lết theo sau hắn bằng một sợi dây thừng con ngựa đang ủ rũ và đầy miễn cưỡng. Hắn đẩy nó vào đòn dông, buộc dây kéo, rồi cặm cụi mất một hồi lâu để cài dây cương, trong khi chỉ có thể dùng một tay vì tay kia còn phải xách đèn lồng. Khi quay người đi lấy con ngựa thứ hai, hắn chợt bắt gặp nhóm hành khách bất động, lúc này đã phủ đầy tuyết trắng. "Sao mấy người không chịu vào trong xe ngồi?" hắn nói, "ít ra ở đó còn có mái che."

Ý nghĩ đó chưa từng xuất hiện trong đầu họ, và họ ào lên xe. Ba người đàn ông nhồi nhét vợ mình vào phía trong cùng rồi tự mình bước lên sau, tiếp đó những bóng người mờ ảo khác lần lượt chiếm lấy những chỗ ngồi còn lại mà chẳng thưa gửi lấy một lời.

Sàn xe phủ đầy rơm khiến chân lún cả vào. Mấy phu nhân ngồi ở tận cùng, những người đã đem theo những chiếc sấp sưởi bằng đồng nhỏ chứa than hồng, bắt đầu nhóm lửa cho chúng, rồi một lúc lâu sau vẫn thì thầm bàn tán về công dụng của chúng, lặp lại cho nhau nghe những điều mà họ đã biết rõ suốt cả cuộc đời.

Cuối cùng, sau khi chiếc xe ngựa được ách sáu con ngựa thay vì bốn con do đường xá quá khó khăn, một giọng nói từ bên ngoài cất lên, "Đã đủ người chưa?" Một giọng đáp lại từ trong xe "Rồi," thế là họ khởi hành.

Chiếc xe chầm chậm lăn bánh — chầm chậm — bánh xe lún sâu vào tuyết; toàn bộ chiếc xe rên siết và kẽo kẹt, đám ngựa trượt chân, thở khò khè và bốc khói, còn chiếc roi dài ngoẵng của người đánh xe quất liên hồi không ngớt, lượn qua lượn lại từ bên này sang bên kia, xoắn vào rồi duỗi ra hệt như một con rắn nhỏ, quất sắc lẹm vào lưng một trong sáu con ngựa đang rạp cả mình xuống, khiến chúng phải gồng mình rướn người lên với một nỗ lực lớn hơn.

Trời sáng dần một cách vô hình. Những bông tuyết bay phấp phới mà một du khách — người gốc Rouen chính cống — từng ví như một trận mưa bông, đã ngớt hạt; một thứ ánh sáng xám xịt bẩn thỉu lọc qua những đám mây dày đặc làm nổi bật thêm vẻ trắng lóa đến chói mắt của cảnh vật, nơi giờ đây lúc thì hiện lên một hàng cây đóng vảy băng giá, lúc lại là một ngôi nhà nhỏ đội chiếc mũ tuyết.

Dưới ánh sáng của buổi bình minh ảm đạm ấy, những hành khách trong xe bắt đầu tò mò quan sát lẫn nhau.

Ngay ở phía trong cùng, ở những chỗ ngồi đẹp nhất và đối diện nhau, là vợ chồng ông bà Loiseau đang thiu thiu ngủ; ông là đại thương gia buôn rượu ở phố Grand Pont.

Từng là nhân viên bán hàng cho một chủ nợ phá sản, Loiseau đã thâu tóm toàn bộ kho hàng và phất lên làm giàu. Ông ta chuyên bán thứ rượu cực kỳ tồi với giá vô cùng rẻ cho các tiểu thương vùng quê, và nổi tiếng trong bạn bè cùng người quen là một gã lọc lừa vô tích sự, một gã người Normandy chính hiệu đầy mưu mẹo và khiếu khôi hài.

Tiếng tăm lừa lọc của ông ta nổi tiếng đến mức có một buổi tối nọ tại Phủ Thống đốc, ông Tournel — một người sắc sảo thâm trầm, tác giả của vài bài thơ ngụ ngôn và khúc ca từng là niềm kiêu hãnh của địa phương — thấy các quý bà đang thiu thiu ngủ liền đề xuất chơi trò "Chim bay" (*L'oiseau vole*). Chơi chữ nhảm nhí ấy bay vèo qua phòng tiếp tân của viên tỉnh trưởng rồi lan ra khắp thị trấn, và suốt cả tháng trời khiến ai nấy ở xứ này đều phải nhếch mép cười trừ.

Bản thân Loiseau cũng là một kẻ hay đùa nổi danh với những trò cười dở khơi dở trúng, và chẳng ai nhắc đến ông ta mà lại không nói ngay thêm rằng: "Cái lão Loiseau ấy đúng là vô giá!"

Ông ta có vóc người trung bình, cái bụng tròn vo như quả bóng bay và khuôn mặt đỏ lựng được viền quanh bằng bộ mai xám bạc. Vợ ông ta — cao gầy, vạm vỡ, cương quyết, giọng oang oang và quyết đoán nhanh gọn — đại diện cho trật tự và toán học trong việc kinh doanh, thứ mà chồng bà ta luôn làm cho sinh động bằng tính vui vẻ và sự bận rộn huyên náo của mình.

Bên cạnh họ, với một dáng vẻ uy nghiêm hơn hẳn cho xứng tầm địa vị, là ông Carré-Lamadon, một nhân vật có trọng lượng; một chuyên gia về bông vải, chủ nhân của ba chi nhánh cửa hàng, sĩ quan Bắc Đẩu Bội tinh và là thành viên Hội đồng Tỉnh. Suốt thời Đế chế, ông ta vẫn giữ vai trò thủ lĩnh phe đối lập ôn hòa, chỉ với mục đích duy nhất là kiếm chác được nhiều hơn khi quay sang ủng hộ phe mà ông từng chiến đấu bằng những thứ vũ khí lịch sự, theo cách nói của chính ông ta. Bà Carré-Lamadon, trẻ hơn chồng rất nhiều, chính là niềm an ủi cho tất cả các sĩ quan dòng dõi quyền quý đóng quân tại đồn binh Rouen. Bà ngồi đó đối diện với chồng, rất nhỏ nhắn, rất kiêu kỳ, rất xinh đẹp, cuộn mình trong những lớp áo lông thú, và dùng đôi mắt tuyệt vọng nhìn vào nội thất thê thảm của chiếc xe.

Hàng xóm của họ, vợ chồng Bá tước Hubert de Breville, mang một trong những họ tộc cổ kính và cao quý nhất ở Normandy. Vị Bá tước, một quý ông lớn tuổi có vẻ ngoài uy nghi, đã dùng mọi thủ thuật chăm chút đầu tóc để làm nổi bật nét ngoại hình vốn có của mình giống với Henri Quatre — vị vua mà theo một truyền thuyết đầy tự hào của gia đình từng ban ân huệ hoàng gia cho một vị phu nhân dòng de Breville, khiến người chồng sau đó được phong tước Bá tước kiêm Tổng đốc tỉnh.

Là đồng nghiệp của ông Carré-Lamadon trong Hội đồng Tỉnh, Bá tước Hubert đại diện cho phái bảo hoàng theo phò dòng Orleans tại địa phương. Câu chuyện về cuộc hôn nhân của ông với con gái một tiểu thương ở Nantes mãi mãi là một điều bí ẩn. Nhưng vì nữ bá tước mang phong thái đài các, am hiểu nghệ thuật tiếp đón hơn bất kỳ ai, thậm chí từng đồn đại là người tình của một trong các hoàng tử con trai Louis Philippe, giới quý tộc lân cận đều kính cẩn trước bà, và phòng khách của bà giữ vị trí số một trong vùng, là nơi duy nhất bảo lưu truyền thống phong lưu xưa cũ và rất khó để bước chân vào.

Tài sản của gia đình de Breville — toàn bộ nằm trong công trái chính phủ — được đồn là đem lại cho họ nguồn thu nhập năm trăm nghìn franc.

Sáu hành khách chiếm giữ phần trên của chiếc xe, những đại diện của xã hội có của ăn của để, thanh thản trong nhận thức về sức mạnh của mình — những con người khá giả lương thiện mang trong mình Tôn giáo và Nguyên tắc.

Do một sự tình cờ kỳ lạ nào đó, tất cả phụ nữ đều ngồi chung một bên, nữ bá tước có hai nữ tu lân cận, những người suốt từ đầu chí cuối chỉ biết mân mê chuỗi tràng hạt dài và lẩm bẩm đọc kinh Lạy Cha cùng kinh Kính Mừng. Một người đã luống tuổi và mặt rỗ chằng chịt đến mức trông hệt như vừa hứng trọn một phát đạn ghém vào mặt; người kia thì nhỏ thó và gầy mòn, với khuôn mặt nhỏ nhắn ốm yếu xinh xắn, lồng ngực lép kẹp vì bệnh lao, bị thiêu đốt bởi thứ đức tin cuồng nhiệt sản sinh ra các vị thánh tử đạo và những kẻ xuất thần.

Ngồi đối diện với hai nữ tu là một người đàn ông và một người phụ nữ thu hút rất nhiều sự chú ý.

Người đàn ông, nhân vật rất được nhiều người biết đến, chính là Cornudet, "gã ác quỷ", nỗi khiếp sợ của mọi người dân lương thiện tuân thủ pháp luật. Đã hai mươi năm nay, hắn nhúng bộ râu đỏ rực của mình vào vại bia của mọi quán cà phê dân chủ. Cùng với những kẻ đồng chí hướng, hắn đã xoay xở nướng sạch một cơ ngơi kha khá thừa kế từ người cha làm nghề thợ bánh kẹo, và đang sốt ruột chờ đợi nước Cộng hòa ra đời để được nhận phần thưởng xứng đáng cho ngụm bia cách mạng. Vào ngày mùng Bốn tháng Chạp — có lẽ qua một trò đùa tai quái nào đó — hắn được thông báo rằng mình đã được bổ nhiệm làm tỉnh trưởng, nhưng khi hắn tìm cách bước vào nhận nhiệm vụ thì các nhân viên văn phòng, những kẻ vẫn nắm quyền kiểm soát duy nhất tại các công sở, đã từ chối thừa nhận hắn, và hắn đành phải ngậm ngùi lui bước. Còn lại, hắn là một gã đàn ông tốt tính, vô hại và hay giúp đỡ người khác, từng bận rộn với lòng nhiệt thành vô song trong việc tổ chức phòng thủ thị trấn; từng cho đào hố khắp các cánh đồng, đốn hạ toàn bộ cây non trong các khu rừng lân cận, rải bẫy khắp các đường cái quan, và khi kẻ thù lấp ló kéo đến — thấy hài lòng với sự chuẩn bị của mình — hắn đã vội vã rút lui tháo thân về thị trấn. Giờ đây hắn cho rằng mình sẽ hữu ích hơn ở Havre, nơi những chiến hào mới sẽ sớm trở nên cần thiết.

Người phụ nữ, thuộc cái gọi là giới "gái lầu xanh", nổi tiếng vì thân hình phì nhiêu trước tuổi, điều đã mang lại cho cô ta biệt danh "Boule de Suif" — tức "cục mỡ tròn". Cô ta là một sinh linh tròn vo như quả bóng, đẫy đà mỡ màng, với những ngón tay mũm mĩm ngấn nào ra ngấn nấy hệt như chuỗi xúc xích ngắn và dày; làn da căng bóng mịn màng, bầu ngực đồ sộ, nhưng dẫu vậy vẫn tràn trề sức sống, vô cùng tươi mới và hấp dẫn đến mức ngắm nhìn cô ta cũng là một niềm vui thích. Khuôn mặt cô ta tựa như trái táo chín hồng — một đóa mẫu đơn vừa hé nở — và từ đó nhìn ra là một cặp mắt đen nhánh tuyệt đẹp được che bóng bởi hàng lông mi dài rậm làm tăng thêm nét huyền bí; thấp xuống bên dưới là một cái miệng nhỏ xinh xắn, ướt át mời gọi nụ hôn, với hàm răng trắng muốt đều tăm tắp như hạt ngọc. Hơn thế nữa, người ta đồn rằng cô ta có thừa những phẩm chất đáng quý.

Ngay khi nhận diện được thân phận của cô ta, những tiếng thì thầm liền râm ran giữa các phu nhân, trong đó các từ "gái điếm" và "điếm nhục công cộng" nổi bật đến mức rõ mồn một khiến cô ta phải ngẩng đầu lên và đáp trả bằng cách quét một cái nhìn đầy thách thức và kiêu hãnh về phía những người đồng hành, khiến sự im lặng chết chóc lập tức bao trùm lên họ, và tất cả đều cúi gằm mặt xuống ngoại trừ Loiseau, kẻ đang nhìn cô ta bằng ánh mắt rực lửa.

Tuy nhiên, cuộc trò chuyện chẳng mấy chốc lại tiếp diễn giữa ba người phụ nữ, những người mà sự hiện diện của "con mụ" này bỗng chốc đã kéo họ lại gần nhau hơn — gần như thân thiết. Dường như họ cảm thấy cần phải dựng lên một bức tường thành bảo vệ phẩm giá của những người vợ hợp pháp giữa họ và sinh vật vô liêm sỉ kiếm sống bằng thân xác này; bởi vì tình yêu được pháp luật thừa nhận luôn tự cho phép mình đứng cao hơn người chị em không được công nhận của nó.

