Một số người sinh ra đã mang sẵn một bản năng trổi dậy, cùng một thiên hướng hay một khao khát nào đó bùng cháy ngay khi họ vừa cất tiếng nói hay bắt đầu biết suy nghĩ.
Từ thuở nhỏ, ông Caillard chỉ ôm ấp một ý niệm duy nhất trong đầu — đó là được đeo huân chương. Khi còn là một cậu bé, ông từng cài một chiếc Băng-séc Bắc Đẩu Bội Tinh bằng kẽm lên áo giống như những đứa trẻ khác đội mũ lính, rồi kiêu hãnh dắt tay mẹ đi trên phố, ưỡn cái ngực lép kẹp với dải lụa đỏ và ngôi sao kim loại để ai nấy đều có thể chiêm ngưỡng cho đã mắt.
Việc học hành của ông chẳng mấy suôn sẻ, và ông đã trượt kỳ thi Tú tài Văn chương; thế là, chẳng biết làm gì hơn, ông liền cưới một cô vợ xinh đẹp bởi bản thân vốn có sẵn một gia tài kha khá.
Họ sống ở Paris như bao gia đình trung lưu giàu có khác, chỉ giao du với vòng tròn quen thuộc của mình mà không màng thế giới bên ngoài, đồng thời vô cùng tự hào vì quen biết một vị Nghị sĩ — người mà biết đâu một ngày nào đó sẽ làm Bộ trưởng — cùng hai vị Vụ trưởng trong số bạn bè của họ.
Nhưng ông Caillard vẫn không sao gạt bỏ được nỗi ám ảnh bấy lâu, và ông luôn cảm thấy bất hạnh vì không có quyền được g cài một dải lụa màu nho nhỏ lên khuyết áo của mình.
Mỗi khi chạm mặt những người đeo huân chương trên đại lộ, ông lại nhìn họ bằng đuôi mắt với một sự ghen tị cháy bỏng. Thỉnh thoảng, vào những buổi chiều rảnh rỗi, ông hay đếm họ và tự nhủ: "Để xem mình sẽ gặp bao nhiêu người từ quảng trường Madeleine cho đến phố Druot."
Rồi ông thong thả bước đi, quan sát từng chiếc áo khoác bằng con mắt tinh đời để tìm kiếm dải lụa đỏ nhỏ xíu, và khi đi hết quãng đường, ông luôn lẩm bẩm đọc to con số tổng kết. "Tám quan chức và mười bảy hiệp sĩ. Lắm thế không biết! Thật ngớ ngẩn khi vãi vãi cái huy hiệu ấy ra khắp nơi theo cách đó. Tự hỏi lúc quay về mình sẽ gặp bao nhiêu người đây?"
Và ông lững thững quay trở lại, tỏ ra bực bội khi đám đông qua lại cản trở tầm nhìn của mình.
Ông nắm rõ những nơi tụ tập đông đảo nhất của họ. Chúng nhung nhúc ở Palais Royal. Sác-lơ hơn một chút ở Đại lộ Opéra nhưng lại nhiều ở Phố de la Paix, trong khi lề phải của đại lộ thường tấp nập hơn lề trái.
Họ dường như cũng có xu hướng ưa chuộng một số quán cà phê và nhà hát nhất định. Bất cứ khi nào trông thấy một nhóm các cụ già tóc bạc phơ đứng túm tụm giữa vòm hè, gây cản trở giao thông, ông lại tự nhủ: "Họ là những sĩ quan Bắc Đẩu Bội Tinh đấy," và ông cảm thấy chỉ muốn ngả mũ kính chào.
Ông từng nhiều lần nhận ra rằng các sĩ quan có phong thái hoàn toàn khác biệt so với những kẻ chỉ mang bậc hiệp sĩ. Cách họ ngẩng cao đầu cũng khác, và người ta có thể cảm nhận rõ họ đang thụ hưởng một uy tín chính quyền cao hơn cùng một tầm vóc rộng lớn hơn.
Đôi khi, con người đáng thương ấy lại bị cơn cuồng nộ bủa vây đối với tất cả những ai đeo huân chương; ông cảm thấy mình hệt như một kẻ theo chủ nghĩa xã hội đối diện với họ.
