Tôi sắp được gặp lại người bạn cũ Simon Radevin, người mà đã mười lăm năm nay tôi chưa hề giáp mặt. Trước kia, anh từng là người bạn thân thiết nhất của tôi, và tôi thường trải qua những buổi tối dài tĩnh lặng, hạnh phúc bên anh; anh thuộc về những người mà ta có thể giãi bày những tâm sự thầm kín nhất của trái tim, những người mà khi cùng ta đàm đạo trong thanh tịnh, sẽ khơi gợi nên những tư tưởng hiếm hoi, uyên bác, tài tình và tinh tế, vừa kích thích tâm trí lại vừa mang lại sự thảnh thơi dễ chịu.
Trong suốt nhiều năm, chúng tôi hầu như không rời nhau nửa bước; chúng tôi đã cùng sống, cùng du hành, cùng suy ngẫm và mơ mộng; cùng ưa thích những điều giống nhau với cùng một niềm mến mộ, cùng tán thưởng những tác phẩm giống nhau, thấu hiểu những công trình tương tự, cùng run lên trước những xúc cảm đồng điệu, và rất nhiều lần cùng cười vang trước những con người mà chúng tôi hiểu thấu tâm can chỉ qua một ánh mắt giao thoa.
Rồi anh kết hôn; hoàn toàn bất ngờ, anh cưới một cô gái nhỏ ở tỉnh lẻ mới lên Paris tìm kiếm một tấm chồng. Làm sao mà cô gái nhỏ nhắn, gầy gò, có vẻ đẹp nhạt nhẽo vô vị ấy, với đôi bàn tay yếu ớt, đôi mắt lờ đờ trống rỗng, và giọng nói trong trẻo nhưng ngớ ngẩn, một người trông hệt như hàng trăm ngàn con búp bê mang ra chợ cưới, lại có thể lọt vào mắt xanh của một thanh niên thông minh, tài sắc nhạy bén nhường ấy? Liệu có ai hiểu nổi những chuyện thế này? Chẳng nghi ngờ gì nữa, anh từng ôm ấp hy vọng về một thứ hạnh phúc, một thứ hạnh phúc bình dị, yên ả và dài lâu trong vòng tay của một người phụ nữ hiền hậu, dịu dàng và thủy chung; anh đã nhìn thấy tất cả những điều đó qua ánh mắt trong veo của cô nữ sinh tóc vàng nhạt ấy.
Anh đã không hề mảy may nghĩ tới thực tế rằng một người đàn ông năng động, tràn đầy sinh lực và sục sôi nhiệt huyết sẽ sớm cảm thấy mệt mỏi ngay khi nhận ra cái thực tại tẻ nhạt vô vị, trừ phi anh ta trở nên đần độn đến mức chẳng còn hiểu được bất cứ điều gì trên đời nữa.
Liệu anh ra sao khi tôi gặp lại? Vẫn tràn đầy sức sống, hóm hỉnh, vui tươi và nhiệt huyết, hay đã rơi vào trạng thái tê liệt tâm hồn bởi cuộc sống nơi tỉnh lẻ? Con người ta có thể đổi thay biết bao trong khoảng thời gian mười lăm năm trời!
Chuyến tàu dừng lại ở một sân ga nhỏ, và khi tôi vừa bước xuống toa, một người đàn ông mập mạp, cực kỳ mập mạp với đôi má đỏ hây cùng chiếc bụng phệ liền lao về phía tôi với hai rộng mở, thốt lên: "George!" Tôi ôm chầm lấy anh, nhưng thú thực tôi đã chẳng thể nhận ra anh nổi, để rồi ngạc nhiên thốt lên: "Chà! Cậu chẳng gầy đi tí nào nhỉ!" Và anh đáp lại bằng một tiếng cười vang: "Cậu còn mong gì nữa chứ? Ăn ngon, mặc sướng và những giấc ngủ ngon lành! Ăn với ngủ, đời tới đó là cùng!"
Tôi nhìn kỹ anh, cố gặng tìm những nét mặt mà tôi từng hết sức trân quý trên khuôn mặt bệ vệ ấy. Chỉ có đôi mắt là không đổi khác, nhưng trong đó tôi không còn nhận ra ánh nhìn xưa cũ nữa, và tôi thầm nhủ với lòng mình: "Nếu ánh mắt là tấm gương phản chiếu tâm hồn, thì những suy nghĩ trong cái đầu kia chắc hẳn chẳng còn được như trước nữa; những suy nghĩ mà tôi từng tường tận biết bao."