Ba người đàn ông cũng vậy, bị thu hút lại gần nhau bởi bản năng bảo thủ khi nhìn thấy Cornudet, bắt đầu bàn chuyện tiền nong với một giọng điệu khinh miệt dành cho kẻ túng quẫn. Bá tước Hubert bàn về những thiệt hại mà quân Phổ gây ra cho ông ta, về những tổn thất sẽ giáng xuống đầu ông ta do việc trưng thu gia súc và hoa màu bị tusi hủy hoại, nhưng với tất cả sự tự tin của một đại điền chủ, kẻ giàu sụ triệu phú mà những tàn phá ấy tối đa cũng chỉ gây phiền toái cho ông ta trong khoảng một năm là cùng. Ông Carré-Lamadon, với bề dày kinh nghiệm trong ngành bông vải, đã cẩn trọng chuyển sáu trăm nghìn franc sang Anh làm vốn lận lưng cho những ngày mưa gió. Về phần Loiseau, ông ta đã sắp xếp để bán toàn bộ số rượu trong hầm cho ủy ban cung ứng của quân đội Pháp, hậu quả là chính phủ đang nợ ông ta một khoản tiền khổng lồ, thứ mà ông ta hy vọng sẽ thu về được tại Havre.

Cả ba trao cho nhau những cái nhìn nhanh chóng và đầy thiện cảm. Dẫu khác biệt về địa vị, họ vẫn cảm thấy mình là anh em một nhà trong thế giới tiền bạc, thuộc về hội tam điểm lớn của những kẻ có của, những kẻ có thể làm cho tiền xu lỉnh kỉnh kêu vang mỗi khi thọc tay vào túi quần.

Chiếc xe di chuyển chậm chạp đến mức mãi đến mười giờ sáng mà họ vẫn chưa đi nổi bốn hải lý. Đám đàn ông phải xuống xe ba lần và leo dốc bằng chân. Họ bắt đầu thấy lo lắng, bởi lẽ nhẽ ra họ phải ăn trưa tại Totes, thế mà giờ đây họ đâm ra tuyệt vọng chẳng biết có kịp đến nơi trước khi trời tối hay không. Mọi người đều ngóng tìm một quán trọ dọc đường thì chiếc xe bỗng khựng lại kẹt cứng trong một gò tuyết lớn, và họ mất toi hai tiếng đồng hồ để kéo nó ra.

Trong khi đó, những cơn cào ruột của nạn đói bắt đầu hành hạ họ cả về thể xác lẫn tinh thần, thế mà bóng dáng một quán trọ, thậm chí một quán rượu tồi tàn cũng chẳng thấy đâu; sự áp sát của quân Phổ và đoàn quân Pháp đói khát quét qua đã dọa cho mọi hoạt động buôn bán chạy mất tăm.

Mấy vị quý ông miệt mài lùng sục lương thực ở các trang trại bên đường; nhưng họ chẳng kiếm nổi dẫu chỉ một mẩu bánh mì, bởi vì những gã nông dân đa nghi đã giấu sạch mọi dự trữ vì sợ bị cướp bóc bởi đám lính t tráng — những kẻ không được cấp phát lương thực nên đành dùng vũ lực vơ vét tất cả những gì chúng có thể với tới.

Khoảng một giờ trưa, Loiseau thông báo rằng ông ta cảm thấy một khoảng trống rõ rệt trong dạ dày. Mọi người đều đã chịu đựng tình cảnh tương tự từ lâu, và niềm khát khao đồ ăn cháy bỏng đã dập tắt mọi câu chuyện.

Thỉnh thoảng lại có ai đó ngáp dài, để rồi ngay lập tức bị bắt chước bởi người khác, và rồi cứ thế từng người trong số còn lại, tùy theo tính cách, phép lịch sự hay địa vị xã hội của mình, lại há hốc miệng kêu lên những tiếng động lớn hoặc kín đáo lấy tay che đi cái khoang miệng rộng ngoác đang phun ra từng làn hơi nước.

Boule de Suif đã cúi xuống vài lần như thể đang tìm kiếm thứ gì đó dưới váy cô ta. Cô ta ngập ngừng giây lát, nhìn những người bạn đồng hành, rồi bình thản trở lại tư thế cũ. Những khuôn mặt đều nhợt nhạt và hốc hác. Loiseau tuyên bố ông ta sẵn sàng đổi một nghìn franc để lấy một chiếc đùi lợn muối. Vợ ông ta làm ra vẻ phản đối nhẹ nhàng nhưng rồi lại thôi. Bà ta luôn cảm thấy đau đớn mỗi khi nghe đến chuyện tiền bạc bị phung phí, và cũng chẳng tài nào hiểu nổi một lời nói đùa về chủ đề đó.

"Thành thật mà nói," Bá tước lên tiếng, "tôi cũng không cảm thấy khỏe cho lắm — sao tôi lại có thể quên béng việc mang theo lương thực cơ chứ?" Và ai nấy đều tự trách mình vì sự lơ đễnh tương tự.

Tuy nhiên, Cornudet lại có một bình rum và hắn mang ra mời mọi người. Nó bị từ chối lạnh lùng. Chỉ có một mình Loiseau chấp nhận một ngụm, rồi trả lại chiếc bình kèm theo lời cảm ơn: "Ngon đấy! uống vào ấm cả người và đỡ đói đi khối." Chất cồn giúp tinh thần hắn phấn chấn phần nào, và hắn đề xuất họ nên làm giống như trên con tàu nhỏ trong bài hát — ăn thịt kẻ béo nhất trong số các hành khách. Lời ẩn dụ bóng gió nhưng cực kỳ rõ ràng nhắm vào Boule de Suif này đã khiến những con người lịch sự cảm thấy bị xúcc phạm. Chẳng ai hưởng ứng và chỉ có một mình Cornudet mỉm cười. Hai nữ tu đã ngừng lần chuỗi hạt và ngồi bất động, hai tay giấu sâu trong ống tay áo rộng, đôi mắt cúi gầm một cách bướng bỉnh, chắc hẳn đang bận dâng hiến lên Thiên đường sự hy sinh đau khổ mà Người đã giáng xuống đầu họ.

Cuối cùng, vào lúc ba giờ, khi họ đang ở giữa một vùng đồng bằng hoang vu tận cùng chẳng một bóng làng mạc, Boule de Suif vội vã cúi người, lôi từ dưới gầm ghế ra một chiếc giỏ lớn được phủ một chiếc khăn ăn màu trắng.

Từ trong đó, đầu tiên cô ta lấy ra một chiếc đĩa sứ nhỏ và một chiếc cốc uống nước bằng bạc tinh xảo, rồi đến một cái đĩa khổng lồ, trên đó có hai con gà luộc để nguyên con đã được chặt sẵn đang nằm cứng đờ trong lớp thạch đông. Những món ngon khác cũng ẩn hiện trong giỏ: bánh nhân thịt, trái cây, bánh ngọt — tóm lại là lương thực đủ cho một chuyến hành trình ba ngày để có thể độc lập với đồ ăn quán trọ. Cổ của bốn cái chai nhô lên từ giữa các gói thức ăn. Cô ta lấy một chiếc cánh gà và bắt đầu ăn một cách tao nhã với một trong những chiếc bánh mì nhỏ mà người Normandy gọi là bánh "Regence".

Mọi ánh mắt đều đổ dồn vào cô ta. Khi mùi thức ăn lan tỏa khắp cỗ xe, cánh mũi của mọi người bắt đầu phập phồng và nước bọt túa ra đầy khoang miệng, trong khi phần quai hàm ngay dưới tai co rút lại đầy đau đớn. Sự chán ghét của các phu nhân dành cho người phụ nữ trẻ sa ngã này bỗng chuyển thành sự cay nghiệt, suýt chút nữa là muốn mưu sát cô ta hoặc ít nhất là tống cổ cô ta ra ngoài đống tuyết, cả cô ta lẫn cái chén bạc, chiếc giỏ cùng đống lương thực của cô ta nữa.

Tuy nhiên, Loiseau thì đang ngấu nghiến đĩa thịt gà bằng ánh mắt. "Quý cô đây chu đáo hơn chúng ta nhiều," hắn nói. "Có những người lúc nào cũng nghĩ trọn vẹn mọi điều."

Cô ta quay đầu về phía hắn. "Nếu ông dùng được chút nào, thưa ông...? Nhịn đói lâu thế này không tốt đâu ạ."

Hắn cúi đầu. "Chà! — thành thật mà nói, tôi sẽ không từ chối đâu. Tôi chịu hết nổi rồi — chiến tranh mà lị, phải thế không thưa madame?" Và với một cái nhìn bao hàm tất cả, hắn nói thêm: "Trong những khoảnh khắc thế này, chúng ta chỉ biết ơn khôn nguôi bất cứ ai chịu giúp đỡ mình." Hắn có một tờ báo liền trải ngay lên đùi để bảo vệ chiếc quần ủi phẳng phiu, và bằng mũi con dao luôn dắt sẵn trong túi, hắn tóm lấy một chiếc đùi gà phủ đầy thạch đông, cắn ngập răng rồi bắt đầu nhai ngấu nghiến với vẻ thỏa mãn hiện rõ mồn một trên mặt khiến cả nhóm người phát ra một tiếng rên rỉ nghẹn ngào.

Nhân đà đó, Boule de Suif với giọng điệu dịu dàng và khiêm nhường liền mời hai vị Nữ tu chia sẻ bữa ăn nhẹ. Cả hai nhận lời ngay tắp lự và không ngẩng đầu lên, bắt đầu ăn một cách vội vã sau khi ấp úng vài lời cảm ơn. Cornudet cũng chẳng từ chối lời mời của người hàng xóm, và cùng với hai vị Nữ tu, họ tạo thành một cái bàn kiểu cách bằng cách trải báo lên đầu gối.

Quai hàm mở ra khép lại không ngừng nghỉ, cắn, nhai, nuốt chửng một cách hung tợn. Loiseau, đang làm việc cật lực trong góc của mình, liền thì thầm giục vợ hãy noi gương ông ta. Bà ta kháng cự một lúc, rồi sau một cơn đau nhói thắt ruột thắt gan, bà ta đành chịu thua. Lập tức người chồng, với những lời lẽ hoa mỹ, liền hỏi xem "người bạn đồng hành duyên dáng" của họ có cho phép dâng chút ít quà vặt cho bà Loiseau hay không.

"Ôi, vâng, chắc chắn rồi, thưa ông," cô ta đáp lại với một nụ cười dễ chịu, rồi đưa chiếc đĩa cho hắn.

Có một khoảnh khắc lúng túng khi chai rượu vang đỏ đầu tiên được bật nút — bởi vì chỉ có độc nhất một chiếc cốc uống nước. Ai nấy đều lau sạch nó trước khi chuyền cho người khác. Chỉ riêng Cornudet, xuất phát từ một phút galant chắc hẳn là thế, đã đặt môi mình ngay vào đúng chỗ vẫn còn ẩm ướt hơi men từ đôi môi của người hàng xóm.

Chính khoảnh khắc ấy, được bao quanh bởi những con người đang ăn uống, bị ngộp thở bởi hương thơm ngào ngạt của các món ngon, vợ chồng Bá tước de Breville cùng vợ chồng ông Carré-Lamadon đã phải chịu đựng những nỗi thống khổ của thứ hình phạt vẫn luôn gắn liền với cái tên Tantalus. Bỗng nhiên, người vợ trẻ của nhà tư sản ngành bông cất lên một tiếng thở dài thườn thượt. Mọi cái đầu quay phắt về phía nàng; nàng trắng bệch như lớp tuyết ngoài kia, nhắm nghiền mắt, đầu gục về phía trước — nàng đã ngất lịm. Người chồng hoảng loạn tột độ, van nài sự giúp đỡ từ tất cả mọi người. Ai nấy đều mất hồn mất vía cho đến khi vị Nữ tu lớn tuổi đỡ lấy người phụ nữ bất tỉnh, nhét ép chiếc cốc của Boule de Suif vào môi nàng và bắt nàng nuốt vài giọt rượu. Người phụ nữ xinh đẹp cựa quậy, mở mắt, mỉm cười rồi thều thào tuyên bố nàng đã cảm thấy hoàn toàn khỏe lại. Nhưng để đề phòng nàng bị tái phát, vị Nữ tu vẫn ép nàng uống cạn một cốc rượu đầy, nói thêm rằng: "Đó chẳng qua là vì đói — chẳng có gì khác đâu."

Nghe vậy, Boule de Suif đỏ bừng mặt, nhìn bốn vị hành khách đang đói lả và rụt rè ấp úng: "Trời ơi! Nếu tôi mạn phép được mời các ông các bà..." Cô ta ngợm lại, sợ bị hắt hủi phũ phàng.

Tuy nhiên, Loiseau liền lao ngay vào khoảng trống. "Trời ạ! Trong hoàn cảnh thế này, chúng ta đều là những kẻ cùng hội cùng thuyền và có trách nhiệm giúp đỡ lẫn nhau. Nào, các bà, đừng khách sáo nữa — cứ lấy những gì có thể và hãy biết ơn đi: nào ai biết tụi mình có kiếm nổi lấy một mái nhà để trọ qua đêm hay không? Với đà này thì đến chiều mai chúng ta chẳng tới nổi Totes đâu."

Họ vẫn chần chừ, chẳng ai dám gánh lấy trách nhiệm thốt ra lời "Đồng ý" quyết định. Cuối cùng, vị Bá tước đành nắm lấy sừng trâu. Mang cái vẻ bề ngoài vĩ đại nhất của mình, ông quay sang người phụ nữ trẻ đang ngượng ngùng và cúi đầu nói: "Chúng tôi xin nhận nhã ý của cô kèm theo lời cảm ơn, thưa cô."

