Lão nông đứng đối diện với vị bác sĩ bên giường của cụ già hấp hối, còn cụ, điềm tĩnh phó mặc cho số phận và hoàn toàn tỉnh táo, nhìn họ và lắng nghe họ nói chuyện. Cụ sắp qua đời, nhưng cụ chẳng hề chống cự, bởi thời gian của cụ đã cạn, khi năm nay cụ đã chín mươi mốt tuổi—à nhầm, chín mươi hai tuổi.
Ánh nắng tháng Bảy rọi qua khung cửa sổ và cánh cửa ra vào rộng mở, hắt những vệt lửa nóng bỏng xuống nền đất sét nâu gồ ghề, nơi đã bị giẫm nát qua bốn thế hệ nhà nông lấm láp. Mùi của đồng áng cũng len lỏi theo từng cơn gió buốt, khô khốc vì cái oi ả của buổi trưa hè. Lũ châu chấu kêu đến khản cả cổ, lấp đầy vùng quê bằng những âm thanh thé thé, tựa như tiếng của những con dế gỗ được bán cho trẻ em vào hội chợ.
Vị bác sĩ nâng cao giọng và nói: “Honoré, anh không thể bỏ mặc mẹ mình trong tình trạng này; bà có thể qua đời bất cứ lúc nào.” Và lão nông, với vẻ đầy lo lắng, đáp lại: “Nhưng tôi phải thu hoạch lúa mì chứ, vì nó đã nằm rạp dưới đất lâu lắm rồi, và thời tiết lúc này thì đang vừa vặn tuyệt đẹp; ý mẹ thế nào hả mẹ?” Và cụ già hấp hối, vẫn bị nỗi tiếc rẻ kiểu xứ Normandy giày vò, đã đáp "có" bằng đôi mắt và vầng trán, qua đó giục giã con trai mau đi thu hoạch lúa mì và để mặc mình chết một mình, nhưng vị bác sĩ nổi giận, giậm chân xuống đất, ông nói: “Anh chẳng khác nào một con thú vô tri, anh có nghe thấy không, và tôi không cho phép anh làm thế, anh có hiểu không? Và nếu hôm nay anh nhất định phải đi thu hoạch lúa mì, thì hãy đi đón vợ lão Rapet đến để trông nom mẹ anh. Tôi muốn là phải thế, anh có hiểu lời tôi không? Và nếu anh không tuân lệnh tôi, khi nào đến lượt anh ốm đau, tôi cũng sẽ mặc kệ cho anh chết như một con chó, anh nghe rõ chưa?”
Lão nông, một gã cao gầy với dáng đi chậm chạp, kẻ đang bị dằn vặt bởi sự do dự, nỗi sợ vị bác sĩ và lòng keo kiệt đến cùng cực, ngập ngừng, tính toán và ấp úng hỏi: “Mụ Rapet đòi bao nhiêu tiền để canh người bệnh vậy?” “Làm sao tôi biết được?” vị bác sĩ quát lên. “Điều đó còn tùy thuộc vào việc mụ ấy được thuê trong bao lâu. Tự đi mà ngả giá với mụ, cho đáng kiếp! Nhưng tôi muốn mụ ấy phải có mặt ở đây trong vòng một tiếng nữa, anh nghe rõ chưa?”
Thế là gã đành chịu thua: “Tôi sẽ đi gọi mụ ấy,” gã đáp; “xin bác sĩ đừng nổi giận.” Và vị bác sĩ bỏ đi, vừa đi vừa quát vọng lại: “Hãy cẩn thận đấy, biết chưa, vì tôi không hề đùa giỡn khi tôi nổi giận đâu!” Và ngay khi họ chỉ còn lại một mình, lão nông quay sang mẹ mình và cất giọng cam chịu: “Con sẽ đi đón mụ Rapet, vì lão bác sĩ đó bắt buộc phải thế. Mẹ đừng có đi khuất núi trong lúc con vắng nhà đấy nhé.”
Rồi đến lượt gã bước ra ngoài.
