Thật kỳ lạ làm sao những ký ức xa xưa cứ mãi vương vấn trong tâm trí chúng ta, khiến ta chẳng tài nào rũ bỏ được!

Kỷ niệm này đã quá xưa cũ đến mức tôi không thể hiểu nổi vì sao nó vẫn bám rễ sâu đậm và bền bỉ đến thế trong tâm trí mình. Kể từ đó đến nay, tôi đã chứng kiến biết bao điều đen tối, có khi đau thương, có khi hãi hùng, vậy mà tôi vẫn ngạc nhiên vì không qua nổi một ngày nào mà gương mặt của Mẹ Bellflower không hiện về trước mắt, y như thuở nào, cách đây đã lâu lắm lắm, khi tôi mới lên mười hay mười hai tuổi.

Bà là một thợ may già, cứ mỗi tuần lại đến nhà cha mẹ tôi một lần, vào ngày Thứ Năm để vá víu áo quần. Cha mẹ tôi sống trong một ngôi nhà trang trại kiểu như lâu đài—thực chất chỉ là những ngôi nhà cổ mái nhọn, xung quanh bao bọc bởi ba bốn khu điền trang.

Ngôi làng, một ngôi làng lớn gần như thị trấn nhỏ, nằm cách đó chỉ vài trăm bước chân và quây quần sát bên nhà thờ, một ngôi nhà thờ gạch đỏ đã ngả màu đen theo năm tháng.

Cứ thế, mỗi ngày Thứ Năm, Mẹ Bellflower đến vào khoảng từ sáu rưỡi đến bảy giờ sáng, bước thẳng vào phòng chứa đồ vải và bắt đầu công việc. Bà là một người phụ nữ cao, gầy, có râu, hay đúng hơn là lông lá khắp mặt, bởi bà mang một bộ râu mọc trên khắp khuôn mặt—một bộ râu kỳ lạ, bất ngờ, mọc thành từng chùm, từng búi xoăn tít trông như thể có kẻ điên nào đó đã gieo rắc chúng lên cái khuôn mặt bệ vệ chẳng khác gì một viên hiến binh mặc váy. Râu mọc trên mũi, dưới mũi, quanh mũi, trên cằm, trên má; còn lông mày của bà thì dày và dài một cách phi thường, xám ngắt, rậm rạp và chĩa ngược ra, trông y hệt như cặp ria mép bị ai đó dán nhầm vào chỗ.

Bà đi khập khiễng, nhưng không giống dáng đi của những người thập tễnh thông thường, mà lắc lư như một con tàu neo đậu giữa sóng. Khi bà trụ cái thân hình vạm vỡ, xương xẩu và oằn vẹo của mình lên bên chân lành lặn, trông bà như thể đang chuẩn bị vượt qua một ngọn sóng khổng lồ, để rồi ngay sau đó lại sụp xuống như sắp chìm nghỉm vào vực sâu, lún cả xuống mặt đất. Dáng đi của bà gợi ta nhớ đến một cơn giông bão, bởi cơ thể bà cứ chòng chành theo từng bước, còn cái đầu—luôn đội một chiếc mũ trắng khổng lồ với những dải ruy băng rủ tuột xuống sau lưng—dường như quét qua chân trời từ Bắc chí Nam và từ Nam chí Bắc trong mỗi cử động của bà.

Tôi vô cùng quý mến Mẹ Bellflower. Ngay khi thức dậy, tôi liền chạy sang phòng chứa đồ vải và thấy bà đã ngồi đó làm việc tự bao giờ, bên dưới chân đặt một chiếc ống sưởi. Vừa đến nơi, bà liền bắt tôi ngồi lên chiếc ống sưởi ấy để khỏi bị nhiễm lạnh trong căn phòng rộng lớn và lạnh lẽo nằm sát dưới mái nhà.

Bà kể cho tôi nghe đủ thứ chuyện trong lúc miệt mài vá áo bằng những ngón tay dài, cong cớn và lanh lẹ; còn đôi mắt bà, ẩn sau cặp kính lúp—bởi tuổi già đã làm thị lực kém đi—trông thật to lớn, sâu hoắm một cách kỳ lạ và như được nhân đôi.

Theo những gì tôi còn nhớ, những câu chuyện bà kể—những điều từng làm rung động trái tim non nớt của tôi—đều mang tấm lòng bao dung của một người phụ nữ nghèo khó. Bà kể chuyện trong làng: nào là một con bò sổng chuồng đã được tìm thấy vào sáng hôm sau ngay trước cối xay của Prosper Malet, đứng thẫn thờ nhìn những cánh quạt quay; nào là quả trứng gà được tìm thấy trên gác chuông nhà thờ mà chẳng ai hiểu sinh vật nào đã mò lên đó để đẻ; hay câu chuyện về con chú chó của Jean-Jean Pila đã lội bộ mười dặm đường để mang chiếc quần đậy mưa bị một kẻ lang thang chôm mất khi đang phơi ngoài trời về cho chủ. Bà kể lại những cuộc phiêu lưu giản dị ấy một cách sống động đến mức trong tâm trí tôi, chúng mang vóc dáng của những thảm kịch không thể nào quên, của những bản anh hùng ca kỳ vĩ và huyền bí; thế mà những câu chuyện khéo léo do các nhà văn sáng tác mà mẹ tôi thường kể vào buổi tối lại chẳng hề có chút hương vị, sự dồi dào hay sức sống mãnh liệt như những lời kể của người đàn bà nhà quê ấy.

