Jules Chicot, chủ quán trọ ở Épreville, dừng chiếc xe ngựa tilbury của mình trước trang trại của bà Magloire. Ông là một người đàn ông cao lớn chừng bốn mươi tuổi, mặt đỏ gay, bụng tròn phệ, và nổi tiếng là một kẻ ranh mãnh.

Ông cột ngựa vào trụ cổng rồi bước vào. Chicot có một thửa đất liền kề với đất của bà lão, thứ mà ông đã thèm thuồng từ lâu và từng mấy bận tìm cách mua lại nhưng không thành, bởi bà luôn một mực từ chối sang nhượng.

"Tôi sinh ra ở đây, và cũng sẽ chết ở đây," đó là tất cả những gì bà nói.

Ông bắt gặp bà đang ngồi gọt khoai tây trước cửa nhà. Bà khoảng bảy thập niên hai tuổi, gầy guộc, héo hắt và đầy nếp nhăn, trông thực sự khô đét và còng gập cả người, nhưng lại lanh lẹ và bền bỉ chẳng kém gì một cô thiếu nữ. Chicot vỗ vai bà đầy thân thiết, rồi kéo ghế ngồi xuống cạnh.

"Nào, thưa bà, trông bà lúc nào cũng khỏe mạnh và hồng hào thế này, tôi mừng lắm."

"Cũng tạm được thôi, xét trong hoàn cảnh của tôi, cảm ơn ông nhé. Còn ông thế nào, ông Chicot?"

"Ồ! Cũng bình thường thôi, thỉnh thoảng tôi bị vài cơn đau thấp khớp hành hạ; ngoài ra thì chẳng có gì phải phàn nàn cả."

"Thế thì tốt quá rồi!"

Rồi bà không nói gì thêm, trong khi Chicot ngồi nhìn bà tiếp tục công việc của mình. Những ngón tay cong queo, sần sùi và cứng ngắc như càng cua của bà tóm lấy những củ khoai nằm trong chiếc xô chẳng khác nào một chiếc kìm, và bà gọt chúng một cách nhanh chóng, tiện bỏ những dải vỏ dài bằng con dao cũ cầm ở tay bên kia, rồi thả những củ khoai đã gọt vào chậu nước. Ba con gà bạo gan lần lượt nhảyót vào lòng bà, tranh nhau giật lấy một mẩu vỏ, rồi cắp nó chạy thục mạng đi mất.

Chicot có vẻ bứt rứt, lo lắng, hình như có điều gì đó nghẹn ở cổ họng mà không sao thốt ra được. Cuối cùng, ông vội vã lên tiếng:

"Này, u Magloire..."

"Gì thế hả?"

"Bà chắc chắn là không muốn bán trang trại của mình chứ?"

"Tất nhiên là không rồi; ông cứ bỏ ý định đó đi thì hơn. Lời tôi đã nói là nói rồi, đừng có nhắc lại chuyện này nữa."

"Được thôi; chỉ là tôi nghĩ ra một cách sắp xếp có lẽ sẽ rất thuận lợi cho cả đôi bên."

"Gì thế?"

"Thế này nhé. Bà cứ bán nó cho tôi, nhưng vẫn được ở lại đó như cũ. Bà không hiểu à? Nào, hãy nghe tôi nói đây."

Bà lão buông củ khoai tây đang gọt dở, nheo đôi lông mày rậm nhìn chằm chằm vị chủ quán trọ, và ông tiếp lời:

"Để tôi giải thích cho. Hàng tháng tôi sẽ đưa cho bà một trăm rưỡi quan. Chắc bà hiểu ý tôi chứ? Hàng tháng tôi sẽ đến mang cho bà ba mươi đồng c[13] và điều đó sẽ chẳng thay đổi mảy may gì trong cuộc sống của bà cả — không một chút nào đâu. Bà sẽ có nhà riêng của mình y như bây giờ, chẳng phải bận tâm gì về tôi, và cũng chẳng nợ nần gì tôi sất; việc duy nhất bà phải làm là nhận tiền của tôi thôi. Thỏa thuận như vậy có vừa ý bà không?"