Cái khó ló cái khôn, bước đầu tiên bao giờ cũng khó khăn. Một khi đã vượt qua con sông Rubicon, họ lao vào ăn uống bất chấp. Họ vét sạch chiếc giỏ vốn chứa đựng, ngoài những món kể trên, còn có một ổ gan ngỗng béo, một chiếc bánh nướng chim sơn ca, một khoanh lưỡi xông khói, vài quả lê, một bánh gừng dài, bánh quy hỗn hợp và một hũ dưa chuột muối giấm — bởi vì, giống như mọi phụ nữ khác, Boule de Suif cực kỳ mê những món chua giòn.

Họ không thể nào cứ ăn đồ của người ta mà lại không thèm mở miệng trò chuyện với cô ta, thế nên họ bắt đầu giao thiệp — lúc đầu còn cứng nhắc, rồi sau đó, thấy cô ta chẳng hề có biểu hiện kiêu kỳ nào, bèn bớt phần dè dặt hơn. Hai bà de Breville và Carré-Lamadon, vốn là những người rất rành "phép xã giao", thừa biết cách làm cho mình trở nên dễ mến bằng sự khéo léo và tinh tế. Nữ bá tước, đặc biệt, đã thể hiện sự ân cần đáng yêu của một quý bà dòng dõi cao sang đến mức chẳng thứ gì có thể vấy bẩn nổi, và tỏ ra vô cùng quyến rũ. Nhưng mụ béo Loiseau, với tâm hồn của một mụ cảnh sát trưởng, vẫn dửng dưng không nao núng, nói ít mà ăn nhiều.

Cuộc trò chuyện tự nhiên chuyển hướng sang chủ đề chiến tranh. Họ kể cho nhau nghe những hành vi tồi tệ do quân Phổ thực hiện cùng những tấm gương dũng cảm của người Pháp; tất cả những con người đang tháo chạy này lại tỏ lòng kính trọng sâu sắc đối với lòng dũng cảm của những kẻ ở lại chiến đấu. Những câu chuyện trải nghiệm cá nhân chẳng mấy chốc nối tiếp nhau, và Boule de Suif kể lại, bằng thứ nhiệt huyết rực rỡ mà phụ nữ kiểu của cô ta thường dùng để diễn tả cảm xúc tự nhiên của mình, cách cô ta đã rời bỏ Rouen ra sao.

"Ban đầu tôi tưởng mình có thể trụ lại được," cô ta kể, "vì nhà tôi trữ đầy lương thực, và tôi thà cho vài tên lính ăn còn hơn là phải cuốn gói rời khỏi nhà đi đến xó xỉnh nào chẳng rõ. Nhưng khi tận mắt chứng kiến chúng — bọn Phổ ấy — thì tôi chịu hết nổi. Chúng làm máu trong người tôi sôi lên sùng sục vì giận dữ, và tôi khóc ròng suốt cả ngày vì nhục nhã. Ồ, ước gì tôi là đàn ông! — thôi đi! Tôi đứng ở cửa sổ nhìn chúng — lũ lợn béo ị đội mũ gai ấy — và con hầu nhà tôi phải giữ chặt tay không cho tôi ném đồ đạc xuống đầu chúng. Rồi vài tên kéo đến đóng trọ nhà tôi, và tôi lao thẳng vào cổ tên đầu tiên — cổ chúng cũng chẳng dai hơn ai khác đâu — và suýt nữa thì tôi đã tống cổ được hắn nếu không bị bọn chúng túm tóc lôi ra. Dĩ nhiên là sau đó tôi phải nằm im thin thít. Thế nên hễ tìm được cơ hội là tôi chuồn — và giờ thì tôi ở đây rồi."

Mọi người đều chúc mừng cô ta. Vị thế của cô ta tăng vọt trong mắt những người đồng hành, những kẻ vốn chẳng chứng tỏ được bản lĩnh anh dũng nào như thế, và trong lúc lắng nghe câu chuyện của cô ta, Cornudet mỉm cười cái nụ cười nhân hậu và tán thưởng của một tông đồ — hệt như một vị linh mục khi nghe một người sùng đạo ca ngợi Đấng Tối Cao; những tên dân chủ râu dài có độc quyền lòng yêu nước cũng giống như đám lính mặc áo thụng sở hữu độc quyền tôn giáo. Sau đó hắn tiếp lời bằng một giọng điệu ra điều dạy đời với thứ ngôn ngữ trích dẫn từ những tờ thông báo dán trên tường mỗi ngày, và kết thúc bằng một màn hùng biện khoa trương, trong đó hắn dùng những lời lẽ cay độc để châm biếm "cái thằng khốn nạn Badinguet."

Nhưng Boule de Suif nổi đóa trước câu nói này bởi vì cô ta là một tín đồ của phái Bonaparte. Cô ta quay phắt lại phía hắn, đôi má đỏ bừng và ấp úng vì tức giận: "Á à! Tôi ước gì có mặt ai trong các người ở vào vị trí của ông ta! Các người sẽ làm nên cái tích sự quái gì chắc! Chính những kẻ như các người đã hại hắn ra nông nỗi này, tội nghiệp ông ấy. Nước Pháp này chỉ còn nước cút đi cho rồi nếu bị cai trị bởi một lũ hèn nhát như các người!"

Cornudet, chẳng hề nao núng, vẫn giữ nguyên nụ cười khinh miệt và bề trên, nhưng bầu không khí lúc đó báo hiệu những lời lẽ nặng nề sẽ sớm bùng nổ, và thế là vị Bá tước liền nhảy vào can thiệp, không mấy dễ dàng gì khi trấn an cô gái đang nổi trận lôi đình bằng cách khẳng định đầy quyền uy rằng mọi quan điểm chân thành đều đáng được tôn trọng. Tuy nhiên, Nữ bá tước và vợ nhà sản xuất — những người mang trong tim nỗi căm thù vô lý của mọi người thượng lưu dành cho nền Cộng hòa đồng thời với sự yếu đuối bản năng của mọi phụ nữ trước các chính phủ chuyên chế mặc quân phục — bất giác vẫn cảm thấy bị thu hút bởi người đàn bà đường phố này, kẻ có ý thức rõ ràng về lẽ phải phép tắc và những quan điểm hoàn toàn tương đồng với họ.

Cái giỏ đã trống không — điều này chẳng có gì khó khăn khi có đến mười cái miệng cùng càn quét — họ chỉ tiếc là nó không to hơn nữa. Cuộc trò chuyện tiếp tục kéo dài thêm chút ít, dẫu có phần lạnh nhạt hơn sau khi bữa ăn kết thúc.

Đêm buông xuống, bóng tối ngày càng đặc quánh, và cái lạnh, thứ mà việc tiêu hóa thức ăn khiến họ trở nên nhạy cảm hơn, đã làm cho ngay cả Boule de Suif cũng phải run lên bấp chấp lớp mỡ dày trên người. Bà de Breville liền tặng cô chiếc sấp sưởi bằng than hồng, thứ đã được châm thêm than vài lần từ sáng tới giờ; cô ta vui vẻ đón nhận vì đôi chân lạnh ngắt như đá. Vợ chồng Carré-Lamadon và Loiseau cũng cho hai vị Nữ tu mượn sấp sưởi của họ.

Người đánh xe đã thắp sáng đèn lồng, tỏa ra thứ ánh sáng rực rỡ chiếu vào làn hơi nước bay lơ lửng trên tấm lưng đẫm mồ hôi của đám ngựa và vào lớp tuyết ở hai bên đường, trông như đang rẽ ra dưới lớp phản chiếu thay đổi liên tục của ánh đèn.

Bên trong xe chẳng thể nhận diện được ai nữa, nhưng bỗng có một chuyển động bất ngờ giữa Boule de Suif và Cornudet, và Loiseau, nheo mắt nhìn qua bóng tối, tưởng chừng như thấy gã đàn ông râu rậm giật nảy người lùi lại nhanh chóng hệt như vừa ăn phải một cú đấm chính xác nhưng không tiếng động.

Những đóm lửa li ti xuất hiện trên con đường phía trước. Đó là Totes. Những hành khách đã di chuyển suốt mười một tiếng đồng hồ, cộng thêm bốn lần nửa tiếng nghỉ ngơi ăn uống cho ngựa, vị chi là mười ba tiếng. Họ tiến vào thị trấn và dừng lại trước khách sạn Hotel de Commerce.

Cánh cửa mở ra. Một âm thanh quen thuộc khiến mọi hành khách đều run lẩy bẩy — đó là tiếng vỏ kiếm va vào nền đá. Cùng lúc đó, một giọng Đức hét lên cái gì đó.

Mặc dù xe đã dừng, chẳng ai dám bước xuống, hệt như thể họ đang chờ bị thảm sát ngay khi vừa đặt chân xuống đất. Người đánh xe lúc này xuất hiện tay cầm chiếc đèn lồng, bất ngờ chiếu sáng rực rỡ chiếc xe đến tận ngóc ngách sâu nhất, lộ ra hai hàng khuôn mặt ngơ ngác với cái há hốc và đôi mắt trừng trừng vì hoảng hốt.

Bên cạnh người đánh xe dưới ánh sáng chói lọi là một sĩ quan Đức, một thanh niên cao gót chân dài miên man vô cùng mảnh khảnh và tóc vàng, bị nén chặt trong bộ quân phục hệt như một cô thiếu niên mặc áo chẽn, và đội lệch sang một bên một chiếc mũ lưỡi trai bằng vải dầu đen giống như kiểu "lính gác cửa" của các khách sạn Anh. Bộ ria mép dài quá khổ của hắn, được vuốt thẳng tắp và vót nhọn không điểm dừng ở hai bên cho đến khi kết thúc bằng một sợi tơ mỏng manh đến mức chẳng tài nào nhận ra nó chấm dứt ở đâu, dường như đang đè nặng lên khóe miệng hắn và tạo thành một đường hằn sâu trên cả hai bên má.

Bằng thứ tiếng Pháp pha giọng Alsace và giọng điệu nghiêm khắc, hắn mời các hành khách xuống xe: "Xin mời các vị bước xuống, thưa các ông các bà."

Hai vị Nữ tu là những người đầu tiên tuân lệnh với sự ngoan ngoãn của những nữ tu thánh thiện quen với sự phục tùng tuyệt đối. Bá tước và Nữ bá tước xuất hiện tiếp theo, theo sau là nhà sản xuất cùng vợ, rồi đến lượt Loiseau đẩy nửa kia của mình đi trước. Khi đặt chân xuống đất, hắn cất lời với viên sĩ quan, thiên về sự cẩn trọng hơn là phép lịch sự: "Chào buổi tối, thưa ngài," để rồi đối phương, với sự kiêu ngạo của kẻ đang nắm quyền kiểm soát, chẳng thèm đáp lại một lời mà chỉ trừng mắt nhìn hắn.

Boule de Suif và Cornudet, dẫu đứng gần cửa nhất, lại là những kẻ bước ra cuối cùng — mặt mày nghiêm nghị và đầy kiêu hãnh trước mặt kẻ thù. Cô gái đẫy đà vật lộn để kiềm chế bản thân và giữ vẻ bình tĩnh; gã dân chủ thì giật giật bộ râu dài hoen gỉ bằng một bàn tay đầy bi tráng và hơi run rẩy. Họ tìm cách giữ gìn phẩm giá, nhận thức rằng trong những cuộc chạm trán thế này, mỗi người ở một mức độ nào đó đều đại diện cho tổ quốc của mình; và cả hai cùng chung nỗi căm phẫn trước sự vâng lời hèn nhát của những người đồng hành, cô thì cố gắng tỏ ra kiêu hãnh hơn những người bạn đồng hành vốn là các phu nhân lương thiện, trong khi hắn, cảm thấy mình phải làm gương, tiếp tục duy trì sứ mệnh kháng chiến bằng thái độ từng thể hiện qua việc đào hố trên đường cái quan.

Tất cả bước vào nhà bếp rộng lớn của quán trọ, và viên sĩ quan, sau khi được trao tờ giấy thông hành do vị tướng tư lệnh ký tên — nơi tên tuổi mỗi hành khách đi kèm với bản mô tả đặc điểm cá nhân cùng nghề nghiệp — liền bắt đầu săm soi nhóm người suốt một hồi lâu, so sánh diện mạo thực tế với những dòng chữ viết.

Cuối cùng, hắn thốt lên một cách sỗ sàng: "C'est pien — được rồi," rồi biến mất.

Họ thở phào nhẹ nhõm. Nỗi đói bùng phát trở lại, bữa tối được gọi món. Sẽ mất nửa tiếng để chuẩn bị, thế nên trong khi hai người hầu bận rộn loay hoay, các hành khách tản ra tìm phòng của mình. Chúng nằm nối tiếp nhau dọc theo một hành lang dài kết thúc bằng một cánh cửa lắp kính mờ.

Cuối cùng, ngay khi họ vừa ngồi vào bàn ăn, chủ quán xuất hiện. Ông ta là một tay buôn ngựa cũ, một gã béo phì mắc bệnh hen suyễn với tiếng khò khè liên tục cùng tiếng đờm khụt khịt nghẹn trong cổ họng. Cha ông ta đã để lại cho ông ta cái tên Follenvie.

"Mademoiselle Elizabeth Rousset?" hắn gọi.

Boule de Suif giật mình quay lại. "Tôi đây."

"Thưa cô, sĩ quan người Phổ muốn gặp cô ngay lập tức."

"Gặp tôi á?"

"Vâng, nếu cô thực sự là Mademoiselle Elizabeth Rousset."