Rồi khi về đến nhà, trong trạng thái kích động vì vừa chạm trán quá nhiều tấm Huân chương — chẳng khác nào kẻ nghèo đói bụng quắt quay đi ngang qua một tiệm thực phẩm ngon lành — ông thường lớn tiếng hỏi:
— Bao giờ chúng ta mới lật đổ được cái chính phủ khốn kiếp này nhỉ?
Và vợ ông ngạc nhiên hỏi lại:
— Hôm nay anh bị làm sao thế?
— Anh phẫn nộ trước sự bất công đang diễn ra nhan nhản quanh ta, — ông đáp. — Ồ! Lũ người Công xã Paris quả thực đã đúng!
Sau bữa tối, ông lại ra ngoài để ngắm nghía những cửa hàng bày bán đủ loại huân chương, tỉ mỉ săm soi mọi biểu tượng với muôn hình vạn trạng và màu sắc khác nhau. Ông ao ước sở hữu tất cả bọn chúng, và được bước đi uy nghiêm ở đầu một đoàn diễu hành với chiếc mũ xếp kẹp dưới nách, ngực rực rỡ những huy chương tựa chòm sao, giữa tiếng xì xào thán phục và bầu không khí ngập tràn kính trọng.
Nhưng than ôi! Ông chẳng có lấy một quyền hành nào để đeo bất kỳ tấm huân chương nào trên ngực.
Ông thầm nghĩ: "Thật quá ư khó khăn để một người thường có thể giành được Bắc Đẩu Bội Tinh trừ phi hắn là một viên chức nhà nước. Hay là mình thử xin làm sĩ quan Viện Hàn lâm xem sao?"
Nhưng ông chẳng biết phải bắt đầu từ đâu, bèn đem chuyện này bàn với vợ, khiến cô ngẩn cả người.
— Sĩ quan Viện Hàn lâm ư? Anh đã làm được tích sự gì mà đòi xứng đáng nhận nó?
Ông đâm cáu: — Anh biết mình đang nói gì chứ; anh chỉ muốn tìm hiểu cách thức tiến hành thôi. Lắm lúc em ngốc nghếch thật đấy.
Cô mỉm cười: — Anh nói phải; em chẳng hiểu gì sất.
Một ý chợt lóe lên trong đầu ông: — Hay là em cứ thử mở lời với ông Nghị sĩ Rosselin xem sao, có lẽ ông ấy sẽ cho anh vài lời khuyên. Em hiểu là anh không thể trực tiếp đặt vấn đề với ông ấy được. Chuyện này vừa khó khăn lại tế nhị, nhưng nếu xuất phát từ em thì mọi thứ sẽ có vẻ rất tự nhiên.
Bà Caillard làm đúng như chồng dặn, và ông Rosselin hứa sẽ trình bày việc này với Bộ trưởng, rồi Caillard bắt đầu bám riết lấy ông ta cho đến khi vị Nghị sĩ bảo rằng ông phải nộp một lá đơn chính thức kèm theo các công trạng của mình.
Công trạng của ông là gì chứ? — ông tự hỏi. — Thậm chí ông còn chẳng phải là một Cử nhân Văn chương.
Dẫu vậy, ông vẫn xắn tay vào việc và cho ra lò một cuốn sách mỏng mang tựa đề: "Quyền được học tập của Nhân dân", nhưng đành bỏ dở vì cạn kiệt ý tưởng.
Ông chuyển sang tìm kiếm những đề tài dễ thở hơn và bắt tay viết liền mấy cuốn liền. Cuốn đầu tiên mang tên: "Giáo dục trẻ em bằng trực quan". Ông muốn các nhà hát miễn phí được thành lập ở mọi khu ổ chuột tại Paris dành cho trẻ nhỏ. Cha mẹ sẽ đưa chúng đến đó từ khi còn bé tấm bé, và thông qua lồng đèn ma, mọi khái niệm về tri thức nhân loại sẽ được truyền đạt cho chúng. Sẽ có những khóa học bài bản. Thị giác sẽ bồi dưỡng tâm trí, trong khi những bức tranh sẽ khắc sâu vào bộ não, và nhờ thế khoa học sẽ được hiện thực hóa, có thể nói là như vậy. Còn gì đơn giản hơn việc dạy lịch sử phổ thông, lịch sử tự nhiên, địa lý, thực vật học, động vật học, giải phẫu học, v.v., bằng cách đó chứ?
Ông cho in các ý tưởng của mình thành dạng tờ rơi, gửi một bản cho mỗi nghị sĩ, mười bản cho mỗi vị Bộ trưởng, năm mươi bản cho Tổng thống Cộng hòa, mười bản cho mỗi tờ báo ở Paris và năm bản cho mỗi tờ báo ở các tỉnh.