Ông nhìn bà bằng ánh mắt đôn hậu, suýt chút nữa có thể gọi là nhân từ, còn bà lão thì nhìn lại ông đầy vẻ hoài nghi, như thể đang dè chừng một chiếc bẫy, rồi đáp:

"Xét về phần tôi thì nghe có vẻ xuôi tai đấy, nhưng làm vậy thì ông đâu có lấy được trang trại."

"Cái đó thì bà khỏi lo," ông nói, "bà cứ ở đây chừng nào Chúa toàn năng còn cho phép bà sống; đó vẫn là nhà của bà. Chỉ có điều là bà sẽ ký trước mặt công chứng viên một văn bản chuyển nhượng lại nó cho tôi sau khi bà qua đời. Bà lại chẳng có con cái gì, chỉ có mấy đứa cháu họ mà bà chẳng thèm đoái hoài tới. Thế có được không? Bà vẫn giữ mọi thứ khi còn sống, còn tôi sẽ đưa cho bà ba mươi đồng một tháng. Hoàn toàn là món hời cho bà chứ còn gì nữa."

Bà lão ngạc nhiên, có phần bất an, nhưng dẫu vậy cũng rất động lòng và đáp lời:

"Tôi không nói là mình không đồng ý, nhưng tôi cần phải suy nghĩ đã. Một tuần nữa hãy quay lại, chúng ta sẽ bàn tiếp, rồi tôi sẽ đưa ra câu trả lời dứt khoát."

Và Chicot bỏ đi, vui như một vị vua vừa chinh phục được cả đế quốc.

Bà Magloire đâm ra suy nghĩ, và đêm hôm đó thức trắng chẳng chợp mắt được chút nào; quả thực, suốt bốn ngày liền bà chìm trong cơn sốt ruột đầy phân vân. Dù sao đi nữa, bà cũng láng pháng nhận ra có điều gì đó ẩn giấu đằng sau lời đề nghị ấy chẳng có lợi gì cho mình; thế nhưng ý nghĩ về ba mươi quan mỗi tháng, về những đồng tiền leng keng trong tạp dề, cứ như thể từ trên trời rơi xuống mà chẳng tốn chút công sức nào, đã khiến lòng tham của bà trỗi dậy.

Bà bèn đến gặp viên công chứng và kể lại mọi chuyện. Ông ta khuyên bà nên nhận lời đề nghị của Chicot, nhưng bảo rằng bà nên đòi tiền trợ cấp năm mươi quan thay vì ba mươi, bởi tính theo mức thấp nhất thì trang trại của bà cũng đáng giá sáu mươi nghìn quan.

"Nếu bà sống thêm được mười lăm năm nữa," ông ta nói, "thì khi ấy ông ta cũng chỉ mới trả có bốn mươi lăm nghìn quan cho nó mà thôi."

Bà lão run lên vì sung sướng trước viễn cảnh kiếm được năm mươi quan một tháng; nhưng bà vẫn hoài nghi, sợ có mưu mẹo gì đó, nên đã nán lại phòng vị luật sư rất lâu, đặt hết câu hỏi này đến câu hỏi khác mà vẫn chưa thể dứt khoát ra về. Cuối cùng bà cũng giao việc lập văn bản cho ông ta và lủi thủi ra về với cái đầu quay cuồng, hệt như vừaốc cạn bốn vạc nước táo mới ép.

Khi Chicot quay lại để nhận câu trả lời, bà làm bộ kỳ kèo mãi, tuyên bố rằng mình không thể quyết định đồng ý với đề nghị của ông, dẫu cho trong lòng đang thấp thỏm không yên sợ ông không chịu nhượng bộ mức năm mươi quan; nhưng cuối cùng, khi ông tỏ ra sốt ruột giục giã, bà mới hé lộ mức giá mình mong muốn cho trang trại.

Ông tỏ ra ngạc nhiên, thất vọng và kiên quyết từ chối.

Bấy giờ, để thuyết phục ông, bà bắt đầu lân la nói về quãng đời còn lại của mình.

"Chắc chắn là tôi chẳng sống nổi quá năm hay sáu năm nữa đâu. Tôi đã gần bảy mươi ba tuổi rồi, sức khỏe lại kém xa so với tuổi tác. Mới tối hôm trước đây thôi, tôi cứ ngỡ mình sắp chết đến nơi và chật vật mãi mới bò được lên giường."