Mụ Rapet, vốn là một mụ thợ giặt già, chuyên canh chừng những kẻ sắp chết và đã chết trong vùng, và rồi, ngay khi vừa khâm liệm xong những khách hàng của mình vào cỗ vải liệm mà từ đó họ chẳng bao giờ bước ra nữa, mụ lại lẳng lặng cầm chiếc bàn là lên để là ủi quần áo cho người sống. Nhăn nheo tựa trái táo từ mùa trước, cay độc, đố kỵ, keo kiệt với một thói bủn xỉn kỳ quái, lưng gập hẳn xuống như thể vừa bị bẻ gãy đôi ngang thắt lưng bởi động tác đẩy bàn là liên hồi trên vải vóc, người ta có thể nói rằng mụ mang một thứ tình cảm quái đản và trơ trẽn đối với cơn hấp hối. Mụ chẳng bao giờ nói chuyện gì khác ngoài những kẻ mà mụ từng chứng kiến qua đời, về đủ mọi kiểu chết mà mụ từng có mặt, và mụ kể lại với sự tỉ mỉ đến cùng cực, những chi tiết trước sau như một, y hệt như một thợ săn kể về những phát súng của mình.
Khi Honoré Bontemps bước vào căn lều của mụ, hắn thấy mụ đang chuẩn bị hồ để giặt cổ áo cho những người phụ nữ trong làng, và hắn cất tiếng: “Chào mụ; mong là mụ vẫn khỏe, mẹ Rapet?”
Mụ quay đầu nhìn hắn, và đáp: “Tạm ổn, tạm ổn, còn anh thì sao?” “Ồ! Riêng tôi thì khỏe chán, nhưng mẹ tôi đang ốm rất nặng.” “Mẹ anh á?” “Vâng, mẹ tôi chứ ai!” “Bà cụ bị làm sao thế?” “Bà sắp duỗi cẳng đến nơi rồi, sự tình là thế đấy!”
Cụ già nhúng tay khỏi chậu nước và hỏi với vẻ đồng cảm đột xuất: “Bà cụ nguy kịch đến thế cơ à?” “Bác sĩ bảo cụ không sống nổi đến sáng mai đâu.” “Thế thì chắc chắn là nặng lắm rồi đấy!” Honoré chần chừ, bởi hắn muốn rào trước đón sau vài câu trước khi đưa ra đề nghị của mình, nhưng vì chẳng nghĩ ra được câu nào, hắn đành liều mình nói thẳng.
“Mụ định đòi bao nhiêu để ở lại canh cụ cho đến phút cuối? Mụ biết là tôi chẳng giàu có gì, và tôi thậm chí chẳng có nổi tiền thuê một ả ở đợ. Cũng chính vì làm việc quá sức và kiệt sức mà tội nghiệp mẹ tôi mới ra nông nỗi này đấy! Cụ từng làm việc bằng mười người, bất chấp tuổi chín mươi hai. Thời buổi này mụ còn tìm đâu ra ai được đúc bằng cái khuôn ấy nữa cơ chứ!...”
Mụ Rapet điềm tĩnh đáp: “Có hai mức giá: Hai mươi xu ban ngày và ba franc ban đêm cho người giàu, còn hai mươi xu ban ngày và bốn mươi xu ban đêm cho những kẻ khác. Anh sẽ trả tôi mức hai mươi và bốn mươi.” Nhưng lão nông trầm ngâm suy tính, bởi hắn hiểu rõ tính tình mẹ mình. Hắn biết bà cụ dai sức, khỏe mạnh và ngoan cố đến nhường nào, và phỏng đoán của bác sĩ chưa chắc đã đúng, cụ hoàn toàn có thể sống thêm một tuần nữa, thế nên hắn quả quyết nói: “Không, tôi muốn mụ ra giá trọn gói cho đến lúc cuối đời luôn thì hơn. Tôi xin chơi canh bạc may rủi này vậy, dù thế nào đi nữa. Bác sĩ bảo cụ sẽmất rất nhanh. Nếu đúng vậy thì mụ lãi to và tôi chịu thiệt, nhưng nếu cụ trụ lại đến ngày mai hoặc lâu hơn thế, thì tôi lãi to và mụ chịu thiệt!”
Bà hộ lý trân trân nhìn gã với vẻ kinh ngạc, bởi chưa từng có ai coi cái chết như một canh bạc đầu cơ, và mụ chần chừ, bị cám dỗ bởi viễn cảnh có thể kiếm chác thêm, nhưng gần như ngay lập tức mụ nghi ngờ rằng hắn đang muốn bịp mình. “Tôi chẳng thể nói gì cho đến khi tận mắt nhìn thấy mẹ anh,” mụ đáp. “Thế thì đi với tôi mà trông cụ.”
Mụ rửa tay, và lập tức đi cùng hắn.
Dọc đường đi chẳng ai nói với ai câu nào; mụ lê những bước chân ngắn ngủi, vội vã, trong khi hắn sải những bước dài ngoẵng như thể đang vượt qua một con lạch nhỏ trong mỗi nhịp bước.