Thế nhưng đôi mắt anh vẫn sáng ngời, đong đầy niềm vui và sự quý mến, chỉ là chúng thiếu đi cái vẻ rành mạch, thông minh, thứ biểu lộ trọn vẹn giá trị của tâm trí như lời ăn tiếng nói. Bỗng nhiên anh bảo tôi: "Đây là hai đứa con lớn của nhà tớ." Một cô bé mười bốn tuổi trông đã phổng phao như thiếu nữ, cùng một cậu nhóc mười ba tuổi mặc đồng phục học sinh trường Lycée, rụt rè bước tới với vẻ lúng túng ngượng ngùng, và tôi thì thào: "Con của cậu thật đấy à?" "Chứ còn gì nữa," anh vừa cười vừa đáp.
Anh nói điều đó với một vẻ kiêu hãnh, tự mãn, suýt soát như đang đắc thắng, còn tôi thì cảm thấy một niềm thương hại sâu sắc, lẫn lộn với chút khinh miệt mơ hồ dành cho kẻ nhân giống phàm tục và tự đắc này, kẻ đã dành trọn những đêm dài trong dinh cơ điền trang của mình chỉ để sinh con đẻ cái.
Tôi bước lên một cỗ xe do chính tay anh cầm cương, và chúng tôi khởi hành băng qua thị trấn, một thị trấn buồn tẻ, ngái ngủ và ảm đạm, nơi chẳng có gì chuyển động trên đường phố ngoài vài con chó hoang và hai ba mươi cô hầu gái. Thoáng đâu đó, một chủ tiệm đứng trước thềm cửa liền ngả mũ chào, và Simon đáp lễ rồi thuật cho tôi nghe tên vị chủ tiệm ấy; hẳn là để chứng tỏ cho tôi thấy rằng anh tường tận tất cả cư dân ở đây, và trong đầu tôi thoáng hiện lên ý nghĩ rằng anh ta đang nuôi mộng ứng cử vào Hạ viện, cái giấc mơ chung của tất cả những ai đã tự chôn vùi đời mình nơi tỉnh lẻ.
Chẳng mấy chốc chúng tôi đã ra khỏi thị trấn, cỗ xe rẽ vào một khu vườn mang chút dáng vẻ của một công viên, rồi dừng lại trước một ngôi nhà có tháp pháo đang cố ra vẻ là một tòa lâu đài.
"Cái hang ổ của tớ đấy," Simon nói, cốt để được người ta ca ngợi, và tôi liền đáp rằng nó thật tuyệt vời.
Một phu nhân xuất hiện nơi bậc thềm, đã chải chuốt kỹ càng để tiếp khách, tóc tai đầu tư cho việc đón khách, và với sẵn những câu chữ được dợt trước cho dịp này. Chị ta không còn là cô gái tóc vàng, nhạt nhẽo mà tôi từng gặp trong nhà thờ mười lăm năm về trước nữa, mà nay đã là một người phụ nữ đẫy đà với những lọn tóc uốn xoăn cùng váy áo lượt là, một trong số những người đàn bà không rõ tuổi tác, không có lấy một chút trí tuệ, hay bất cứ phẩm chất nào làm nên một người phụ nữ. Tóm lại, chị ta chỉ là một người mẹ, một mụ mẹ bệu bão, tầm thường, một cái máy sinh nở và cái ổ đực bằng xương bằng thịt, một cỗ máy phàm trần chỉ biết sinh sôi nảy nở mà chẳng hề bận tâm suy nghĩ điều gì khác ngoài lũ trẻ và cuốn sổ chi tiêu nội trợ.
Chị ta chào đón tôi, và tôi bước vào sảnh lớn, nơi ba đứa trẻ đứng xếp hàng theo chiều cao trông như đang duyệt binh, hệt như những anh lính cứu hỏa đứng trước ngài thị trưởng, và tôi thốt lên: "Ồ! Ồ! Hóa ra đây là mấy đứa còn lại sao?" Và Simon, mặt mày rạng rỡ niềm vui, cất tiếng điểm tên từng đứa: "Jean, Sophie và Gontran."