Cô ta ngập ngừng, suy nghĩ một thoáng, rồi dứt khoát tuyên bố: "Có thể thế, nhưng tôi không đi đâu cả."

Một sự xôn xao lan truyền xung quanh cô — ai nấy đều hết sức băn khoăn về lý do của triệu tập này. Vị Bá tước bước lại gần cô.

Cụm từ:

"Cô có thể đã sai lầm khi từ chối, thưa cô, vì điều đó có thể mang lại những phiền toái đáng kể không chỉ cho chính cô mà còn cho những người đồng hành còn lại. Thật là một sai lầm chí mạng khi kháng cự lại những kẻ mạnh hơn chúng ta. Bước đi này hoànquam toàn chẳng có chút nguy hiểm nào cho cô đâu — có lẽ chỉ là về một thủ tục nhỏ nào đó bị bỏ sót thôi."

Hết người này đến người khác đồng tình với ông, van nài, giục giã rồi mắng mỏ, cho đến khi họ thuyết phục được cô ta; bởi vì tất cả đều e sợ hậu quả từ sự bướng bỉnh của cô.

"Được rồi, tôi làm điều này cốt là vì các người đấy nhé!" cuối cùng cô ta cũng thốt lên. Nữ bá tước xiết chặt tay cô. "Và chúng tôi vô cùng biết ơn cô."

Cô ta rời khỏi phòng, và những người còn lại đồng ý chờ cô ta trước khi bắt đầu bữa ăn. Ai nấy đều than thở vì sao người ta không gọi tên mình thay vì đứa con gái nóng tính bạo lực này, đồng thời âm thầm chuẩn bị vô số những lời ba hoa sáo rỗng cho tình huống nếu đến lượt họ được gọi tên.

Mười phút sau, cô ta quay trở lại, mặt đỏ bừng vì tức giận, nghẹn ngào, khò khè: — "Ồ, cái tên khốn kiếp; cái tên khốn kiếp thấp hèn!" cô ta lắp bắp.

Tất cả xúm lại xung quanh để gặng hỏi chuyện gì đã xảy ra, nhưng cô ta nhất quyết không nói, và khi vị Bá tước kiên quyết đòi biết, cô ta đáp lại với đầy vẻ tôn nghiêm: "Không, chuyện đó chẳng liên quan gì đến ai cả! Tôi không thể nói ra được."

Họ bèn ngồi xuống quanh một tô súp lớn tỏa ra thứ mùi hăng hắc của bắp cải. Bất chấp sự cố nho nhỏ này, bữa tối diễn ra trong không khí vui vẻ. Rượu táo mà vợ chồng Loiseau và hai nữ tu thưởng thức vì mục đích tiết kiệm rất ngon. Những người còn lại gọi rượu vang và Cornudet gọi bia. Hắn có một cách đặc biệt khi bật nút chai, làm cho chất lỏng sủi bọt, ngắm nhìn nó trong lúc nghiêng ly, rồi đưa lên ngang tầm mắt để soi qua ánh sáng nhằm đánh giá màu sắc; trong lúc uống, bộ râu vĩ đại mang màu sắc của thức uống yêu thích dường như rung lên đầy trìu mến, đôi mắt nheo lại để không phút nào rời khỏi chiếc vại, và nói chung hắn mang phong thái của kẻ đang hoàn thành sứ mệnh duy nhất mà hắn sinh ra để làm. Người ta có thể thấy hắn thiết lập trong tâm trí mối liên kết hay sự đồng điệu nào đó giữa hai niềm đam mê vĩ đại độc chiếm cuộc đời hắn — Bia và Cách mạng — và chắc chắn một điều là hắn chẳng bao giờ nhúng môi vào cái này mà lại không nghĩ đến cái kia.

Vợ chồng ông bà Follenvie ăn tối ở tận cùng phía bên kia bàn. Người chồng — phì phò và thở hồng hộc như một cỗ đầu máy xe lửa sắp phát nổ — bị chứng cảm lạnh ở ngực nặng đến mức không thể vừa nói vừa ăn được, nhưng vợ ông ta thì huyên thuyên không ngừng nghỉ. Bà ta mô tả từng ấn tượng của mình khi quân Phổ kéo đến, mọi việc chúng làm, mọi lời chúng nói, nguyền rủa chúng trước hết vì chúng tốn kém quá nhiều, và thứ hai là vì bà ta có hai đứa con trai đang tòng quân. Bà ta hướng lời chủ yếu về phía Nữ bá tước, bởi vì việc được trò chuyện với một quý bà dòng dõi quyền quý khiến bà ta vô cùng hãnh diện.

Chẳng mấy chốc bà ta hạ giọng xuống và bắt đầu kể lể về những vấn đề khá nhạy cảm, người chồng thỉnh thoảng lại ngắt lời: "Tốt hơn là mụ nên ngậm cái miệng lại đi, Madame Follenvie," — nhưng bà ta chẳng thèm đếm xỉa gì đến mà vẫn tiếp tục.

"Đấy thưa bà, như tôi vừa nói đấy — mấy gã này chẳng làm gì ngoài việc ăn khoai tây với thịt lợn và thịt lợn với khoai tây từ sáng đến tối. Còn về lề thói của chúng á —! Và bà phải thấy chúng tập luyện hàng giờ hàng ngày ngoài cánh đồng kìa — Nào là tiến bước rồi lùi bước, rồi quay bên này quay bên kia. Ước gì chúng chịu làm việc đồng áng hoặc sửa sang đường xá ở xứ chúng đi! Nhưng không, thưa bà, mấy tên lính này chẳng tích sự gì cho đời, và những người dân nghèo phải cưu mang nuôi dưỡng chúng chỉ để chúng học cách tàn sát lẫn nhau. Tôi biết mình chỉ là một mụ già dốt nát nghèo hèn, nhưng khi chứng kiến những kẻ này tự vắt kiệt sức mình bằng cách đi dạo lê lết từ sáng đến tối, tôi không sao kìm được ý nghĩ tự hỏi bản thân, nếu có những kẻ phát minh ra bao phát kiến hữu ích, thì tại sao người ta lại phải bắt những kẻ khác nhọc công làm điều ác cơ chứ? Suy cho cùng, chẳng phải là một điều ghê tởm khi giết bất kỳ ai, dẫu họ là người Phổ, người Anh, người Ba Lan hay người Pháp hay sao? Nếu ngươi trả thù kẻ đã hại ngươi thì đó là tội ác, và ngươi sẽ bị tóm cổ trừng trị; thế nhưng chúng lại bắn hạ những đứa con trai của chúng ta cứ như thể chúng là thú rừng, và thế lại là chuyện hay ho, và người ta còn trao huân chương cho kẻ giết được nhiều người nhất. Không, không, thưa các vị, đời nào tôi tài nào hiểu nổi cái lý lẽ vẹo vọ ấy!"

"Chiến tranh là sự dã man nếu kẻ đó đi tấn công một người láng giềng vô tội — đó là một sứ mệnh thiêng liêng nếu người ta bảo vệ tổ quốc mình," Cornudet nhận xét bằng một giọng điệu khoa trương.

Mụ già gật đầu đồng tình. "Đúng thế — tự vệ thì tất nhiên là chuyện khác hẳn rồi; nhưng chẳng phải tốt hơn là đi tiêu diệt hết lũ vua chúa khốn kiếp gây ra chuyện này chỉ vì sở thích của chúng sao?"

Mắt Cornudet lóe lên. "Bravo, nữ công dân!" hắn kêu lên.

Ông Carré-Lamadon chìm đắm trong suy tư. Dẫu là một ái mộ nhiệt thành của các nhân vật quân sự nổi tiếng, sự khôn ngoan chân phương trong quan sát của mụ đàn bà nhà quê này đã khiến ông ta phải suy ngẫm về sự thịnh vượng mà đất nước tất yếu sẽ thu được nếu toàn bộ những bàn tay nhàn rỗi và hậu quả là gây tổn hại này — một lực lượng phi sản xuất lớn đến thế — được sử dụng cho các công trình công nghiệp vĩ đại cần đến hàng thế kỷ để hoàn thành.

Trong khi đó, Loiseau đã rời ghế bước sang ngồi cạnh lão chủ quán, và bắt đầu thì thầm to nhỏ với lão. Lão béo cười khục khặc, ho sặc sụa và khạc đờm, chiếc bụng phệ rung lên bần bật vì những trò đùa của người hàng xóm, và lão ta đã mua đứt sáu thùng rượu vang đỏ từ lão ta cho mùa xuân tới khi quân Phổ đã cút sạch.

Bữa tối vừa dứt, kiệt sức vì mệt mỏi, ai nấy đều lục đục kéo nhau đi ngủ.

Tuy nhiên, Loiseau, kẻ đã quan sát kỹ càng mọi chuyện, để cho vợ đi ngủ còn mình thì dán trước tiên cái tai rồi đến con mắt vào lỗ khóa, ném mình vào cái gọi là "những bí ẩn của hành lang" để thám thính.

Khoảng nửa tiếng sau, hắn nghe thấy tiếng xột xoạt, vội vàng áp sát lỗ khóa, hắn nhận ra Boule de Suif trông còn đẫy đà hơn bao giờ hết trong bộ áo ngủ bằng vải cashmere xanh dương viền ren trắng. Cô ta tay cầm nến và đang bước về phía cuối hành lang. Rồi cánh cửa ở một bên rón rén mở ra, và khi cô ta quay lại sau vài phút, Cornudet trong bộ áo sơ mi tay cộc đang lấp ló đi theo sau. Họ thì thầm to nhỏ với nhau rồi đứng khựng lại; Boule de Suif có vẻ như đang dùng hết sức để chặn ngang cửa phòng mình. Oái oăm thay Loiseau chẳng tài nào nghe nổi họ nói gì cho đến khúc cuối, khi giọng họ vô tình cao lên đôi chút, hắn bắt được vài từ. Cornudet đang nài nỉ tha thiết. "Này," hắn nói, "cô thực sự ngớ ngẩn quá đấy — chuyện đó có khác quái gì nhau đâu chứ?"

Còn cô ta với vẻ mặt đầy tổn hại bèn đáp trả: — "Không! — để tôi nói cho ông hay có những khoảnh khắc mà kiểu chuyện đó là không thể chấp nhận được; với lại — ở đây — đó sẽ là một sự sỉ nhục thấu trời."

Hắn rõ ràng chẳng hiểu gì. "Tại sao chứ?"

Nghe vậy cô ta nổi giận. "Tại sao ư?" và cô ta còn cao giọng hơn nữa, "ông không thấy tại sao à? Lại còn có lính Phổ trong nhà — ngay căn phòng bên cạnh nếu ông không biết đấy!"

Hắn chẳng đáp lại gì. Màn kịch ra vẻ đạo đức ái quốc này rõ ràng đã đánh thức lòng tự trọng đang phai mờ của hắn, thế nên với một cái gật đầu cụt lủn hắn rón rén chuồn thẳng về phòng mình.

Loiseau vô cùng thích thú và phấn khích, nhảy múa một điệu nhảy ngẫu hứng giữa phòng, đội chiếc mũ ngủ lên đầu, rồi tuột vào chăn nơi hình thù trơ xương của mụ vợ đang ngự trị.

Toàn bộ ngôi nhà chìm vào tĩnh mịch. Nhưng chẳng mấy chốc từ đâu đó vọng lên — có thể từ dưới hầm rượu, có thể từ trên gác mái — chẳng thể xác định nổi hướng — một thứ âm thanh rền rĩ — vang vọng, đều đặn, trầm đục, kéo dài hệt như tiếng còi của một nồi hơi áp suất cao: Ông Follenvie đang ngủ.

Người ta đã thống nhất rằng họ sẽ khởi hành lúc tám giờ sáng hôm sau, thế nên tất cả đã tề tựu ở nhà bếp từ giờ đó; nhưng chiếc xe ngựa phủ đầy tuyết vẫn trơ trọi đứng một mình giữa sân chẳng có lấy một con ngựa hay người đánh xe. Tìm kiếm lão ta khắp chuồng ngựa lẫn nhà xe đều hoài công. Đám đàn ông trong nhóm bèn quyết định tỏa ra lùng sục khắp làng để tìm lão ta và thế là bước chân ra ngoài. Họ thấy mình đang ở giữa quảng trường công cộng với nhà thờ sừng sững ở một đầu, và những ngôi nhà mái thấp san sát hai bên nơi họ thoáng thấy bóng lính Phổ. Tên đầu tiên họ chạm trán đang ngồi bóc khoai tây; xa hơn chút nữa một tên khác đang cạo rửa tiệm hớt tóc; trong khi tên thứ ba, râu ria xồm xoàm che kín mặt, đang dỗ dành một đứa trẻ đang khóc thét và bế nó tròng trành trên đầu gối để dỗ nó nín. Mụ đàn bà nhà quê vạm vỡ có chồng con đều đang "ở chiến tuyến" đang sai khiến đám kẻ chinh phục ngoan ngoãn và ra hiệu bằng tay thứ công việc bà ta muốn chúng làm — chặt củi, xay cà phê, gánh nước; một tên trong số đó thậm chí còn đang giặt giũ hộ mụ chủ nhà, một mụ già neo đơn bất lực.

Vị Bá tước vô cùng kinh ngạc, chặn tay người đánh trống chầu vừa bước ra khỏi phòng lễ phục vụ lúc đó lại và gặng hỏi ý nghĩa của tất cả những chuyện này.