Đàn bò nằm rạp trên các thửa ruộng, kiệt sức vì cái nóng, nặng nhọc ngẩng đầu lên và rên rỉ yếu ớt nhìn hai kẻ qua đường, tựa như đang cầu xin chút cỏ xanh.
Khi đến gần ngôi nhà, Honoré Bontemps lẩm bẩm: “Liệu mọi chuyện đã chấm dứt rồi không nhỉ?” Và cái ước muốn thầm kín rằng mọi chuyện nên là như thế đã phơi bày qua giọng điệu của hắn.
Nhưng cụ già vẫn chưa chết. Cụ đang nằm ngửa trên chiếc giường tồi tàn, hai bàn tay phủ tấm chăn bông màu hồng, những bàn tay gầy giơ xương đến đáng sợ, sần sùi như những con vật kỳ dị, giống hệt loài cua, và đã co quắp lại bởi chứng thấp khớp, bởi sự nhọc nhằn và công việc suốt gần một thế kỷ mà cụ đã trải qua.
Mụ Rapet tiến lại gần giường và nhìn người phụ nữ sắp chết, bắt mạch, vỗ nhẹ vào lồng ngực cụ, lắng nghe tiếng thở, rồi đặt ra những câu hỏi cốt để nghe cụ nói; và sau đó, sau khi ngắm nghía cụ thêm một lúc lâu, mụ bước ra khỏi phòng, theo sau là Honoré. Phán quyết chắc nịch của mụ là cụ già sẽ không thể sống sót qua đêm nay, và hắn liền hỏi: “Thế nào?” Và mụ hộ lý đáp: “Thế này nhé, cụ có thể sống thêm hai ngày, có lẽ là ba. Anh sẽ phải trả tôi sáu franc, trọn gói tất cả.”
“Sáu franc! Sáu franc á!” hắn hét lên. “Mụ điên rồi chắc? Tôi bảo là cụ không thể sống qua nổi năm sáu tiếng nữa đâu!” Và bọn họ cãi vã nảy lửa một lúc lâu, nhưng vì mụ hộ lý dọa sẽ quay về nhà vì thời gian cứ trôi đi, và vì lúa mì của hắn thì chẳng thể tự bò về sân phơi được, cuối cùng hắn đành chấp nhận điều kiện của mụ:
“Thôi được rồi, chốt thế đi; sáu franc trọn gói mọi thứ, cho đến khi đưa thài ma ra khỏi nhà.” “Chốt vậy nhé, sáu franc.”
Và hắn sải những bước dài quay lại với đám lúa mì đang nằm rạp trên mặt đất dưới ánh nắng gay gắt đang làm hạt chín vàng, trong khi mụ hộ lý quay trở lại ngôi nhà.
Mụ có mang theo ít việc để làm, bởi mụ chẳng bao giờ chịu ngồi không bên cạnh những kẻ đã chết và sắp chết, lúc thì làm việc cho chính mình, lúc thì làm cho gia đình đã thuê mụ làm thợ may luôn, với mức thù lao cao hơn một chút ở vai trò đó. Bột nhiên mụ cất tiếng hỏi: “Bà Bontemps đã nhận các bí tích cuối cùng chưa, mẹ Bontemps?”
Cụ già lắc đầu “không”, và mụ Rapet, vốn là một kẻ vô cùng sùng đạo, liền đứng phắt dậy: “Lạy Chúa nhân từ, sao lại có chuyện đó cơ chứ? Tôi phải đi mời cha xứ ngay!” và mụ lao vọt về phía nhà xứ nhanh đến mức lũ trẻ con trên đường phố tưởng đã có tai nạn gì xảy ra khi thấy mụ lúp xúp chạy đi như thế.
Cha xứ lập tức đến trong chiếc áo lễ surplice, đi trước là một chú bé giúp lễ rung chuông để thông báo sự hiện diện của Mình Thánh Chúa xuyên qua vùng quê khô hạn và tĩnh lặng. Một vài người đàn ông đang làm việc ở đằng xa liền cất những chiếc mũ rộng vành và đứng bất động cho đến khi tấm áo choàng trắng khuất hẳn sau những dãy nhà trang trại; những người phụ nữ đang bó lúa liền đứng thẳng người làm dấu thánh; lũ gà đen hoảng hốt chạy dọc theo mương nước cho đến khi chui lọt vào một cái lỗ quen thuộc và biến mất tăm, trong khi một con ngựa con bị buộc ở bãi cỏ hoảng sợ khi thấy chiếc áo lễ liền lồng lên quay vòng theo chiều dài sợi dây thừng, đá hậu loạn xạ. Chú bé giúp lễ trong bộ áo thụng đỏ sải bước nhanh, và vị cha xứ, đầu nghiêng sang một vai cùng chiếc mũ vuông trên đầu, theo sau ngài, miệng lẩm nhẩm vài lời cầu kinh, và cuối cùng là mụ Rapet, lưng cộp gập hẳn xuống như thể muốn phủ phục khi di chuyển với hai tay chắp trước ngực hệt như đang ở trong nhà thờ.