Tiếp đó, ông viết về "Thư viện lưu động đường phố". Ý tưởng của ông là chế tạo những chiếc xe kéo chở đầy sách diễu hành trên các con phố, giống như xe bán cam vậy. Mỗi chủ hộ hoặc người thuê trọ sẽ có quyền mượn mười cuốn sách một tháng thông qua khoản phí thuê bao nửa xu.
"Dân chúng," ông Caillard lập luận, "chỉ bận tâm đến những thú vui của họ, và vì họ không chịu tìm đến tri thức, nên tri thức buộc phải tự tìm đến với họ," v.v., v.v.
Các bài tiểu luận của ông chẳng thu hút được chút chú ý nào, dẫu vậy ông vẫn nộp đơn xin xét duyệt và nhận lại được bức thư phúc đáp mang tính thủ tục hành chính quen thuộc. Ông đinh ninh mình nắm chắc phần thắng, nhưng rốt cuộc chẳng có chuyện gì xảy ra cả.
Bởi vậy, ông quyết tâm trực tiếp đến xin gặp. Ông nài nỉ xin một buổi tạ yết với Bộ trưởng Bộ Giáo dục Công lập, và được tiếp đón bởi một gã cận vệ trẻ tuổi đã sớm ra vẻ nghiêm nghị, cao ngạo, tay không ngơi bấm các nút chuông điện để gọi thị vệ, lính hầu và những viên chức dưới quyền. Gã quả quyết với ông Caillard rằng hồ sơ của ông đang tiến triển rất khả quan, đồng thời khuyên ông tiếp tục duy trì những công trình nghiên cứu xuất sắc của mình, thế là ông Caillard lại cắm cổ làm việc.
Vị Nghị sĩ Rosselin lúc này tỏ ra vô cùng quan tâm đến thành công của ông, đồng thời hiến kế cho ông vô số lời khuyên thiết thực, sắc sảo. Bản thân ông ta cũng đã được trao huân chương, dẫu chẳng ai biết chính xác ông ta từng lập được chiến công gì để xứng đáng với vinh dự ấy.
Ông ta mách cho Caillard biết những công trình nghiên cứu mới nào cần thực hiện; giới thiệu ông gia nhập các hội khoa học chuyên nghiên cứu về những khía cạnh mờ mịt nhất của khoa học với hy vọng qua đó gặt hái uy tín và danh vọng; thậm chí ông ta còn trực tiếp che chở cho ông tại Bộ.
Một ngày nọ, khi đến dùng bữa trưa cùng người bạn (đã mấy tháng nay ông ta thường xuyên ăn cơm ở nhà này), vừa bắt tay, ông ta vừa thì thầm vào tai chủ nhà:
— Tôi vừa xin được cho anh một đặc ân lớn. Ủy ban Công trình Lịch sử sắp sửa giao cho anh một nhiệm vụ. Sẽ có một số tài liệu cần được nghiên cứu tại các thư viện khác nhau trên khắp nước Pháp.
Caillard mừng rỡ đến mức chẳng thiết ăn uống gì nữa, và một tuần sau, ông lên đường. Ông đi từ thị trấn này sang thành phố nọ, nghiên cứu các mục lục, lục lọi trong những căn gác mái ngập tràn sách cũ đóng bụi, và nhanh chóng trở thành nỗi căm ghét của tất cả các thủ thư.
Một hôm, tình cờ có mặt ở Rouen, ông chợt nghĩ đến việc về thăm người vợ hiền mà ông đã xa cách hơn một tuần lễ, thế là ông bắt chuyến tàu lúc chín giờ tối để về đến nhà kịp trước nửa đêm.
Ông mang theo chìa khóa riêng nên cứ thế bước vào nhà mà không gây ra chút tiếng động nào, lòng khấp khởi mừng thầm về món quà bất ngờ mà mình sắp mang lại cho vợ. Khổ nỗi cô ấy đã chốt trái cửa bên trong. Thật phiền phức làm sao! Dẫu vậy, ông vẫn cất tiếng gọi qua cánh cửa:
— Jeanne, là anh đây.