Cánh cửa phòng khách đang mở rộng. Tôi bước vào và ở tận sâu trong chiếc ghế bành, tôi thấy một sinh linh đang run rẩy, một ông lão tàn phế. Bà Radevin bước lên và cất lời: "Thưa ông, đây là ông ngoại em, ngài đã tám mươi bảy tuổi rồi ạ." Rồi chị ta hét lớn vào đôi tai đang run rẩy của ông cụ: "Thưa tía, đây là một người bạn của Simon ạ." Cụ ông cố gắng cất lời chào tôi, miệng lầm bầm: "Oua, oua, oua," tay khua khua, còn tôi thì tìm chỗ ngồi, đoạn nói: "Ông thật là tốt quá, thưa cụ."
Simon vừa bước vào, cười lớn và nói: "Thế nào! Cậu đã diện kiến ông ngoại rồi đấy. Hắn vô giá lắm đấy, ông cụ nhà tớ ấy mà; cụ là niềm vui của lũ trẻ, lại phàm ăn đến mức suýt tự hại chết mình trong mọi bữa ăn; cậu chẳng thể tưởng tượng nổi cụ có thể ngốn bao nhiêu thứ nếu người ta cứ để cụ làm theo ý thích đâu. Nhưng rồi cậu sẽ thấy, sẽ thấy thôi. Cụ thích tất cả các món ngọt hệt như mấy cô thiếu nữ vậy. Cậu chưa từng thấy cái gì buồn cười hơn thế đâu; lát nữa rồi cậu sẽ rõ."
Sau đó tôi được dẫn về phòng để thay trang phục chuẩn bị dùng bữa tối, và khi nghe thấy những tiếng động huyên náo rầm rộ vang lên phía sau lưng trên cầu thang, tôi ngoảnh đầu lại và thấy tất cả lũ trẻ đang lũ lượt bám theo sau lưng bố chúng; chắc là để bày tỏ lòng kính trọng với tôi đây.
Cửa sổ phòng tôi nhìn ra một vùng đồng bằng, một vùng đồng bằng trống trải, ngút ngàn, một đại dương cỏ xanh, lúa mì và lúa mạch, chẳng có lấy một lùm cây hay một gò đất cao nào, một bức tranh vừa nổi bật lại vừa u sầu về cuộc sống mà họ chắc hẳn đang trải qua trong ngôi nhà này.
Một tiếng chuông vang lên; đã đến giờ ăn tối, thế là tôi đi xuống lầu. Bà Radevin tay trong tay với tôi theo một cách thức đầy vẻ nghi thức, và chúng tôi tiến vào phòng ăn. Một tên đầy tớ đẩy chiếc xe lăn chở chiếc ghế bành của ông cụ vào, cụ đưa đôi mắt thèm thuồng và tò mò nhìn khắp mâm tráng miệng, trong khi cái đầu run rẩy khó nhọc quay từ món này sang món khác.
Simon xoa hai tay vào nhau: "Cậu sẽ được giải trí cho xem," anh ta nói; và tất cả lũ trẻ đều hiểu rằng tôi sắp được chiêm ngưỡng cảnh tượng người ông tham ăn của chúng, thế là chúng bắt đầu cười ré lên, trong khi người mẹ chỉ mỉm cười nhún vai, còn Simon thì dùng hai tay chụm lại làm chiếc loa phóng thanh, hét vào tai ông cụ: "Tối nay có món kem gạo ngọt đấy nhé," và khuôn mặt nhăn nheo của ông cụ bỗng bừng sáng lên, ông run bần bật dữ dội hơn nữa, ra điều đã hiểu và vô cùng thích thú. Bữa tối bắt đầu.
Simon thì thầm: "Cậu nhìn kìa!" Ông cụ không thích món súp nên nhất định từ chối ăn; nhưng người ta bắt cụ phải ăn vì lý do sức khỏe, thế là tên đầy tớ ép chiếc thìa vào miệng cụ, trong khi ông cụ ráng hết sức thổi phì phì để khỏi nuốt chỗ súp ấy, khiến nó văng tứ tung như một dòng nước lên bàn ăn và dính đầy vào người mấy kẻ ngồi cạnh. Lũ trẻ run lên vì thích thú trước cảnh tượng đó, trong khi người bố, kẻ cũng đang cười cợt vui vẻ, cất tiếng: "Ông già buồn cười chưa kìa?"