Honoré nhìn thấy họ đi qua từ đằng xa, và hắn hỏi: “Cha xứ nhà mình định đi đâu thế kia?” Và tên làm công của hắn, kẻ nhạy bén hơn, đáp: “Đương nhiên là ngài mang bí tích đến cho mẹ anh rồi còn gì nữa!”
Lão nông chẳng mảy ngây ngạc nhiên, nói: “Chắc là vậy rồi,” rồi tiếp tục công việc của mình.
Mẹ Bontemps đã xưng tội, chịu phép xá giải và rước lễ, rồi vị cha xứ ra đi, để lại hai người phụ nữ trong căn lều ngột ngạt, trong khi mụ Rapet bắt đầu ngắm nghía người phụ nữ sắp chết và tự hỏi liệu việc này còn có thể kéo dài lâu hơn nữa hay không.
Ban ngày đang dần tàn, và một luồng gió mát hơn thổi vào từng đợt mạnh hơn, làm bức tranh Epinal dán trên tường bằng hai chiếc đinh phấp phới bay lên hạ xuống; những tấm rèm cửa thưa thớt vốn từng có màu trắng nhưng giờ đã ngả vàng và chi chít những vết phân ruồi trông có vẻ như sắp sửa bay phấp phới và dường như đang giãy giụa để thoát ra ngoài, hệt như linh hồn của cụ già.
Cụ nằm bất động, đôi mắt mở tráo tráo, dường như đang dửng dưng đón chờ cái chết vốn đã đến rất gần nhưng vẫn cứ ngập ngừng chưa tới. Tiếng thở khò khè ngắn ngủi rít lên qua cổ họng đang thắt lại của cụ. Nó sẽ sớm lịm hẳn đi, và thế gian sẽ bớt đi một người phụ nữ chẳng một ai hoài niệm tiếc thương.
Khi màn đêm buông xuống, Honoré quay về, và khi bước đến bên giường thấy mẹ mình vẫn còn sống, hắn liền hỏi: “Bà cụ thế nào rồi?” y hệt như những ngày trước kia khi cụ đau ốm, và rồi hắn đuổi mụ Rapet về, dặn rằng: “Sáng mai đúng năm giờ, không được lề mề.” Và mụ đáp: “Ngày mai, năm giờ.”
Mụ đến vào lúc rạng đông, và bắt gặp Honoré đang húp bát súp do chính tay hắn tự nấu trước khi ra đồng, mụ hộ lý liền hỏi hắn: “Thế nào, mẹ anh chết chưa?” “Trái lại, cụ còn khỏe hơn một chút ấy chứ,” hắn đáp với một cái liếc xéo đầy ác ý. Rồi hắn bước ra ngoài.
Mụ Rapet bị nỗi lo lắng bủa vây, tiến lại gần người phụ nữ sắp chết, kẻ vẫn ở nguyên trạng thái lờ đờ và vô cảm, đôi mắt trân trân mở lớn và đôi tay bấu chặt lấy tấm chăn. Mụ hộ lý nhận ra rằng tình trạng này hoàn toàn có thể kéo dài thêm hai ngày, bốn ngày, tám ngày nữa, và tâm can bủn xỉn của mụ bị nỗi sợ hãi bóp nghẹt, đồng thời sự tức giận cuồng nộ trào dâng chống lại gã ranh con đã lừa bịp mình lẫn người phụ nữ nhất định không chịu chết này.
Tuy nhiên, mụ vẫn bắt đầu công việc và kiên nhẫn chờ đợi với ánh mắt dán chặt vào khuôn mặt nhăn nheo của mẹ Bontemps, và khi Honoré trở về ăn trưa, hắn trông có vẻ vô cùng mãn nguyện và thậm chí còn đùa cợt trêu ngươi, bởi hắn đang tiến hành thu hoạch lúa mì trong những điều kiện thời tiết cực kỳ thuận lợi.