Nhưng Chicot đâu dễ bị lừa.

Nào nào, thưa bà già, bà khỏe như cột nhà thờ ấy chứ, chắc chắn phải sống đến trăm tuổi là ít; thể nào bà cũng tiễn tôi xuống mồ trước cho mà xem.

Cả ngày hôm đó trôi qua chỉ để tranh cãi về chuyện tiền nong, và vì bà lão nhất quyết không chịu nhượng bộ, viên chủ quán đành phải đồng ý mức năm mươi quan, còn bà thì khăng khăng đòi thêm mười quan tiền lót tay để chốt hạ giao dịch.

Ba năm trôi qua, và bà cụ trông chẳng già đi chút nào. Chicot tuyệt vọng vô cùng, ông có cảm giác như mình đã trả khoản tiền trợ cấp ấy được năm mươi năm rồi, rằng mình đã bị lừa gạt, bị xỏ mũi và đã khánh kiệt. Thỉnh thoảng ông lại đến thăm người thụ hưởng tiền trợ cấp của mình, hệt như người ta ra đồng vào tháng Bảy để xem chừng khi nào thì mùa gặt bắt đầu. Bà vẫn luôn đón tiếp ông với vẻ mặt ranh mãnh, và người ta có cảm giác như bà đang đắc ý vì cái mưu mẹo mà bà đã giăng ra để lừa ông vậy. Thấy bà khỏe mạnh và hồng hào làm sao, ông lại nhanh chóng leo lên chiếc xe tilbury, lầm bầm rủa xả một mình:

"Bộ mụ già khốn kiếp này không chịu chết à?"

Ông chẳng biết phải làm sao nữa, và mỗi lần nhìn thấy bà là ông lại chỉ muốn bóp cổ cho chết quách đi cho rồi. Ông căm ghét bà bằng một mối hận hung ác, ranh mãnh, cái căm hận của một lão nông dân bị cướp mất của cải, và bắt đầu xoay sở tìm cách tống khứ bà đi.

Một ngày nọ, ông lại đến thăm bà, xoa xoa hai tay y như lần đầu tiên đến đặt vấn đề mua bán, và sau vài câu chuyện xã giao, ông cất lời:

"Sao lúc nào vào Épreville mà bà chẳng ghé qua quán tôi làm đĩa cơm nhỉ? Người ta cứ xì xào bàn tán rằng chúng ta đang bất hòa, nghe mà chạnh lòng quá. Bà biết là đến đấy chẳng tốn kém gì đâu, vì tôi có tiếc gì dăm ba mâm cơm. Cứ hễ thích là bà ghé; tôi mừng lắm chứ sao."

Mụ già Magloire nào cần phải mời mọc đến lần thứ hai, và ngay ngày hôm sau nữa, vốn dĩ là phiên chợ nên bà lên trấn bằng chiếc xe ngựa do người làm cưa nài, cứ thế thẳng thắn đánh xe vào chuồng nhà Chicot rồi đi tìm bữa cơm đã hứa hẹn.

Lão chủ quán mừng rỡ khôn tả, tiếp đãi bà như một bà lớn, nào gà quay, dồi tiết, đùi cừu, cho đến thịt xông khói nấu bắp cải. Thế nhưng bà chẳng ăn được là bao. Vốn dĩ bà ăn rất ít, thường ngày chỉ sống qua ngày bằng ít canh với mẩu bánh mì phết bơ.

Chicot tỏ ra thất vọng, giục bà ăn thêm nhưng bà từ chối; ngụm nước nào bà cũng nguây nguẩy không uống, lại còn từ chối cả cà phê, thế nên ông đành hỏi:

"Thế nhưng chắc chắn là bà sẽ uống một chút rượu mạnh hoặc rượu mùi chứ nhỉ?"

À, nếu thế thì tôi không dám chắc là mình từ chối đâu.

Nghe vậy, ông liền lớn giọng quát:

"Rosalie, mang chai rượu mạnh thượng hạng ra đây — loại đặc biệt ấy — biết rồi chứ."

Cô hầu gái xuất hiện, tay cầm một chiếc chai dài được trang trí bằng hình lá nho bằng giấy, rồi ông rót đầy hai ly rượu nhỏ.

"Bà cứ thử xem; tuyệt cú mèo luôn cho mà xem."

