Mục đích đầu tiên của nghệ thuật, không còn nghi ngờ gì nữa, chính là tái hiện vạn vật đúng như bản chất của chúng. Thế nhưng, vạn vật vốn tồn tại qua cách đôi mắt chúng ta nhìn ngắm và tâm trí chúng ta nhào nặn; do đó, điều tối quan trọng đối với nhà phê bình là phải phân định cho được những phẩm chất tinh tế của đôi mắt và tâm trí đã nhào nặn thế giới ấy thành văn học tưởng tượng. Hiện thực có thể vừa rạch ròi vừa sai lạc đến thế, cũng như nó có thể vừa hoang đường vừa chân thực đến thế; và giữa những tác phẩm mà ta có thể cảm nhận là đối xử công bằng với hiện thực, hoàn toàn có thể tồn tại sự khác biệt lớn lao về tất cả những gì tạo nên hình thức bề ngoài và sự giống thật, chẳng khác nào khoảng cách giữa một bức tranh nội thất Hà Lan của Peter van der Hooch, bức chân dung vị vua do Velasquez vẽ, hay hình bóng một người phụ nữ đang mỉm cười của Leonardo da Vinci. Chẳng hạn, tâm hồn về mặt bản chất cũng chân thực chẳng kém gì thể xác; nhưng vì ta chỉ có thể lắng nghe nó qua tiếng nói của thể xác, chỉ có thể nhìn thấy nó qua đôi mắt phàm trần, và thường chỉ có thể đo lường nó trong khoảnh khắc hành động phù phiếm của nó, nên cuối cùng nó có phần ít hiện hữu hơn đối với chúng ta; và chính vì thế mà ta gọi những ai vẽ nên ngoại giới một cách sống động là những nhà hiện thực. Nói một cách chính xác, Maupassant chẳng phải là nhà hiện thực hơn Maeterlinck. Ông chỉ vẽ ra một kiểu hiện thực mà chúng ta dễ dàng nhận diện hơn mà thôi.

Mỗi nghệ sĩ đều mang trong mình một tầm nhìn riêng về thế giới. Tầm nhìn của Maupassant hướng về những bề mặt chắc gọn, về chất liệu mà đôi bàn tay ông có thể chạm vào, về những hành động mà tâm trí ông

[Pg xi] có thể thấu hiểu chỉ qua việc quan sát các biến cố của chúng. Ông nhìn thế giới hệt như cách các họa sĩ Hà Lan nhìn ngắm nó, và ông cũng là một bậc thầy lớn về hình thức, về thứ màu sắc phong phú mà trầm tĩnh, về sự bắt chước các cử điệu bề ngoài của đời sống, cùng cung cách của thế giới vật chất. Ông mang cái nhìn tương tự về nhân thế, và bày ra trước mắt chúng ta, với sự dửng dưng như một, cái dòng dung nham bạo liệt của cuộc sống — cuộc sống của những con người dồi dào sinh khí, những kẻ phải chen chúc cùi chỏ để dọn lối đi qua cõi đời này. Cảm thức của ông về dục vọng, lòng tham, cùng mọi thứ bản năng thấp hèn vốn vô cùng sâu sắc: ông sở hữu thứ logic tàn nhẫn của bản năng loài vật. Những cuộc ái ân, những cơn say xỉn, sự gian lận, thói cãi cọ, sự uể oải tầm thường khi ngồi gà gật trên chiếc ghế, đời sống thô ráp nơi chốn thôn trang và đồng ruộng, những cuộc tranh chấp dân sự, hay điệu nhảy tỉnh lẻ đầy nhơ nhớp của bảy mối tội đầu, tất cả đều được ông nhìn nhận theo một cách trực diện và chẳng hề soi sáng giống như các họa sĩ Hà Lan; quả thực, ông không tìm thấy vẻ đẹp nào trong những thứ ấy, mà thay vào đó, ông chắt lọc vẻ đẹp từ cách sắp đặt khéo léo chúng, ngay trong hành động thuần túy là đặt để chúng vào một khung tranh. Thế giới tồn tại đối với ông như một thứ vô hình có thể được cắt xẻ thành những bức tranh nhỏ bé. Ông không nhìn xa hơn những đường viền của chiếc khung tranh ấy. Sự hứng thú của sự việc bắt đầu từ bên trong chiếc khung đó, và những gì nằm lại bên ngoài suy cho cùng chỉ là chất liệu.