Suốt cả bữa ăn, tất cả bọn họ chỉ chăm chăm chú ý vào một mình cụ. Cụ nuốt chửng bằng ánh mắt những món ăn được bày lên bàn, và cố tóm lấy chúng, kéo chúng về phía mình bằng đôi bàn tay run rẩy. Người ta bày chúng suýt soát trong tầm với của cụ, cốt để nhìn những nỗ lực vô vọng của cụ, những cái vồ vập run rẩy, cái vẻ khẩn cầu đáng thương của toàn bộ cơ thể, từ đôi mắt, cái miệng cho đến chiếc mũi khi cụ hít hà mùi hương, và nước dãi cụ rỏ tong tỏng xuống chiếc khăn ăn đầy vẻ thèm thuồng, miệng thốt lên những tiếng gầm gừ không rõ lời. Và cả gia đình được một phen cười khoái trá trước khung cảnh vừa kinh hoàng vừa kệch cỡm ấy.
Rồi người ta gắp một nhúm nhỏ xíu vào đĩa của cụ, cụ ngấu nghiến ăn nó với vẻ tham lam cuồng nhiệt, cốt để nhanh chóng được đòi thêm món khác, và khi món kem gạo được dọn ra, cụ suýt lên cơn đau tim, rên rỉ vì thèm thuồng, khiến Gontran phải hét lên với cụ rằng: "Ông ăn quá nhiều rồi đấy; sẽ không còn nữa đâu." Và họ làm bộ không cho cụ ăn nữa. Lúc ấy cụ bắt đầu khóc; cụ vừa khóc vừa run lẩy bẩy dữ dội hơn bao giờ hết, trong khi lũ trẻ cười vang. Cuối cùng thì họ cũng bố trí cho cụ phần ăn của mình, một mẩu rất nhỏ thôi; và khi cụ vừa nuốt miếng bánh pudding đầu tiên, cụ phát ra một thứ âm thanh kỳ cục và tham lam ở cổ họng, kèm theo cái cử động cổ y hệt như loài vịt khi chúng nuốt phải một miếng mồi quá khổ, rồi đến khi ăn xong, cụ bắt đầu dậm chân thình thịch để đòi thêm nữa.
Tôi bị bủa vây bởi niềm thương cảm dành cho gã Tantalus đáng thương và lố bịch này, nên đã lên tiếng can thiệp dùm cụ: "Làm ơn, các bạn có thể cho cụ thêm chút cơm được không?" Nhưng Simon đáp lại: "Ồ! Không đâu anh bạn ạ, nếu cụ ăn nhiều quá sẽ hại thân ở cái tuổi này mất."
Tôi im lặng, và ngẫm nghĩ về những lời đó. Ồ luân lý! Ồ lô-gích! Ồ sự thông thái! Ở cái tuổi này! Thế là họ tước đoạt đi niềm vui duy nhất còn lại của cụ chỉ vì sự quan tâm đến sức khỏe! Sức khỏe của cụ cơ chứ! Một cái xác vô tri run rẩy như cụ thì còn làm được gì với nó nữa chứ? Họ đang bảo vệ mạng sống của cụ, họ bảo thế. Mạng sống ư? Thêm được mấy ngày? Mười, hai mươi, năm mươi, hay một trăm? Để làm gì chứ? Vì lợi ích của chính cụ ư? Hay để níu kéo thêm chút thời gian nữa cái màn trình diễn sự phàm ăn bất lực của cụ ngay giữa chốn gia đình.
Chẳng còn gì lại cho cụ trong cuộc đời này nữa, hoàn toàn chẳng còn gì. Cụ chỉ còn lại một điều ước duy nhất, một niềm vui độc nhất; sao không ban cho cụ sự khuây khỏa cuối cùng ấy mãi cho đến lúc nhắm mắt xuôi tay?
Sau một hồi lâu chơi bài, tôi lên phòng mình và đi ngủ; lòng dạ tôi trĩu nặng buồn đau, buồn, buồn và buồn! Tôi ngồi bên cửa sổ, nhưng chẳng nghe thấy gì ngoài tiếng hót tuyệt diệu của một chú chim trên vòm cây đâu đó tận đằng xa. Chắc hẳn chú chim ấy đang cất tiếng hót khe khẽ trong đêm trường như thế để ru người bạn đời đang say ngủ trên những quả trứng của mình.
Và tôi nghĩ về năm đứa con của người bạn tội nghiệp, rồi mường tượng ra cảnh anh ta đang ngáy khò khò bên cạnh người vợ xấu xí của mình.