"Ồ," lão chuột nhà thờ già đáp, "họ chẳng phải người xấu đâu ạ. Theo tôi nghe ngóng thì họ cũng chẳng phải người Phổ; họ đến từ nơi xa xôi nào đó, nhưng cụ thể ở đâu thì tôi chịu; và ai nấy cũng đều bỏ lại vợ con ở quê nhà. Tôi chắc mẩm là mấy bà vợ ngoài đó chắc cũng đang khóc ròng vì chồng họ, và điều đó sẽ gây ra biết bao đau khổ cho họ hệt như chúng ta. Hiện tại chúng ta ở đây không đến nỗi tệ, bởi vì họ chẳng hại ai và đang làm lụng hệt như ở chính nhà mình vậy. Các ngài thấy đấy, người nghèo lúc nào cũng giúp đỡ lẫn nhau; chính bọn người quyền quý mới là kẻ gây ra chiến tranh."

Cornudet, tỏ thái độ phẫn nộ trước sự thông cảm hòa hợp được thiết lập giữa kẻ chiến thắng và kẻ chiến bại, bèn bỏ về, thích tự giam mình trong quán trọ hơn. Loiseau dĩ nhiên không thể bỏ qua dịp đùa cợt. "Chúng đang tái tạo dân số đấy," hắn nói. Ông Carré-Lamadon tìm ra một biểu đạt phù hợp hơn. "Họ đang sửa chữa lại."

Nhưng người đánh xe thì tìm mãi chẳng thấy bóng dáng đâu. Cuối cùng người ta cũng lôi cỗ ra được từ quán cà phê trong làng khi hắn đang nâng ly chúc tụng thân thiết như anh em với tên lính hầu của viên sĩ quan.

"Anh không có lệnh phải chuẩn bị sẵn xe ngựa lúc tám giờ sao?" vị Bá tước hỏi hắn.

"Ơ, có chứ, nhưng tôi vừa nhận được lệnh khác trễ hơn."

"Lệnh gì?"

"Không được ách ngựa vào xe nữa."

"Ai ra lệnh cho anh điều đó?"

"Trời ạ — viên chỉ huy quân Phổ chứ ai."

"Tại sao?"

"Tôi chịu — tốt nhất các ngài đi mà hỏi hắn. Tôi được bảo là không được ách ngựa, thế nên tôi không ách — thế thôi."

"Hắn tự nói với anh thế à?"

"Không, thưa ngài, lão chủ quán mang lời nhắn đó đến cho tôi."

"Lúc mấy giờ?"

"Tối hôm qua, đúng lúc tôi chuẩn bị đi ngủ."

Ba người đàn ông quay về với vẻ mặt hết sức bối rối. Họ đòi gặp ông Follenvie nhưng được người hầu thông báo rằng do bệnh hen suyễn nên lão chẳng bao giờ dậy trước mười giờ — lão còn cấm tiệt không được đánh thức lão trước giờ đó trừ trường hợp hỏa hoạn.

Sau đó họ đòi gặp viên sĩ quan, nhưng điều đó hoàn toàn bất khả thi, dẫu lão ta đang trọ tại quán trọ.

Chỉ có một mình ông Follenvie là người được phép tiếp cận lão trong các vấn đề không phải quân sự. Thế nên họ đành phải chờ đợi. Các bà quay trở lại phòng và tự tìm cách giải khuây theo ý muốn.

Cornudet tự tống mình vào góc sưởi cao ráo trong nhà bếp, nơi một ngọn lửa lớn đang bập bùng cháy. Hắn bảo người ta mang ra một chiếc bàn cà phê nhỏ và một vại bia, thong thả phả khói vào cái tẩu thuốc — thứ vật dụng được đám dân chủ tôn sùng chẳng kém gì bản thân hắn, hệt như thể khi phục vụ Cornudet là nó đang phụng sự tổ quốc vậy. Chiếc tẩu là một kiệt tác bằng đá bọt biển, được nhuộm màu tuyệt mỹ, đen sì như hàm răng của chủ nhân nó, nhưng thơm ngát, cong cong, sáng bóng quen thuộc trong lòng bàn tay, và là mảnh ghép hoàn hảo tự nhiên cho dung mạo của hắn. Hắn ngồi đó bất động, đôi mắt đăm đăm nhìn luân phiên giữa ngọn lửa trên lò sưởi và lớp bọt trắng trên miệng vại bia, và mỗi lần uống xong hắn lại dùng những ngón tay gầy guộc luồn qua mái tóc dài dơ dáy bằng một cử động mãn nguyện trong khi lau sạch lớp bọt ria mép.

Lấy cớ duỗi cẳng chân, Loiseau chuồn ra ngoài và tống khứ nốt đám rượu vang của mình cho các tiểu thương trong vùng. Bá tước và nhà sản xuất bàn chuyện chính trị. Họ tiên tri tương lai nước Pháp, người thì đặt niềm tin vào dòng Orleans, kẻ lại hy vọng vào một vị cứu tinh vô danh, một anh hùng sẽ xuất hiện khi tình hình rơi vào bước đường cùng — một Du Guesclin, một Jeanne d'Arc chẳng hạn, hoặc thậm chí là một Napoleon I thứ hai. Chà, giá như Hoàng tử Thân vương Đế quốc không còn quá trẻ! Cornudet lắng nghe họ với nụ cười của kẻ nắm giữ lời giải đáp cho bí mật của Định mệnh nếu hắn muốn. Chiếc tẩu thuốc của hắn ướp hương thơm ngát cả căn bếp.

Đúng mười giờ, ông Follenvie xuất hiện. Họ lập tức lao vào chất vấn, nhưng lão chỉ đáp lại duy nhất một câu được lặp đi lặp lại hai ba lần không thay đổi. "Viên sĩ quan đã bảo tôi thế này: 'Ông Follenvie, ông hãy cấm không được ách ngựa cho đám du khách này vào sáng mai. Họ không được phép rời đi cho đến khi tôi cho phép. Ông rõ chưa?' Chỉ có thế thôi."

Họ đòi gặp viên sĩ quan; vị Bá tước gửi danh thiếp lên, trên đó ông Carré-Lamadon ghi thêm tên tuổi và mọi tước hiệu của mình. Tên người Phổ gửi lời nhắn lại rằng hắn sẽ tiếp hai người đàn ông đó sau khi hắn đã ăn trưa xong, nghĩa là vào khoảng một giờ chiều.

Các phu nhân đi xuống và họ tìm cách ăn chút gì đó bất chấp sự lo lắng. Boule de Suif trông phờ phạc và vô cùng kích động.

Họ vừa dứt bữa cà phê thì người lính hầu đến đón hai vị quý ông.

Loiseau nhập bọn với họ, nhưng khi họ đề nghị kéo theo cả Cornudet để tăng thêm sự long trọng cho phái đoàn, hắn ta kiêu hãnh tuyên bố rằng chẳng gì có thể bắt hắn bước vào bất kỳ cuộc tiếp xúc nào với người Đức, và hắn quay trở lại góc sưởi gọi thêm một vại bia nữa.

Thế nên ba người đàn ông bước lên lầu mà không có hắn, và được dẫn vào căn phòng đẹp nhất của quán trọ, nơi họ được tiếp đón bởi viên sĩ quan đang ngả ngớn trên chiếc ghế bành, hai gót chân gác lên bệ lò sưởi, phì phao chiếc tẩu sứ dài, và mặc một chiếc áo khoác lòe loẹt, chắc hẳn đã vơ vét từ căn nhà hoang của một gã tư sản kém cỏi nào đó. Hắn chẳng đứng dậy, chẳng thèm ban phát cho họ bất kỳ lời chào hỏi nào, thậm chí chẳng thèm liếc nhìn họ lấy một cái — một mẫu hình hoàn hảo của tên tiểu nhân quân sự chiến thắng.

Cuối cùng sau một hồi lâu chờ đợi hắn mới lên tiếng: "Các người muốn gì?"

Vị Bá tước đại diện phát ngôn.

"Chúng tôi muốn rời đi, thưa ngài."

"Không."

"Tôi xin mạn phép được hỏi lý do của sự từ chối này?"

"Bởi vì tao không thích thế."

"Với tất cả sự tôn trọng, thưa ngài, tôi muốn lưu ý ngài rằng tướng quân của ngài đã cấp cho chúng tôi giấy phép đến Dieppe, và tôi không thấy chúng tôi đã làm gì để biện minh cho những biện pháp cứng rắn này của ngài."

"Tao không thích thế — thế thôi — các người có thể cút xuống."

Tất cả cúi đầu rồi rút lui.

Buổi chiều thật thảm hại. Họ chẳng thể hiểu nổi sự thất thường này của tên Đức, và những ý nghĩ xa xôi nhất đang hành hạ tâm trí họ. Cả nhóm tiếp tục tụ tập trong nhà bếp chìm đắm trong những cuộc tranh luận vô tận, tưởng tượng ra những kịch bản phi lý nhất. Phải chăng họ bị giữ làm con tin? — nhưng nếu thế thì với mục đích gì? — hay bị bắt làm tù binh — hoặc bị đòi tiền chuộc khổng lồ? Giả thuyết cuối cùng này khiến họ toát mồ hôi lạnh vì sợ hãi. Những kẻ giàu nhất hứng chịu cơn hoảng loạn tồi tệ nhất và hình dung bản thân bị ép buộc, nếu muốn giữ lấy mạng sống, phải dốc những túi vàng vào đôi bàn tay tham lam của tên lính này. Họ vắt óc nghĩ ra những lời nói dối hợp lý để che giấu sự giàu có, giả vờ nghèo túng — nghèo kiết xác. Loiseau tháo chuỗi dây đồng hồ giấu nhẹm vào túi. Khi màn đêm buông xuống, sự lo âu càng gia tăng. Ngọn đèn được thắp lên, và vì vẫn còn hai tiếng nữa mới đến giờ ăn tối, bà Loiseau đề xuất một ván bài "trente et un" (31). Dù sao thì nó cũng giúp họ phân tán tâm trí đôi chút. Kế hoạch được chấp thuận; thậm chí cả Cornudet, người đã dập tẩu thuốc vì phép lịch sự, cũng tham gia.

Vị Bá tước xào bài, chia bài, Boule de Suif trúng "trente et un" ngay ván đầu tiên; và chẳng mấy chốc sự hứng thú trong ván bài đã xoa dịu những nỗi sợ đang bủa vây tâm trí họ. Tuy nhiên, Cornudet nhận ra vợ chồng Loiseau đang hùa nhau chơi gian lận.

Đúng lúc họ ngồi vào bàn ăn tối, ông Follenvie xuất hiện và cất cái giọng khàn đặc lên nói: "Sĩ quan người Phổ muốn biết liệu Mademoiselle Elizabeth Rousset đã đổi ý chưa?"

Boule de Suif đứng lặng tại chỗ, mặt tái mét, rồi bỗng chốc khuôn mặt cô ta đỏ bừng và nổi trận lôi đình đến mức chẳng thốt nên lời. Cuối cùng cô ta gào lên: — "Anh về bảo với cái tên khốn kiếp đó — cái cặn bã hạ tiện của nước Phổ ấy — rằng tao không đời nào — và sẽ chẳng bao giờ — nghe rõ chưa? — không bao giờ! không bao giờ! không bao giờ!"

Lão chủ quán béo lủi thủi rút lui. Họ lập tức xúm lại quanh Boule de Suif, dò hỏi, van nài cô ta hé lộ bí ẩn về chuyến gặp gỡ. Ban đầu cô ta từ chối, nhưng rồi, bị cuốn đi bởi cơn thịnh nộ, cô ta kể cho họ nghe bằng những từ ngữ trần trụi nhất về những gì hắn đòi hỏi ở cô ta.

Sự phẫn nộ chung quá đỗi dữ dội khiến chẳng ai cảm thấy bị sốc. Cornudet đập mạnh vây bia xuống bàn đến mức vỡ toác. Một hỗn hợp những lời nguyền rủa vang lên nhắm vào tên khốn nạn đê tiện, một cơn cuồng phong thịnh nộ, sự đồng lòng của tất cả nhằm kháng cự, hệt như thể mỗi người đều được yêu cầu phải đóng góp một phần sự hy sinh đòi hỏi từ một cá nhân duy nhất. Vị Bá tước phẫn nộ phản đối rằng những kẻ này hành xử quả thực chẳng khác gì thời man tộc nguyên thủy. Các phu nhân, đặc biệt, bày tỏ sự đồng cảm sâu sắc và trìu mến nhất dành cho cô ta. Hai vị Nữ tu, những người chỉ xuất hiện trong bữa ăn, cúi gầm mặt và im thin thít.

Cơn thịnh nộ ban đầu đã lắng xuống, họ ngồi vào bàn ăn tối, nhưng chẳng có mấy cuộc trò chuyện và ai nấy đều chìm đắm trong những suy tư mông lung.

Các phu nhân lui về phòng sớm; đám đàn ông, trong lúc phì phao khói thuốc, tổ chức một ván bài ecarté, và mời ông Follenvie tham gia, bởi vì họ định moi móc khéo léo từ lão về những biện pháp có thể dùng để vượt qua sự chống đối của viên sĩ quan đối với việc khởi hành của họ. Oái oăm thay, lão ta hoàn toàn cắm đầu vào lá bài, chẳng thèm nghe họ nói gì cũng chẳng đáp lại bất kỳ câu hỏi nào, mà chỉ lặp đi lặp lại không ngừng: "Đánh đi các ngài, đánh đi!" Sự tập trung của lão sâu đến mức quên cả ho, kết quả là phát ra những âm thanh vang rền từ lồng ngực; hai lá phổi khò khè chạy qua toàn bộ âm vực của bệnh hen từ nốt trầm sâu thẳm nhất đến tiếng gáy khàn khàn chói tai của chú gà trống tơ.