Một câu chuyện của Maupassant, hơn bất cứ thứ gì trên đời, mang lại cho bạn ấn tượng về sự khéo léo của đôi tay. Nó được suy ngẫm thấu đáo, nhưng nó không gây ấn tượng với bạn bởi tư tưởng; nó được nhìn nhận rõ ràng, nhưng nó không gây ấn tượng đặc biệt bởi sự trung thành với chi tiết; nó chỉ có vừa đủ thứ cảm xúc nhân văn thông thường cho những giới hạn mà chính nó đã tự áp đặt. Điều gây ấn tượng ở bạn chính là sự tài tình đến cùng cực trong cách xử lý; là cái cách mà tên tung hứng này giữ cho những quả bóng billiard của hắn nhịp nhàng tung lên rồi hạ xuống giữa không trung. Quả thực, thường thì bạn không thể

[Pg xii] không nhận ra nụ cười có ý thức đi trước ngón nghề, và cái cúi đầu đầy tự tin kết thúc nó. Ông không để bạn bước vào bí mật của mánh khóe ấy, nhưng ông ngăn không cho bạn phớt lờ thực tế rằng suy cho cùng, đó cũng chỉ là một mánh khóe mà bạn vừa chăm chú dõi theo.

Ẩn sau tác phẩm của mọi nghệ sĩ luôn tồn tại một thứ triết lý ít nhiều. Triết lý của Maupassant rất đổi đơn giản, đủ dùng cho những nhu cầu của ông theo cách ông thấu hiểu chúng, dẫu cho thực ra nó bắt nguồn từ các phương pháp nghệ thuật của ông nhiều hơn là nằm ở gốc rễ của chúng. Đó là thứ triết lý của chủ nghĩa hoài nghi: phương cách hiệu quả nhất để thu hẹp tầm nhìn của một người, để tập trung toàn bộ năng lượng vào công việc trước mắt. Maupassant viết cho những con người từng trải, và những con người từng trải ấy hoàn toàn thỏa mãn với sự khôn ngoan chốn thương trường của họ. Con người từng trải ấy hoàn toàn sẵn lòng thừa nhận rằng anh ta chẳng khá hơn bạn là bao, bởi anh ta mặc nhiên cho rằng bạn sẽ tự thừa nhận mình chẳng khá hơn anh ta. Đó là một cách để tránh né sự so sánh. Đối với Maupassant, quan điểm hoài nghi ấy vô cùng vô giá cho mục đích của ông. Ông muốn kể chuyện chỉ vì niềm vui của việc kể chuyện; ông muốn bận tâm đến câu chuyện của mình đơn thuần như một câu chuyện; các biến cố làm ông hứng thú, chứ không phải tư tưởng, hay thậm chí nhân vật, và ông muốn mọi biến cố đều mang lại hiệu quả ngay tức khắc. Giờ đây, chủ nghĩa hoài nghi ở Pháp cung cấp một nền tảng đầy đủ cho tất cả những yêu cầu ấy; nó tương đương, về mặt đại chúng, với lời kêu gọi hướng đến số đông mà ở Anh quốc người ta gọi là chủ nghĩa đa cảm. Hãy thử so sánh, chẳng hạn, câu chuyện xuất sắc "Boule de Suif", có lẽ là truyện ngắn hay nhất mà Maupassant từng viết, với một câu chuyện có motip hơi tương tự — tác phẩm "Outcasts of Poker Flat" của Bret Harte. Cả hai câu chuyện đều mang tính bi cảm; thế nhưng nỗi bi cảm của nhà văn Mỹ

[Pg xiii] (người đã tự rèn giũa bản thân theo phong cách Dickens và truyền thống Anh) lại trở nên ủy mị, và đạt được thành công nhờ tính ủy mị ấy; trong khi nỗi bi cảm của nhà văn Pháp (người đã tự rèn giũa theo Flaubert và theo lề lối Pháp) lại đạt được thành công chính nhờ tính hoài nghi của mình.