Thế rồi, vào một ngày Thứ Năm, sau khi đã dành toàn bộ buổi sáng để lắng nghe Mẹ Clochette kể chuyện, tôi lại muốn tìm lên phòng bà vào buổi chiều, sau khi đi hái hạt phỉ với gã ở người làm trong khu rừng phía sau điền trang.

Tôi nhớ rõ mọi chuyện như thể chúng vừa mới xảy ra ngày hôm qua.

Vừa đẩy cửa bước vào phòng chứa đồ vải, tôi thấy bà thợ may già đang nằm sõng soài dưới đất bên cạnh chiếc ghế, mặt úp xuống sàn, hai tay dang rộng nhưng tay này vẫn nắm chặt chiếc kim còn tay kia cầm chiếc áo sơ mi của tôi. Một bên chân mang tất xanh—chắc hẳn là chiếc dài hơn—duỗi thẳng dưới gầm ghế, còn cặp kính thì văng ra xa, lấp lánh sát mép tường.

Tôi hoảng hốt bỏ chạy, cất tiếng kêu la ré lên. Mọi người từ khắp nơi chạy tới, và chỉ vài phút sau, tôi được báo tin rằng Mẹ Clochette đã qua đời.

Tôi không thể nào diễn tả nổi nỗi xúc động sâu sắc, nhói đau và kinh hoàng đã chấn động tâm hồn thơ trẻ của mình. Tôi lầm lũi bước xuống phòng khách, tìm đến một góc tối khuất sâu trong chiếc ghế bọc bành cổ kính rộng lớn, quỳ sụp xuống đó mà khóc nức nở. Chắc hẳn tôi đã ở nguyên trong đó suốt một thời gian dài, bởi trời lúc ấy đã tối sầm lại. Bỗng có người bước vào cầm theo ngọn đèn, nhưng không nhìn thấy tôi, và tôi nghe thấy tiếng cha mẹ mình đang nói chuyện với vị bác sĩ mà tôi nhận ra ngay giọng nói.

Ông đã được cấp tốc mời đến và đang giải thích nguyên nhân dẫn đến tai nạn, mặc dù tôi chẳng hiểu gì sất. Rồi ông ngồi xuống, nhấm nháp một ly rượu mùi kèm dăm chiếc bánh quy.

Ông tiếp tục câu chuyện, và những lời ông nói lúc đó sẽ còn khắc sâu trong tâm trí tôi cho đến tận cuối đời! Tôi nghĩ mình vẫn có thể thuật lại chính xác từng chữ mà ông đã dùng.

"À!"—ông nói—"Tội nghiệp người phụ nữ! Bà ấy đã gãy chân ngay vào ngày tôi vừa đặt chân đến đây, và tôi thậm chí còn chưa kịp rửa tay sau khi bước xuống xe ngựa tuyến thì đã được gọi đi gấp, bởi đó là một ca rất nặng, thực sự rất nặng.

"Hồi đó cô ấy mười bảy tuổi, một thiếu nữ xinh đẹp, rất xinh đẹp! Có ai tin nổi không? Tôi chưa từng kể câu chuyện này cho ai nghe bao giờ, và ngoài tôi ra, chẳng một ai—ngoại trừ một người hiện không còn sống ở vùng này nữa—từng biết chuyện đó. Nay bà ấy đã qua đời, có lẽ tôi không cần phải kín miệng nữa.

"Đúng lúc ấy, có một nam giáo viên phụ giảng đến nhận việc trong làng; cậu ta diện mạo khôi ngô và phong thái như một sĩ quan cấp dưới. Đứa con gái nào cũng ve vãn cậu ta, còn cậu ta thì ra điều kiêu kỳ, thêm nữa lại rất sợ vị bề trên của mình là thầy hiệu trưởng Grabu già, một người thỉnh thoảng hay thức dậy với chân trái bước xuống trước.

"Lão Grabu khi ấy đã thuê cô Hortense xinh đẹp—người vừa mới qua đời ở đây và sau này bị gọi đùa là Clochette. Cậu trợ giảng đã để ý đến cô gái xinh đẹp nấy, và chắc hẳn cô ấy cũng cảm thấy hãnh diện khi được vị "kẻ chinh phục bất khả chiến bại" này chọn lựa; dù thế nào đi nữa, cô đã đem lòng yêu hắn, và hắn đã thành công trong việc thuyết phục cô hẹn gặp lần đầu tiên trên gác xép đựng cỏ khô phía sau trường học, vào ban đêm, sau khi cô đã hoàn tất công việc may vá trong ngày.