Mụ Rapet ngày càng tức tối cực độ; từng phút trôi qua lúc này đối với mụ đều giống như thời gian và tiền bạc đang bị trộm mất. Mụ cảm thấy một cơn thèm khát điên cuồng muốn túm lấy mụ già ngu ngốc này, mụ già ngoan cố cứng đầu này, mụ khốn kiếp bướng bỉnh này, và bóp cổ cụ một chút để chặn đứng thứ âm thanh thở gấp gáp, ngắn ngủi đang cướp đi thời gian và tiền bạc của mụ. Nhưng rồi, mụ lại suy nghĩ đến hậu quả nguy hiểm của việc đó, và những ý nghĩ khác lại lóe lên trong đầu, thế là mụ tiến đến bên giường và cất lời: “Bà đã bao giờ nhìn thấy Ác quỷ chưa?” Mẹ Bontemps thều thào đáp: “Chưa.”
Thế là mụ hộ lý bắt đầu huyên thuyên kể những câu chuyện có khả năng gieo rắc nỗi kinh hoàng cho tâm trí u mê và sắp lụi tàn của cụ. Mụ kể rằng, vài phút trước khi lâm, Ác quỷ sẽ xuất hiện trước tất cả những ai đang quằn quại trong cơn hấp hối. Hắn cầm một chiếc chổi trên tay, đội một cái nồi trên đầu, và cất lên những tiếng kêu la oai oái. Khi ai đó đã nhìn thấy hắn, thì mọi chuyện coi như chấm hết, và kẻ đó sẽ chỉ còn sống được thêm vài khoảnh khắc ngắn ngủi nữa thôi; và mụ bắt đầu liệt kê tên tuổi của tất cả những kẻ mà Ác quỷ từng xuất hiện trong năm nay: Josephine Loisel, Eulalie Ratier, Sophie Padagnau, Séraphine Grospied.
Mẹ Bontemps, kẻ cuối cùng cũng bị tâm trí hoảng loạn quấy phá, cựa quậy, vặn vẹo đôi bàn tay và cố gắng ngoảnh đầu nhìn về phía cuối căn phòng, và đột nhiên mụ Rapet biến mất ở chân giường. Mụ rút một tấm ga trải giường ra từ chiếc tủ và quấn kín người lại; mụ đội cái nồi sắt lên đầu sao cho ba chiếc chân nồi ngắn cong cớn chĩa ngược lên trông giống như những chiếc sừng, rồi tay phải cầm chổi tay trái cầm một chiếc xô thiếc, mụ bất ngờ tung nó lên để nó rơi xuống đất tạo ra một tiếng động thật đinh tai nhức óc.
Và quả thực, khi nó rớt xuống, nó gây ra một thứ âm thanh vô cùng khủng khiếp; rồi, trèo lên một chiếc ghế, mụ hộ lý vén tấm rèm treo ở cuối giường lên, và hiện hình, vừa làm đủ điệu bộ khua tay múa chân vừa ré lên những tiếng thé the thé vào trong chiếc nồi đang che khuất khuôn mặt, trong khi tay cầm chổi đe dọa cụ già tội nghiệp vốn đã gần đất xa trời.
Hoảng sợ tột độ với vẻ mặt điên dại, người phụ nữ hấp hối dồn hết sức lực siêu phàm để chồm dậy tẩu thoát; cụ thậm chí còn nhổm được phần vai và ngực ra khỏi giường; rồi ngã quỵ xuống với một tiếng thở dài sâu thẳm. Mọi chuyện đã ngã ngũ, và mụ Rapet điềm tĩnh thu vén mọi thứ về lại chỗ cũ: chiếc chổi vào góc tủ, tấm ga giấu vào trong tủ, cái nồi trên lò sưởi, chiếc xô dưới nền nhà và chiếc ghế áp vào tường. Sau đó, với những động tác thuần thục như một thợ chuyên nghiệp, mụ nhắm đôi mắt to đùng của người vừa khuất, đặt một chiếc đĩa lên giường rồi rót một ít nước thánh vào đó, nhúng cành cây hoàng dương vào nước, và quỳ xuống, mụ nhiệt thành đọc đi đọc lại những lời cầu nguyện cho người chết mà mụ đã thuộc nằm lòng như một công việc mưu sinh.
Và khi Honoré quay về vào buổi tối, hắn bắt gặp mụ đang đọc kinh và lập tức tính nhẩm rằng mụ đã kiếm hời được hai xu của mình, bởi mụ mới chỉ ở đó có ba ngày và một buổi tối, tính ra tổng cộng là năm franc, thay vì sáu franc mà lẽ ra hắn phải trả.