Lão từ chối đi ngủ khi người vợ đang ngái ngủ đến lôi lão đi. Thế nên bà ta đành lủi thủi đi một mình, bởi vì nhiệm vụ "trực ngày" thuộc về bà ta và bà ta luôn thức dậy cùng mặt trời, trong khi chồng bà ta nhận ca "trực đêm" và luôn sẵn sàng ngồi thức thâu đêm với bạn bè. Lão ta chỉ kịp với theo: "Nhớ đặt bát súp gà của tao trước lò sưởi đấy!" rồi lại chúi mũi vào ván bài. Khi nhận ra chẳng thể moi nổi thứ gì từ lão, họ tuyên bố đã đến lúc phải đi ngủ và bỏ mặc lão.

Họ lại thức dậy khá sớm vào ngày hôm sau, mang trong lòng một niềm hy vọng mơ hồ, một khao khát ra đi cháy bỏng hơn và sự kinh tởm khi phải trải qua thêm một ngày nữa trong cái quán trọ đáng ghét này.

Hỡi ôi! Đám ngựa vẫn nằm trong chuồng và người đánh xe vẫn bặt vô âm tín. Chẳng có việc gì làm, họ buồn bã lang thang quanh chiếc xe ngựa.

Bữa trưa vô cùng ảm đạm, và một bầu không khí lạnh ngạt đã nảy sinh đối với Boule de Suif, bởi vì đêm về — thứ mang lại những lời khuyên nhủ — đã phần nào làm dịu bớt sức nóng trong ý kiến của họ. Giờ đây họ đâm ra hờn dỗi cô gái vì đã không âm thầm đến gặp viên sĩ quan người Phổ, qua đó chuẩn bị một bất ngờ thú vị cho những người đồng hành vào buổi sáng. Còn gì đơn giản hơn thế, và suy cho cùng, nào ai biết được cơ sự? Cô ta lẽ ra có thể vớt vát thể diện bằng cách nói với viên sĩ quan rằng cô ta không thể chịu đựng thêm cảnh chứng kiến sự khốn khổ của họ nữa. Chuyện đó đối với cô ta nào có khác biệt mấy đâu kia chứ!

Nhưng lúc này, chẳng ai dám thú nhận những suy nghĩ đó.

Vào buổi chiều, khi cảm thấy chán ngấy đến tận cổ, vị Bá tước đề xuất một vòng dạo quanh làng. Mọi người quấn khăn áo cẩn thận và nhóm nhỏ bắt đầu xuất hiện, ngoại trừ Cornudet, kẻ thích ngồi lì bên đống lửa, và hai vị Nữ tu, những người dành cả ngày trong nhà thờ hoặc ở chỗ cha sở.

Cái lạnh — ngày càng buốt giá hơn — cắn xé mũi và tai không thương tiếc, và đôi chân đau nhức đến mức mỗi bước đi là một cực hình; nhưng khi họ thoáng thấy vùng đồng bằng trải dài trống trải, nó hiện lên quá đỗi thê lương dưới lớp tuyết trắng bất tận khiến họ đồng lòng quay đầu trở lại, thắt thắt tâm can, tinh thần tụt xuống dưới mức âm. Bốn phu nhân đi phía trước, ba người đàn ông lẽo đẽo theo sau.

Loiseau, kẻ thấu hiểu hoàn toàn cục diện, bỗng cất lời phàn nàn: "Đến bao giờ cái con nhỏ ngốc nghẽn này mới chịu buông tha để kéo chúng ta mắc kẹt ở cái xó xỉnh này đây?" Vị Bá tước, lịch thiệp như mọi khi, nhận xét rằng không thể đòi hỏi một sự hy sinh đớn đau như thế ở bất kỳ người phụ nữ nào — lời đề nghị phải xuất phát từ chính cô ta. Ông Carré-Lamadon nhận xét rằng nếu — như có mọi lý do để tin tưởng — người Pháp mở một cuộc phản công theo hướng Dieppe, cuộc chạm trán chắc chắn sẽ diễn ra tại Totes. Suy ngẫm này khiến hai kẻ kia vô cùng hoảng hốt. "Sao chúng ta không trốn bộ?" Loiseau gợi ý. Vị Bá tước nhún vai. "Anh nghĩ sao mà thốt ra được điều đó giữa đống tuyết này — lại còn có các bà vợ đi cùng? Hơn thế nữa, chúng ta sẽ bị truy đuổi ngay lập tức, tóm gọn trong vòng mười phút, và bị giải về làm tù binh dưới lòng thương xót của đám lính này." Điều đó không thể chối cãi — chẳng còn gì để nói thêm.

Các phu nhân bàn chuyện váy áo, nhưng một sự gượng gạo nào đó dường như đã nảy sinh giữa họ.

Bỗng nhiên, ở cuối con đường, viên sĩ quan xuất hiện, dáng người cao gót thon gọn như con tò vò trong bộ quân phục nổi bật trên nền tuyết chói lọi, sải bước với hai đầu gối dang rộng, theo cái dáng đi đặc trưng của nhà binh khi cố giữ cho những đôi giày được đánh bóng kỹ lưỡng không bị dính bùn.

Khi đi ngang qua các phu nhân, hắn cúi đầu, nhưng chỉ trừng mắt khinh miệt nhìn đám đàn ông, dẫu cho phải công nhận rằng họ đã giữ được lòng tự trọng để không ngả mũ chào, dẫu Loiseau có làm một cử chỉ mờ nhạt theo hướng đó.

Boule de Suif đỏ bừng mặt đến tận mang tai, và ba người phụ nữ có gia đình cảm thấy vô cùng nhục nhã khi chạm trán tên lính này trong lúc họ đang đi cùng người phụ nữ trẻ mà hắn đã đối xử một cách cợt nhả.

Cuộc trò chuyện sau đó xoay quanh hắn, dáng vẻ chung, khuôn mặt hắn. Bà Carré-Lamadon, người từng quen biết rất nhiều sĩ quan và đủ thẩm quyền để đánh giá họ "dưới góc độ chuyên gia", cho rằng gã này trông thực sự không tệ chút nào — bà thậm chí còn tiếc nuối vì hắn không phải người Pháp, hắn sẽ là một tay hussar vô cùng quyến rũ và chắc chắn sẽ được săn đón rất nhiều.

Khi đã quay trở lại trong nhà, họ chẳng biết phải làm gì để giết thời gian. Những lời lẽ cay nghiệt được thốt ra chỉ vì những lý do vụn vặt nhất. Bữa tối im lặng diễn ra ngắn ngủi và chẳng mấy chốc họ lại lên giường, hy vọng tiêu diệt thời gian bằng giấc ngủ.

Họ bước xuống vào sáng hôm sau với gương mặt phờ phạc và tâm trạng mỏng manh như dao cạo. Mấy phu nhân hầu như chẳng thèm mở miệng lấy một lời với Boule de Suif.

Chẳng mấy chốc chuông nhà thờ bắt đầu đổ; đó là một lễ rửa tội. Boule de Suif gửi gắm một đứa con cho đám nông dân nuôi hộ gần Yvetot. Cả năm trời cô ta chẳng thèm ngó ngàng tới và chưa từng bận tâm lấy một bận, nhưng ý nghĩ về đứa trẻ sắp được rửa tội này bỗng lấp đầy trái tim cô ta sự dịu dàng mãnh liệt và đột ngột dành cho đứa con của chính mình, và chẳng gì có thể ngăn cản cô ta tham gia buổi lễ.

Cô ta vừa đi khuất là tất cả nhìn nhau rồi xích lại gần nhau hơn; bởi vì ai nấy đều cảm thấy tình hình đã đẩy đến bước đường cùng, buộc phải đưa ra quyết định. Loiseau lóe lên một cảm hứng: đề xuất viên sĩ quan giữ lại Boule de Suif và thả những người khác đi.

Ông Follenvie nhận sứ mệnh đó nhưng quay về ngay lập tức. Tên người Phổ, vốn am hiểu bản chất con người, đã tống cổ lão ra khỏi phòng. Hắn quyết tâm giữ lại toàn bộ nhóm chừng nào mong muốn của hắn chưa được thỏa mãn.

Đến lúc này bản tính bình dân của mụ Loiseau bùng lên trên hết thảy. "Nhưng đời nào chúng ta lại đi ngồi đây bình thản chờ chết già! Vì đó là nghề của nó, tôi chẳng thấy nó có lý do gì để từ chối gã đàn ông này hơn những gã khác cả. Này nhé, nó từng vớ bất cứ gã nào chộp được ở Rouen, kể cả mấy tên đánh xe ngựa. Ồ, vâng, tôi biết chắc chắn điều đó từ gã đánh xe của Phủ Thống đốc, kẻ thường mua rượu ở tiệm chúng tôi. Và giờ đây, khi chuyện lôi chúng ta ra khỏi vũng lầy này nằm trong tay nó, nó lại làm ra vẻ kiêu kỳ — cái mụ trơ trẽn này! Về phần tôi, tôi thấy viên sĩ quan hành xử rất phải phép! Hắn có lẽ lâu nay chẳng có cơ hội nào, và ở đây có ba người mà chắc chắn hắn sẽ thích hơn; nhưng không — hắn bằng lòng lấy kẻ vốn là của chung thiên hạ. Hắn tôn trọng các người phụ nữ có gia đình. Hãy nhớ lấy, hắn là chúa tể ở đây. Hắn chỉ cần thốt lên 'Tao muốn' là có thể tóm cổ chúng ta bằng vũ lực với sự trợ giúp của đám lính rồi!"

Một cơn rùng mình chạy dọc qua hai người phụ nữ còn lại. Đôi mắt xinh xắn của phu nhân Carré-Lamadon ánh lên và bà ta tái mặt đi hệt như thể bản thân đã cảm nhận được bàn tay thô bạo của viên sĩ quan đang chộp lấy mình.

Đám đàn ông, những kẻ nãy giờ vẫn tranh luận trong góc phòng, lúc này bước lại nhập bọn. Loiseau, sôi sục vì giận dữ, hô hào giao nộp "con mụ đĩ thõng" bị trói tay trói chân cho kẻ thù. Nhưng vị Bá tước, hậu duệ của ba đời đại sứ, được ban cho thể chất của một nhà ngoại giao, lại đứng về phía mưu lược thay vì vũ lực thô bạo.

"Cần phải thuyết phục cô ta," ông nói. Thế là họ cấu kết với nhau.

Các phu nhân xích lại gần hơn, giọng nói hạ thấp xuống, và cuộc thảo luận trở thành chuyện chung, mỗi người đưa ra lời khuyên nhủ của mình. Chẳng có lời nào thốt ra làm tổn hại đến phép xã giao. Các phu nhân, đặc biệt, vô cùng thành thạo trong những cách diễn đạt khéo léo, những sắc thái tinh tế đáng yêu để diễn tả những điều tế nhị nhất. Một người ngoại bang sẽ chẳng hiểu nổi một chữ, bởi vì ngôn ngữ được che đậy quá kỹ càng. Nhưng vì lớp vỏ bọc khiêm tốn mỏng manh bao bọc lấy mọi phụ nữ thượng lưu vốn chẳng dày hơn da là mấy, họ bỗng bung xõa dưới sức ảnh hưởng của cuộc phiêu lưu mập mờ này, tận hưởng một cách hoang dại tận đáy lòng, hoàn toàn chìm đắm trong thế giới của mình, nhấm nháp sự dung tục với niềm say mê của một đầu bếp sành sỏi đang chuẩn bị món ăn ngon lành cho kẻ khác.

Câu chuyện cuối cùng hiện lên trong mắt họ quá đỗi buồn cười khiến họ hoàn toàn lấy lại được tinh thần. Vị Bá tước buông ra vài lời trêu chọc khá mạo hiểm nhưng được diễn đạt khéo léo đến mức gợi lên nụ cười hưởng ứng; Loiseau, không chịu kém miếng, tung ra những câu chuyện cười vô cùng nặng đô mà chẳng ai thèm thấy khó chịu, và đề xuất tàn nhẫn của mụ vợ đã chi phối toàn bộ tâm trí họ: "Vì đó là nghề của nó, cớ gì lại từ chối gã này hơn gã khác?" Phu nhân Carré-Lamadon thậm chí còn có vẻ như nghĩ rằng nếu ở vào vị trí của cô ta, bà ta sẽ từ chối gã này ít hơn là gã khác.

Họ mất rất nhiều thời gian chuẩn bị vòng vây, hệt như đang đối phó với một pháo đài bị bao vây. Mỗi người thống nhất vai trò của mình, những lập luận sẽ đưa ra, những chiến thuật sẽ thực thi. Họ sắp xếp kế hoạch tấn công, các thủ mưu sẽ áp dụng, và những bất ngờ từ cuộc đột kích để ép buộc pháo đài sống này phải mở cửa đón nhận kẻ thù bên trong. Chỉ có Cornudet là đứng ngoài cuộc, hoàn toàn tách biệt khỏi vụ việc.

Họ quá mải mê với vấn đề trước mắt đến mức chẳng ai nghe thấy tiếng Boule de Suif bước vào phòng. Nhưng vị Bá tước khẽ phát ra tiếng cảnh báo "Suỵt!" và họ ngẩng đầu lên. Cô ta đã ở đó. Cuộc trò chuyện đình chỉ đột ngột, và một chút ngượng ngùng ngăn cản họ bắt chuyện với cô ta ngay từ đầu, cho đến khi Nữ bá tước, người thấu đáo sự hai mặt của chốn phòng khách hơn những người khác, cất tiếng hỏi cô ta đã dự lễ rửa tội thế nào.