"Cô giả vờ như đi về nhà, nhưng thay vì bước xuống lầu khi rời khỏi nhà lão Grabu, cô lại trèo lên gác và nấp giữa đống cỏ khô để chờ người tình. Chẳng mấy chốc hắn đã lên tới nơi, và khi hắn bắt đầu thốt ra những lời đường mật, thì cửa gác xép bỗng bật mở và lão hiệu trưởng xuất hiện, cất giọng hỏi: 'Các người đang làm gì ở trên đó vậy, Sigisbert?' Đinh ninh rằng phen này thể nào cũng bị tóm tươi, chàng giáo viên trẻ bỗng mất bình tĩnh và ngọng nghịu đáp: 'Em lên đây nằm nghỉ một lát giữa mấy bó cỏ khô thôi ạ, thưa thầy Grabu.'

"Căn gác vô cùng rộng và tối om như mực, Sigisbert vội đẩy cô gái đang run lẩy bẩy vào tận góc khuất và bảo: 'Ra đằng kia ẩn đi. Tôi mà mất việc thì tiêu đời, mau tránh ra chỗ khác rồi nấp kỹ vào.'

"Nghe tiếng thì thầm, lão hiệu trưởng tiếp lời: 'Ơ hay, hóa ra trò không ở một mình à?' 'Dạ, một mình em thôi ạ, thưa thầy Grabu!' 'Nhưng rõ ràng không phải vậy, vì ta nghe tiếng trò đang nói chuyện cơ mà.' 'Em thề là chỉ có mình em thôi ạ, thưa thầy Grabu.' 'Ta sẽ lôi cổ ra ngay đây biết liền,' lão già đáp, rồi sập cửa khóa hai vòng lại, lật đật chạy xuống nhà lấy đèn.

"Lúc ấy, chàng thanh niên—một kẻ hèn nhát thường vẫn hay bắt gặp trong đời—hoảng loạn đến mức mất trí, liền lặp đi lặp lại trong cơn cuồng nộ bất chợt: 'Nấp kỹ vào, sao cho hắn không tìm thấy cô được. Cô muốn cướp đi chén cơm manh áo cả đời tôi ư, cô muốn hủy hoại cả sự nghiệp của tôi sao... Mau nấp đi!' Họ nghe tiếng chìa khóa quay trong ổ khóa lần nữa, và thế là Hortense chạy thốc ra cái cửa sổ hướng ra mặt đường, giật tung nó ra, rồi bằng một giọng trầm và quả quyết, cô vọng vào: 'Anh hãy đến đỡ em khi hắn đi rồi nhé,' rồi cô lao mình nhảy xuống.

"Lão Grabu chẳng tóm được ai nên ngơ ngác đi xuống, và chỉ một phần tư giờ sau, Sigisbert đã tìm đến tôi để kể lại đầu đuôi cơ sự. Cô gái nằm bất động dưới chân tường, không sao đứng dậy nổi vì đã ngã từ tầng hai xuống, và tôi đã cùng cậu ta ra đó khiêng cô về. Trời khi ấy đang mưa như trút nước, tôi đành đưa tội nghiệp cô bé về nhà mình, bởi xương ống chân phải đã gãy làm ba đoạn và đâm thấu cả da thịt ra ngoài. Thế nhưng cô ấy không hề kêu ca một tiếng, chỉ điềm tĩnh thốt lên với một sự nhẫn nục đáng khâm phục: 'Tôi tự chuốc lấy, đáng đời lắm!'"

"Tôi cho gọi người đến trợ giúp cùng với bạn bè của nữ thợ may, rồi bịa ra câu chuyện về một chiếc xe ngựa chạy rông đã hất văng cô ấy ra ngoài cửa nhà tôi khiến cô thành phế nhân. Họ đã tin lời tôi, và suốt một tháng trời, đám hiến binh đã lùng sục vô ích để tìm cho ra kẻ gây ra tai nạn.

"Chỉ có vậy thôi! Và tôi xin khẳng định rằng người phụ nữ ấy chính là một nữ anh hùng, thuộc về dòng dõi của những con người từng lập nên những chiến công vĩ đại nhất trong lịch sử.

"Đó cũng là mối tình duy nhất trong đời cô ấy, và cô đã ra đi khi vẫn còn là một trinh nữ. Cô ấy là một vị thánh tử đạo, một tâm hồn cao cả, một người phụ nữ tận tụy đến mức siêu việt! Và nếu tôi không dành cho cô ấy sự ngưỡng mộ tuyệt đối, thì tôi đã chẳng kể cho các vị nghe câu chuyện này—điều mà tôi chưa từng hé lộ với bất kỳ ai khi cô ấy còn sống: các vị thừa hiểu lý do vì sao rồi đấy."

Vị bác sĩ dứt lời; Mẹ sụt sùi khóc còn Cha nói vài câu mà tôi không tài nào nghe rõ; đoạn họ rời khỏi phòng, bỏ lại tôi tiếp tục quỳ gối trên chiếc ghế bọc bành mà nức nở, giữa lúc văng vẳng bên tai là thứ âm thanh kỳ lạ của những bước chân nặng nề cùng tiếng vật gì đó va đập vào thành cầu thang.

Họ đang khiêng thi thể của Clochette đi.