Và rồi sắc thái riêng biệt trong chủ nghĩa hoài nghi của Maupassant lại chính là thứ biến thể của tư tưởng nghệ thuật áp dụng vào cung cách khí chất nhằm tạo nên điểm nhấn hoàn mỹ nhất cho một thể loại vốn mang tính giới hạn và đòi hỏi sự kết thúc dứt khoát như truyện ngắn. Sự bất mãn khổng lồ của Flaubert đối với cuộc đời, cảm thức mang tính triết lý thực sự của ông về sự phù phiếm của nó, hẳn sẽ làm gánh nặng cho một nhà văn được trang bị đầy đủ vũ khí cho công việc của mình như tác giả của "Boule de Suif" và "La Maison Tellier". Maupassant không có thời gian, ông không cho phép mình có khoảng trống để suy luận về cuộc đời; nỗi khát khao cứ thúc bách ông viết hết truyện này đến truyện khác, mỗi truyện đều có cao trào, có sự rung cảm, có lời tổng kết về một sinh linh đơn độc hay một hành động đơn độc. Nhát kiếm sắc bén, chí mạng mà quan niệm nghệ thuật của ông đòi hỏi chỉ có thể được tạo ra bởi một thứ chủ nghĩa hoài nghi rất đỗi bề ngoài, không quá sâu sắc, rất đỗi bộc trực, tựa như nụ cười nửa ân cần nửa khinh miệt của một người đang kể một câu chuyện hay tại câu lạc bộ. Đối với ông, đó chính là điểm sáng của một câu châm ngôn.

Maupassant chính là con người của thời đại mình, và thời đại của ông chính là thời đại của Chủ nghĩa Tự nhiên. Trong "Les Soirees de Medan", tập sách mà "Boule de Suif" xuất hiện, có một câu chuyện khác nhan đề "Sac au Dos", trong đó một tiểu thuyết gia khác xuất hiện giữa năm con người "công khai khẳng định khuynh hướng văn học của họ" xung quanh nhân vật trung tâm là Zola. J. K. Huysmans, khi ấy mới chỉ ở điểm khởi đầu cho hành trình chậm chạp và đầy đau đớn qua các trường phái và thử nghiệm, đã kịp thời

[Pg xiv] tổng kết những khuynh hướng mới của một thời đại mới, một cách đầy ý nghĩa chẳng kém gì việc Maupassant đã tổng kết, trong sự nghiệp ngắn ngủi, rực rỡ và hầu như không chệch hướng của mình, những khuynh hướng của thời đại mà ở đó Taine và khoa học dường như cuối cùng đã tìm ra nền tảng vật chất của sự sống. Giờ đây, một chủ nghĩa hiện thực mới đang hấp dẫn chúng ta: đó là sự quay về của tâm hồn. Trận chiến mà "Soirees de Medan" góp phần giành chiến thắng nay đã thắng lợi; một khi đã giành được quyền được đề cập đến những điều thấp kém, khó chịu và bi kịch nhơ nhớp trong tiểu thuyết, chúng ta hoàn toàn tự do để bận tâm đến những thứ khác. Thế nhưng dẫu thời đại ấy đã trôi qua và sẽ không trở lại, những kiệt tác của thời đại ấy vẫn ở lại. Nằm trong số những kiệt tác ấy chính là những cuốn tiểu thuyết và truyện ngắn của Guy de Maupassant.

Arthur Symons.