Vẫn còn chìm đắm trong xúc cảm của những gì vừa chứng kiến, Boule de Suif miêu tả từng chi tiết — khuôn mặt mọi người, dáng vẻ của họ, thậm chí cả diện mạo nhà thờ. Thỉnh thoảng cầu nguyện thật là tuyệt, cô ta nói thêm.

Tuy nhiên, cho đến bữa trưa, các phu nhân chỉ giới hạn ở việc tỏ ra thân thiện với cô ta nhằm gia tăng lòng tin của cô đối với họ và sự ngoan ngoãn đối với những lời khuyên của họ. Nhưng một khi đã ngồi vào bàn, cuộc tấn công bắt đầu. Đầu tiên nó mang hình thức của một cuộc trò chuyện tản mạn về sự hy sinh vì đại cục. Những tấm gương từ lịch sử cổ đại được trích dẫn: Judith và Holofernes, rồi không hề có một mối liên hệ rõ ràng nào, Lucretia và Sextus, Cleopatra mở cửa phòng đón nhận mọi tướng lĩnh thù địch và khuất phục họ dưới sự phục tùng hệt như nô lệ. Sau đó là một câu chuyện hoang đường bắt đầu hình thành trong tâm trí của những nhà triệu phú dốt nát này, trong đó phụ nữ thành Rome xuất hiện trên đường tới Capua, ru ngủ Hannibal trong vòng tay họ, cùng với các sĩ quan của hắn và đoàn quân lính đánh thuê. Những người phụ nữ từng ngăn chặn bước tiến của những kẻ chinh phục, dùng thân thể mình làm chiến lũy, làm phương tiện thống trị, làm vũ khí được nhắc đến; những người từng khuất phục bởi những cái ôm anh dũng những sinh vật gớm ghiếc hoặc đáng sợ, và hy sinh sự trinh trắng của mình cho sự trả thù hoặc lòng yêu nước.

Và tất cả những điều đó được diễn đạt vô cùng kín đáo và điều độ, thỉnh thoảng kèm theo những đợt bùng nổ nhiệt huyết ấm áp, được tính toán tuyệt vời để khơi dậy sự ganh đua. Nghe họ nói, cuối cùng người ta sẽ đi đến kết luận rằng sứ mệnh duy nhất của phụ nữ ở cõi đời này là liên tục hy sinh thân mình, liên tục hiến dâng cho những ý thích bất chợt của kẻ chiến binh.

Hai vị Nữ tu có vẻ điếc đặc trước tất cả những điều đó, chìm đắm trong những suy ngẫm sâu sắc. Boule de Suif chẳng nói gì.

Họ để mặc cô ta suy ngẫm suốt cả buổi chiều, nhưng thay vì gọi cô ta là "Madame" như đã làm từ trước đến nay, họ gọi cô ta đơn giản là "Mademoiselle" — chẳng ai nói chính xác được tại sao — hệt như để đẩy cô ta tụt xuống một bậc trong sự tôn trọng mà cô ta đã giành được, và ép cô ta phải cảm nhận nỗi nhục nhã từ vị trí của mình.

Vào buổi tối ngay khi súp được dọn lên bàn, ông Follenvie lại xuất hiện với thông điệp quen thuộc như trước: "Sĩ quan người Phổ gửi lời hỏi xem Mademoiselle Elizabeth Rousset đã đổi ý chưa?"

"Không, thưa ông," Boule de Suif lạnh lùng đáp.

Vào bữa tối, liên minh bắt đầu suy yếu. Loiseau tung ra ba câu chuyện cười xịt ngúm; ai nấy đều vắt óc tìm kiếm những minh chứng tươi mới cho luận điểm và chẳng tìm thấy gì, cho đến khi Nữ bá tước, có lẽ chẳng có sự tính toán trước nào mà chỉ xuất phát từ mong muốn mơ hồ muốn bày tỏ lòng tôn kính với tôn giáo, bèn tra hỏi vị Nữ tu lớn tuổi về những sự kiện chính trong cuộc đời các vị thánh. Giờ thì, một số người trong số họ từng phạm phải những hành vi có thể bị coi là tội ác trong mắt chúng ta, nhưng Giáo hội sẵn sàng tha thứ cho những lỗi lầm đó khi chúng được thực hiện vì vinh quang của Chúa hoặc lợi ích của tha nhân. Sau đó, bằng một trong những thỏa thuận ngầm, những sự nể nang che đậy mà bất cứ ai mặc áo dòng đều vô cùng xuất sắc, hoặc có lẽ đơn giản chỉ vì một sự thiếu khôn ngoan may mắn, một sự ngu ngốc hữu ích, mụ tu sĩ già đã mang đến sự hậu thuẫn vô cùng to lớn cho âm mưu. Họ từng tưởng tượng mụ ta nhút nhát; mụ ta lại tỏ ra táo bạo, dài dòng, hung hăng. Mụ chẳng bị làm phiền bởi bất kỳ sự lươn lẹo nào của lý luận đạo đức, giáo lý của mụ cứng như thanh sắt, đức tin của mụ chẳng bao giờ dao động, lương tâm của mụ chẳng biết đến sự áy náy. Mụ coi sự hy sinh của Abraham là một chuyện hết sức đơn giản, bởi vì chính mụ sẽ lập tức tước đoạt mạng sống cha hoặc mẹ ngay khi có mệnh lệnh từ trên cao, và mụ khẳng định rằng chẳng có gì có thể làm phật lòng Chúa nếu ý định đó là đáng khen ngợi. Nữ bá tước, tận dụng thẩm quyền thiêng liêng từ người đồng minh bất ngờ này, đã lôi kéo mụ ta đưa ra một lời giải thích mang tính giáo huấn, hệt như câu châm ngôn đạo đức nổi tiếng: "Mục đích biện minh cho phương tiện."

"Vậy thưa Sơ, ngài nghĩ rằng Chúa chấp thuận mọi con đường dẫn đến Ngài, và tha thứ cho hành động nếu động cơ là trong sáng chứ?"

"Ai có thể nghi ngờ điều đó chứ, thưa bà? Một hành động bản thân nó đáng trách thường được làm cho trở nên có công trạng bởi sự thúc đẩy truyền cảm hứng cho nó."

Và mụ ta tiếp tục với giọng điệu tương tự, gỡ rối những phức tạp trong ý chí của Đấng Tối Cao, tiên tri những quyết định của Người, khiến Người phải quan tâm đến những vấn đề mà thực ra chẳng dính dáng gì đến Ngài.

Tất cả những điều đó được gói gọn một cách khéo léo và kín đáo, nhưng từng lời của người phụ nữ sùng đạo đội chiếc mũ trắng lớn đã tạo ra một vết nứt trong sự kháng cự đầy phẫn nộ của cô kỹ nữ. Cuộc trò chuyện sau đó lướt nhẹ qua một bên, người phụ nữ với chuỗi tràng hạt lủng lẳng tiếp tục kể về những ngôi nhà tu hành thuộc dòng của bà, về bề trên của bà, về chính bà và người bạn đồng hành mỏng manh bé nhỏ của bà, người chị em thân yêu Sister St. Nicephora. Họ được cử đến Havre để chăm sóc hàng trăm binh sĩ đang gục ngã vì bệnh đậu mùa ở đó. Bà mô tả tình trạng của những kẻ khốn khổ này, đưa ra chi tiết về căn bệnh của họ; và trong lúc họ đang bị chặn lại giữa đường bởi ý thích bất chợt của tên Phổ này, rất nhiều binh sĩ Pháp có lẽ đã chết mà đáng lẽ họ có thể cứu mạng. Đó chính là chuyên môn của bà — chăm sóc binh sĩ. Bà từng ở Crimea, ở Ý, ở Áo; và khi kể lại những chiến dịch của mình, bà bỗng lột xác thành một trong những Nữ tu tiếng kèn tiếng trống sinh ra để theo chân đoàn quân, nhặt nhạnh thương binh giữa chùm đạn lửa, và còn giỏi hơn bất kỳ sĩ quan nào trong việc dập tắt bằng một lời nói đám tân binh thô lỗ vô kỷ luật — một Nữ tu Rataplan chính hiệu, khuôn mặt tàn phá rỗ chằng chịt gợi lên hình ảnh về sự tàn phá của chiến tranh.

Không ai thốt thêm lời nào sau bà vì sợ phá hỏng hiệu ứng xuất sắc.

Ngay sau bữa tối, họ vội vã về phòng, và không xuất hiện trở lại cho đến khá muộn vào sáng hôm sau.

Bữa trưa trôi qua trong lặng lẽ. Họ để cho hạt giống gieo ngày hôm qua có thời gian nảy mầm và đơm hoa kết trái.

Vào buổi chiều, Nữ bá tước đề xuất một buổi dạo chơi, và thế là vị Bá tước, tuân theo sự sắp đặt từ trước, bèn khoác tay Boule de Suif và tụt lại phía sau một chút với cô ta. Ông ta áp dụng cái giọng điệu thân mật, gia trưởng, hơi có phần khinh miệt mà những người đàn ông lớn tuổi thường dùng đối với những cô gái như thế, gọi cô ta là "đứa con gái bé bỏng của tôi," đối xử với cô ta từ đỉnh cao của vị trí xã hội cùng sự đáng kính không thể chối cãi.

Ông ta đi thẳng vào vấn đề không cần rào đón thêm.

"Thế nên cô thà giữ chúng tôi lại đây để phơi mình giống như cô trước mọi hành vi bạo lực tất yếu sẽ giáng xuống sau một thất bại của quân Phổ, còn hơn là chấp nhận ban phát một trong những ân huệ mà cô từng thoải mái ban phát trong đời mình sao?"

Boule de Suif chẳng đáp lại.

Ông ta bèn viện dẫn lòng tốt, lý trí và tình cảm của cô ta. Ông ta biết cách giữ vai trò "Monsieur le Comte" nhưng đồng thời cũng thể hiện mình là một hiệp sĩ, nịnh bọt — tóm lại là vô cùng dễ mến. Ông ta ca ngợi sự hy sinh mà cô ta sẽ dành cho họ, chạm đến lòng biết ơn của họ, và với một chút nghịch ngợm chót vót cuối cùng, "Thêm nữa, cô bé của tôi ạ, hắn có thể tự thấy mình may mắn — hắn sẽ chẳng tìm thấy nhiều cô gái xinh đẹp như cô ở xứ sở của hắn đâu!"

Boule de Suif chẳng nói gì và bước lên nhập lại với nhóm người.

Khi họ quay về, cô ta đi thẳng về phòng mình và không xuống nhà nữa. Sự lo lắng thật kinh hoàng. Cô ta sẽ làm gì đây? Thật là nhục nhã khôn tả xiết nếu cô ta vẫn kiên quyết từ chối!

Giờ ăn tối đã đến, họ chờ đợi cô ta trong vô vọng. Ông Follenvie, bước vào ngay sau đó, thông báo rằng Mademoiselle Rousset không được khỏe, và do đó chẳng có lý do gì phải hoãn bữa tối thêm nữa. Tất cả đều chõ tai lắng nghe. Nữ bá tước bước đến gần lão chủ quán với một câu thì thầm: "Ổn cả chứ?"

"Vâng."

Vì phép lịch sự, ông ta chẳng nói gì với những người đồng hành, nhưng lão ta ra hiệu đầu nhẹ nhàng. Một tiếng thở phào nhẹ nhõm trút ra từ mọi lồng ngực, mọi khuôn mặt bừng sáng niềm vui.

"Saperlipopette!" Loiseau kêu lên, "Tôi sẽ bao sâm-banh nếu thứ đó tồn tại trong cái quán này!"

Mụ Loiseau trải qua một cơn đau nhói quặn thắt khi lão chủ quán mang trở lại bốn chai nước. Mọi người đột nhiên trở nên cởi mở và vui vẻ, và lòng họ tràn ngập tình anh em thắm thiết. Vị Bá tước bỗng chốc nhận ra phu nhân Carré-Lamadon vô cùng quyến rũ; nhà sản xuất nịnh nọt Nữ bá tước. Cuộc trò chuyện trở nên sống động, rôm rả và ngập tràn lấp lánh.

Đến cuối bữa ăn, ngay cả các phu nhân cũng tự thả mình vào những lời trêu chọc đầy mạo hiểm rõ mươi mươi. Đôi mắt long lanh, lưỡi buông lỏng, một lượng lớn rượu đã được tiêu thụ. Vị Bá tước, dẫu có ngà ngà say, vẫn giữ được vẻ trang nghiêm ngoại giao đặc trưng, đưa ra vài phép so sánh cay xè gia vị về chủ đề phần kết của mùa đông vùng Cực và niềm vui của những thủy thủ bị băng giá vây bọc khi nhìn thấy lối mở về phương nam.

Loiseau, đang cao hứng, đứng dậy, nâng cao ly sâm-banh: "Vì sự giải thoát của chúng ta!" hắn hét lên. Mọi người đứng phắt dậy hô vang hưởng ứng. Thậm chí hai vị Nữ tu, nhượng bộ trước những lời nài nỉ của các phu nhân, cũng đồng ý nhấp một ngụm thức uống có ga mà họ chưa từng nếm thử bao giờ. Họ tuyên bố nó rất giống nước chanh, dẫu nói chung là tinh tế hơn.

"Thật tiếc vì chẳng có cái đàn piano nào," Loiseau nói như một điểm nhấn tột cùng cho hoàn cảnh, "chúng ta đã có thể kết thúc bằng một điệu nhảy nhỏ rồi."