Chắc hẳn cô ấy đã vô cùng hoảng hốt, bởi ông nghe thấy tiếng cô giật mình bật dậy khỏi giường và lẩm bẩm một mình như đang mơ ngủ. Sau đó, cô chạy vào phòng thay đồ, mở rồi đóng cửa lại, đi chân trần bước vội qua bước lại trong phòng hai ba lần đến mức làm rung chuyển cả đồ đạc khiến những chiếc bình hoa và ly chén kêu lanh keng. Cuối cùng, cô mới cất tiếng hỏi:
— Có phải anh đấy không, Alexander?
— Ừ, ừ, — ông đáp. — Mau mở cửa ra xem nào.
Vừa mở cửa, cô liền nhào vào lòng ông, thảng thốt kêu lên:
— Ôi! Hú vía!... Thật là bất ngờ quá!... Thật là hạnh phúc quá!...
Ông bắt đầu cởi quần áo một cách có trật tự như mọi khi, tiện tay nhấc chiếc áo khoác ngoài trên ghế — món đồ mà ông vẫn hay treo ở sảnh vào. Nhưng đột nhiên, ông đứng khựng lại như trời trồng, câm lặng vì kinh ngạc — có một dải ruy băng đỏ đính trên khuyết áo!
— Quái lạ, — ông lắp bắp, — chiếc... chiếc... chiếc áo khoác này... sao lại có cả hoa thị đính kèm thế này!
Chỉ trong tích tắc, vợ ông nhào tới giật phăng nó khỏi tay ông, phân bua:
— Không! Anh nhìn nhầm rồi... đưa lại đây cho em.
Nhưng ông vẫn giữ chặt lấy một bên tay áo không buông, miệng lặp đi lặp lại trong vẻ ngẩn ngơ:
— Ơ hay! Tại sao lại thế? Giải thích xem nào... áo khoác của ai thế này? Đây không phải áo của mình, vì nó có gắn Bắc Đẩu Bội Tinh cơ mà.
Cô cố giật lại chiếc áo với vẻ hoảng sợ tột độ, giọng lắp bắp không thành lời:
— Nghe này... nghe em đã... đưa áo đây cho em... Em không thể nói cho anh biết được... đây là bí mật... nghe em đi.
Nhưng ông nổi giận, mặt tái mét:
— Anh muốn biết vì sao chiếc áo khoác này lại có mặt ở đây? Nó rõ ràng không phải của anh.
Lúc bấy giờ cô mới suýt thét lên vào mặt ông:
— Vâng, chính là của anh đấy; nghe này... thề với anh đi... thì... anh đã được phong huân chương rồi.
Cô vốn chẳng có ý định đùa cợt gì trên lưng ông cả.
Ông choáng váng đến độ buông thõng chiếc áo khoác tuột khỏi tay, ngã khuỵu xuống chiếc bành ky.
— Anh... em bảo gì cơ... anh được... phong huân chương rồi á?
— Vâng, nhưng đây là bí mật, một bí mật tày đình.
Cô đã cất vội bộ y phục vinh quang ấy vào tủ, rồi quay lại nhìn chồng với gương mặt tái nhợt và đôi tay run rẩy.
— Đúng vậy, — cô tiếp lời, — đó là chiếc áo khoác mới mà em đã bí mật làm riêng cho anh. Nhưng em đã thề là sẽ không hé răng nửa lời với anh, bởi vì quyết định này phải một hoặc sáu tuần nữa mới được công bố chính thức, và lẽ ra anh không được phép biết chuyện này cho đến khi kết thúc chuyến công tác trở về. Chính ông Rosselin đã xoay sở giúp anh đấy.
— Rosselin ư! — ông thốt lên trong niềm hạnh phúc vô bờ; — chính ông ấy đã xin huân chương cho anh ư? Lão ấy — Ồ!
Và ông buộc phải uống liền một ngụm nước để trấn tĩnh.
Một mẩu giấy trắng nhỏ từ trong túi áo khoác rơi rớt xuống sàn nhà. Caillard cúi xuống nhặt lên; đó là một tấm danh thiếp, và ông đọc to dòng chữ:
— Rosselin — Nghị sĩ.
— Anh thấy chưa, mọi chuyện là thế đấy, — vợ ông dịu dàng nói.
Ông suýt oà khóc vì sung sướng, và chỉ một tuần sau đó, tờ Công báo (Journal Officiel) chính thức đăng tin ông Caillard đã được vinh danh trao tặng huân chương Bắc Đẩu Bội Tinh vì những cống hiến xuất sắc của mình.