Bà cụ nhấm nháp từng ngụm chậm rãi để kéo dài cảm giác tận hưởng, và khi đã uống cạn sạch ly, vét đến từng giọt cuối cùng cốt cho niềm khoái lạc ấy kéo dài thêm chút nữa, bà cất giọng:

"Ừ, tuyệt thật đấy!"

Bà vừa dứt lời thì Chicot đã rót ngay cho bà một ly đầy khác. Bà toan từ chối nhưng đã quá muộn, và bà uống nó rất chậm rãi hệt như ly đầu, rồi ông lại giục bà cạn ly thứ ba. Bà phản đối nhưng ông cứ nài nỉ.

"Êm ru như sữa ấy mà bà; tôi có thể nốc mười hay chục ly mà chẳng hề hấn gì; rượu trôi tuột xuống như đường mà chẳng để lại chút di chứng nào trong đầu, cứ như thể nó bốc hơi ngay trên đầu lưỡi ấy. Đó là thứ đồ uống bổ dưỡng nhất trên đời đấy."

Bà nhận lấy, vì thực tình bà cũng thích lắm, nhưng lần này bà để lại nửa ly.

Đoạn Chicot, trong cơn cao hứng rộng lượng, liền bảo:

"Này nhé, vì món này hợp khẩu vị của bà đến vậy, tôi sẽ biếu bà một cái vạc nhỏ đựng đầy thứ ấy, coi như để chứng tỏ rằng bà con mình vẫn là bạn bè tốt của nhau." Thế là bà mang nó về nhà, cảm thấy hơi chếnh choáng vì sức nặng của ngụm men vừa nốc.

Hôm sau, viên chủ quán tự tay lái xe vào sân nhà bà, khiêng một chiếc vạc nhỏ niềng sắt từ trên xe xuống. Ông nài nỉ bà nếm thử nội dung bên trong để chắc chắn đó đúng là thứ đồ uống ngon tuyệt cú mèo hôm trước, và sau khi mỗi người đã nốc thêm ba ly nữa, ông vừa chuẩn bị ra về vừa nói:

"Thôi nhé, bà cứ biết là khi nào uống hết thì vẫn còn nữa; đừng có ngại ngùng gì hết, tôi chẳng tiếc đâu. Càng uống hết nhanh bao nhiêu, tôi lại càng vui bấy nhiêu."

Bốn ngày sau, ông lại ghé thăm. Bà lão đang đứng ngoài cửa cắt bánh mì nấu canh.

Ông tiến lại gần, áp sát mặt vào mặt bà để hít hà mùi hơi thở; và khi ngửi thấy mùi cồn nồng nặc, lòng ông vô cùng đắc ý.

"Chắc là bà sẽ mời tôi một ly rượu đặc biệt chứ nhỉ?" ông cất lời. Và thế là họ lại nốc mỗi người ba ly.

Tuy nhiên, chẳng mấy chốc người ta bắt đầu xì xào râm ran rằng bà Magloire có thói quen nốc rượu say khướt một mình. Người ta bắt gặp bà nằm gục trong nhà bếp, rồi ngoài sân, và sau đó là trên những con đường quanh vùng, và thường xuyên có người khiêng bà về nhà như một khúc gỗ.

Chicot chẳng thèm bén mảng đến chỗ bà nữa, và mỗi khi có ai nhắc đến bà, ông lại giở cái vẻ mặt rầu rĩ ra mà than thở:

"Thật là một điều đáng tiếc khi ở độ tuổi ấy mà bà ta lại vướng vào con đường rượu chè; thế nhưng người ta đã già thì chẳng có cách nào cứu vãn được nữa. Cứ đà này thì sớm muộn gì nó cũng giết chết bà ta thôi."

Và quả thực nó đã giết chết bà. Bà qua đời vào mùa đông năm ấy. Tầm dịp Giáng sinh, bà trượt chân ngã bất tỉnh trong lớp tuyết dày, và được phát hiện đã chết cứng vào sáng hôm sau.

Và khi Chicot tiếp quản trang trại, ông ta bèn buông lời:

"Đúng là cái đồ ngu ngốc; nếu mà mụ ta không đâm đầu vào rượu chè thì thừa sức sống thêm chục năm nữa là ít."