Cornudet chẳng thốt nổi một lời, cũng chẳng có lấy một cử chỉ tham gia vào bầu không khí vui vẻ chung; hắn dường như chìm đắm trong những suy ngẫm trầm trọng nhất, chỉ thỉnh thoảng giật mạnh bộ râu vĩ đại của mình hệt như muốn kéo nó dài ra hơn trước. Cuối cùng, vào khoảng nửa đêm, khi mọi người chuẩn bị chia tay, Loiseau vừa nấc cụt vừa bước đến bên hắn, vỗ mạnh vào mạng sườn: "Trông anh có vẻ rầu rĩ tối nay thế, ngài công dân — chẳng thốt nổi một lời."

Cornudet ngẩng phắt đầu lên giận dữ, quét một cái nhìn lóe sáng và khủng khiếp về phía mọi người: "Tôi nói cho tất cả các người hay những gì các người làm ngày hôm nay là một sự nhục nhã đê tiện!"

Hắn đứng dậy, bước về phía cửa, gầm lên lần nữa, "Một sự nhục nhã đê tiện!" rồi biến mất.

Điều đó phần nào làm chùng xuống bầu không khí của họ trong phút chốc. Loiseau, ban đầu ngớ người ra, chẳng mấy chốc lấy lại vẻ tự tin và cười phá lên. "Nho còn xanh lắm — nho còn xanh lắm thôi, bạn già ơi!"

Những người còn lại chẳng hiểu ngụ ý gì, hắn bèn kể lại câu chuyện "những bí ẩn của hành lang". Tiếp theo đó là tràng cười vang trời phấn khích. Các phu nhân phát cuồng vì vui thích, Bá tước và ông Carré-Lamadon cười đến chảy cả nước mắt. Họ không thể tin nổi.

"Ý anh là hắn muốn —"

"Tôi nói cho các người nghe chính mắt tôi trông thấy."

"Và cô ta từ chối ư?"

"Bởi vì tên Phổ ở ngay căn phòng bên cạnh."

"Thật không thể tin nổi."

"Thật như đinh đóng cột đây này!"

Vị Bá tước suýt nghẹn thở; nhà sản xuất ôm lấy hai bên sườn.

"Và các người có thể hiểu rằng hắn chẳng thấy trò đùa này buồn cười chút nào tối nay đâu — ồ, không — chẳng chút nào!"

Và cả ba lại tiếp tục cười rũ rượi, thở không ra hơi, nghẹn ngào, phát ốm vì cười.

Sau đó họ chia tay nhau đi ngủ. Nhưng mụ Loiseau lầm bầm với chồng khi họ chỉ có hai người rằng cái con ranh con Carré-Lamadon kia đã cười méo xệch suốt cả buổi tối. "Anh biết mấy mụ đó thế nào rồi đấy — chúng cuồng quân phục, và đó là Pháp hay Phổ thì đối với chúng chẳng khác gì nhau. Nhưng, Chúa ơi — đối với em đó là một cách nhìn nhận tồi tệ."

Có vẻ như chẳng ai ngủ được mấy trong đêm hôm đó, bởi vì phải lâu lắm những ngọn đèn mới ngừng hắt ánh sáng dưới khe cửa. Sâm-banh, người ta bảo thế, thường gây ra hiệu ứng quấy rầy như vậy; nó khiến con người ta bồn chồn và trằn trọc.

Sáng hôm sau, một mặt trời mùa đông rực rỡ chiếu rọi lên lớp tuyết chói lóa. Chiếc xe ngựa lúc này đã sẵn sàng chờ sẵn trước cửa, trong khi một đàn bồ câu trắng, cuộn mình trong bộ lông dày, đang oai vệ bước đi giữa những chân của sáu con ngựa, tìm kiếm thứ gì đó có thể ăn được.

Người đánh xe, quấn kín trong chiếc áo da cừu, ngồi trên cỗ phì phao hút tẩu, và những hành khách rạng rỡ đang bận rộn mua sắm lương thực cho chặng đường còn lại.

Giờ đây họ chỉ còn chờ mỗi Boule de Suif. Cô ta xuất hiện.

Cô ta trông phờ phạc và ủ rũ khi rụt rè bước về phía những người bạn đồng hành, những người mà tất cả cùng một lúc, đồng loạt quay mặt đi hệt như thể họ chưa từng nhìn thấy cô ta. Vị Bá tước, với một cử động uy nghi, kéo tay vợ bước ra xa khỏi sự tiếp xúc ô uội này.

Tội nghiệp cô nàng khựng lại, ngơ ngác; rồi lấy hết can đảm, cô ta bước đến bắt chuyện với vợ nhà sản xuất bằng một lời chào khiêm nhường: "Chào buổi sáng, thưa bà." Đối phương chỉ đáp lại bằng một cái gật đầu trịch thượng nhỏ nhoi, đi kèm với cái trừng mắt của sự đạo đức bị xúc phạm. Ai nấy đều đột nhiên tỏ ra vô cùng bận rộn, và họ né tránh cô ta hệt như thể cô ta mang dịch hạch tàng hình trong tà áo. Sau đó họ nhào vô chiếc xe, nơi cô ta đến sau cùng và đi một mình, rồi lặng lẽ chiếm lại chỗ ngồi từng ngồi trong chặng đầu tiên của chuyến hành trình.

Họ ra vẻ như không nhìn thấy cô ta, không nhận ra cô ta; chỉ có mụ Loiseau, liếc nhìn cô ta với vẻ khinh miệt và phẫn nộ, lẩm bẩm nửa vời với chồng: "Thật may là tôi không ngồi cạnh nó!"

Cỗ xe nặng nề xóc nảy lăn bánh, và hành trình tái khởi động.

Chẳng ai thốt lên lời nào suốt một chốc lát đầu tiên. Boule de Suif không dám ngẩng đầu lên. Cô ta vừa cảm thấy căm phẫn những người đồng hành, vừa vô cùng nhục nhã vì đã mềm lòng trước những lời thuyết phục của họ, để bản thân bị vấy bẩn bởi những nụ hôn của tên người Phổ mà họ đã đạo đức giả đẩy cô ta vào vòng tay hắn.

Nữ bá tước là người đầu tiên phá vỡ bầu không khí khó chịu. Quay sang phu nhân Carré-Lamadon, bà nói: "Chắc chị quen Madame d'Etrelles nhỉ?"

"Ồ, vâng; cô ấy là bạn rất thân của tôi."

"Quả là một phụ nữ quyến rũ!"

"Mê hoặc! Vô cùng tinh tế; lại còn rất có học thức, và là một nghệ sĩ đến tận móng tay — cô ấy hát tuyệt hay và vẽ thì hoàn hảo."

Nhà sản xuất đang trò chuyện với vị Bá tước, và qua tiếng lạo xạo của những ô cửa kính rệu rã người ta bắt được vài từ rời rạc — cổ phiếu — cổ tức — phần thưởng — ngày thanh toán — và đại loại thế. Loiseau, kẻ vớ được một bộ bài tú lơ khơ cũ kỹ từ quán trọ, dính đầy mỡ của năm năm chà xát trên những chiếc bàn bẩn thỉu, bèn khởi động ván bài bezique với vợ mình. Hai vị Nữ tu kéo chuỗi tràng hạt dài thắt ở eo lên, làm dấu thánh giá, rồi đột nhiên bắt đầu mấp máy môi thật nhanh, ngày càng nhanh hơn, vội vã lẩm bẩm những lời cầu nguyện vô định hệt như đang thi đấu; thỉnh thoảng hôn lên tấm huy chương, lại làm dấu thánh giá, rồi tiếp tục lẩm bẩm nhanh chóng và đều đặn.

Cornudet ngồi bất động — chìm đắm trong suy tư.

Đúng ba tiếng đồng hồ di chuyển đều đặn, Loiseau thu bài lại và bông đùa: "Đói bụng rồi đây."

Vợ hắn liền lôi ra một gói quà, tháo dây buộc, và lòi ra một khúc thịt bê nguội. Bà ta cắt thành từng lát mỏng, săn chắc, và cả hai bắt đầu ăn.

"Hay là chúng ta cũng làm thế nhỉ?" Nữ bá tước lên tiếng, rồi tiến hành mở gói lương thực chuẩn bị cho cả hai cặp đôi. Trong một trong những chiếc đĩa thuôn dài có hình con thỏ sứ trên nắp biểu thị bên dưới là một món thỏ quay ngon lành, là sự lựa chọn ngon miệng các món thịt nguội — những lát thịt nai màu nâu mọng nước trộn lẫn với các loại thịt khác. Một khối phô mai gruyere hình vuông tuyệt ngon được bọc trong giấy báo vẫn còn in hằn trên bề mặt ẩm ướt dòng chữ "Tin tức chung".

Hai vị Nữ tu lôi ra một khúc xúc xích sực mùi tỏi, và Cornudet, thọc sâu hai tay vào túi áo khoác rộng thùng thình, lôi ra bốn quả trứng luộc chín từ bên này và một mẩu bánh mì lớn từ bên kia. Hắn bóc vỏ trứng ném thẳng xuống đống rơm dưới chân, rồi cắn ngập răng vào quả trứng, làm rơi vãi những mảnh lòng đỏ lên bộ râu dài, từ đó chúng lấp lánh hệt như những vì sao.

Trong sự vội vã hỗn độn của buổi sáng, Boule de Suif đã quên béng việc tính toán cho tương lai, và cô ta ngước nhìn, tức giận, nghẹn ngào vì nhục nhã, nhìn đám người đang nhai ngấu nghiến một cách bình thản. Một cơn bão thịnh nộ cào xé cô ta, và cô ta há hốc miệng định trút lên đầu họ tràng giang đại hải những lời lăng mạ đang dâng tràn lên khóe môi, nhưng chẳng thốt nên lời, bị bóp nghẹt bởi sự phẫn nộ.

Chẳng ai thèm nhìn cô ta, chẳng ai đoái hoài gì đến cô ta. Cô ta cảm thấy mình đang chết đuối trong dòng lũ khinh miệt dành cho mình từ những kẻ khốn lương thiện này, những kẻ từng hy sinh cô ta rồi hắt hủi cô ta như một món đồ vô dụng và ô uội. Rồi tâm trí cô ta quay trở lại chiếc giỏ lớn đầy ắp đồ ngon vật lạ mà họ từng ngấu nghiến — hai con gà trong lớp thạch đông lấp lánh, mấy chiếc bánh nhân thịt, những quả lê, bốn chai rượu vang đỏ; và cơn giận dữ của cô ta bất chợt lắng xuống hệt như tiếng đàn đứt dây và cô ta cảm thấy mình đang chực khóc. Cô ta nỗ lực hết sức để vượt qua — ngẩng cao đầu và nuốt ngược tiếng nấc nghẹn ngào hệt như trẻ nhỏ hay làm, nhưng nước mắt cứ chực trào ra. Chúng lấp lánh giây lát trên hàng lông mi, rồi chẳng mấy chốc hai giọt nước mắt lớn lăn chầm chậm qua gò má. Những giọt khác tụ tập thành chuỗi nhanh chóng giống như nước rỉ từ vách đá và bắn tóe lên bầu ngực đầy đặn của cô ta. Cô ta ngồi thẳng đơ, trân trối nhìn phía trước, khuôn mặt tái mét và cứng ngắc, hy vọng chẳng ai nhận ra.

Nhưng Nữ bá tước đã trông thấy và khẽ huých tay chồng. Hắn nhún vai hệt như muốn nói: "Cô mong đợi gì cơ chứ? Đâu phải lỗi tại tôi." Mụ Loiseau bật cười khì khì đắc thắng trong cổ họng và lẩm bẩm: "Nó đang khóc vì nhục nhã đấy." Hai vị Nữ tu đã tiếp tục lần chuỗi hạt sau khi cẩn thận gói ghém phần xúc xích thừa.

Rồi Cornudet, trong lúc đang tiêu hóa mấy quả trứng, duỗi dài đôi chân dưới chiếc ghế đối diện, ngả người ra sau, mỉm cười hệt như kẻ vừa nghĩ ra một trò đùa tuyệt đỉnh, và bắt đầu huýt sáo nhè nhẹ bản Quốc tế ca (*La Marseillaise*).

Khuôn mặt mọi người tối sầm lại; giai điệu bình dân dường như làm phật lòng những kẻ hàng xóm; họ trở nên bồn chồn — cáu kỉnh — trông có vẻ như sẵn sàng ngửa cổ tru tréo lên như những con chó khi nghe tiếng đàn phong cầm. Hắn thừa biết điều đó nhưng chẳng thèm dừng lại. Thỉnh thoảng hắn lại ngân nga vài câu từ: "Tự do ơi, tự do ái kính, hãy chiến đấu bên cạnh những người bảo vệ ngươi."

Họ di chuyển với tốc độ nhanh hơn hẳn ngày hôm nay, lớp tuyết đã cứng hơn; và suốt quãng đường dài đến Dieppe, trong những giờ phút tẻ nhạt của chuyến hành trình, qua mọi tiếng xóc nảy lạo xạo của cỗ xe, trong bóng tối buông dần của hoàng hôn và sau đó là màn đêm đen đặc, hắn tiếp tục kiên trì không mệt mỏi khúc huýt sáo trả thù đơn điệu; ép buộc những người đồng hành mệt mỏi và phát điên của mình phải nhẩm theo bài hát từ đầu đến cuối và ghi nhớ từng từ tương ứng với mỗi nốt nhạc.

Và Boule de Suif cứ thế khóc miệt mài, và thỉnh thoảng một tiếng nấc không kìm nén nổi lại bung ra giữa hai câu hát trong bóng tối.