"Chà!" Đại úy Bá tước de Garens lên tiếng, "Tôi nhớ chứ, nhớ rõ cái bữa tiệc mừng Lễ Hiển Linh thời chiến trận ấy chứ!"

"Hồi đó, tôi là một sĩ quan quản lý hậu cần kỵ binh, đã la cà làm trinh sát ở vùng tiền tiêu trước chiến tuyến của quân Đức suốt hai tuần lễ. Tối hôm trước, chúng tôi vừa đụng độ và hạ gục vài tên lính Uhlans, đồng thời hy sinh ba người, trong đó có tội nghiệp cậu Raudeville bé nhỏ. Chắc hẳn anh vẫn còn nhớ rõ Joseph de Raudeville chứ."

"Chà, vào ngày hôm đó, đại úy ra lệnh cho tôi dẫn sáu kỵ binh đến chiếm đóng làng Porterin — nơi đã diễn ra năm trận giao tranh chỉ trong ba tuần — và giữ vững nơi này suốt đêm. Ngôi làng như một tổ tò vò ấy chẳng còn lại nổi hai mươi căn nhà nguyên vẹn, thậm chí chẳng được lấy một tá. Thế là tôi dẫn mười kỵ binh lên đường vào khoảng bốn giờ, và đến năm giờ, khi trời vẫn còn tối như mực, chúng tôi đã đặt chân đến những ngôi nhà đầu tiên của Porterin. Tôi ra lệnh dừng quân, rồi bảo Marchas — anh biết Pierre de Marchas đấy, người sau này kết hôn với tiểu thư Martel-Auvelin, con gái của Hầu tước de Martel-Auvelin — một mình đi vào làng thám thính và báo cáo lại cho tôi tình hình."

"Tôi chỉ chọn toàn những tình nguyện viên, và tất cả đều xuất thân danh giá. Khi tòng quân, thật dễ chịu khi không bị buộc phải thân thiết với những kẻ khó ưa. Hắn Marchas này sắc sảo hết mức, ranh mãnh như cáo và uyển ngoái như rắn. Hắn đánh hơi lính Phổ thính như chó săn đánh hơi thỏ rừng, tìm ra lương thực ở những nơi mà chúng tôi sẽ chết đói nếu không có hắn, lại thu thập tin tức từ mọi người — những tin tức luôn chuẩn xác đến kỳ lạ."

"Chỉ mười phút sau, hắn đã quay lại. 'Ổn cả,' hắn báo cáo; 'ba ngày nay không có bóng dáng tên lính Phổ nào ở đây. Ngôi làng này thật có vẻ quỷ quái. Tôi vừa trò chuyện với một sơ dòng Từ thiện đang chăm sóc bốn hay năm thương binh trong một tu viện bỏ hoang.'"

"Tôi ra lệnh tiến quân, và chúng tôi thâm nhập vào con đường chính. Bên phải và bên trái, chúng tôi lờ mờ nhận ra những bức tường trơ trụi không mái che, gần như chìm khuất trong màn đêm đặc quánh. Đâu đó lấp ló ánh đèn phát ra từ một căn phòng; hẳn có gia đình nào đó vẫn bám trụ để giữ gìn cơ ngơi của mình hết sức có thể — một gia đình dũng cảm, hoặc nghèo khó. Trời bắt đầu đổ mưa, một làn mưa lạnh giá thấu xương, chưa kịp ngấm qua áo khoác đã làm chúng tôi tê cóng. Ngựa vấp phải đá, những khúc gỗ, và đồ đạc ngổn ngang. Marchas dẫn đường cho chúng tôi, đi trước một bộ và dắt con ngựa của mình bằng dây cương."

"'Cậu đang dẫn chúng tôi đi đâu thế?' tôi hỏi. Hắn đáp: 'Tôi tìm được chỗ trú chân cho chúng ta rồi, một chỗ hiếm có khó tìm đấy.' Chẳng mấy chốc, chúng tôi dừng lại trước một ngôi nhà nhỏ, rõ ràng thuộc về một tầng lớp trung lưu nào đó, nằm khuất hẳn bên trong, cất sát mặt đường và có khu vườn ở phía sau."

"Marchas dùng một hòn đá lớn nhặt bên cửa vườn để cậy tung ổ khóa; rồi hắn leo lên bậc thềm, dùng cả chân lẫn vai phá sụp cửa trước, châm một mẩu nến sáp mà hắn luôn mang theo người, và dẫn chúng tôi bước vào những gian phòng tiện nghi của một tư gia giàu có với vẻ tự tin đáng kinh ngạc, tựa hồ như hắn đã sống ở ngôi nhà này từ lâu dù đây là lần đầu tiên đặt chân đến."

"Hai kỵ binh ở lại bên ngoài để trông ngựa, và Marchas bảo gã Ponderel lực lưỡng đi theo hắn: 'Chuồng ngựa chắc ở bên trái; lúc đến tôi thấy rồi, mang lũ vật nuôi ra đó đi, chúng ta không cần đến chúng đâu.' Rồi quay sang tôi, hắn giục: 'Ra lệnh đi chứ, quỷ tha ma bắt anh này!'"

"Gã này luôn làm tôi phải kinh ngạc, và tôi mỉm cười đáp lời: 'Tôi sẽ bố trí lính canh ở các ngả đường giáp đồng hoang rồi sẽ quay lại đây với cậu!' 'Anh định dẫn bao nhiêu người?' 'Năm người. Số còn lại sẽ đổi gác vào lúc năm giờ chiều.' 'Được rồi. Cho tôi bốn người ở lại lo chuyện lương thực, nấu nướng và dọn bàn. Tôi đi tìm xem rượu được giấu ở xó nào đây.'"

"Tôi bỏ đi để thám sát những con đường vắng tanh kéo dài đến tận vùng đồng hoang, nhằm bố trí lính gác ở đó."

"Nửa tiếng sau, tôi quay lại và thấy Marchas đang thảnh thơi ngả người trên một chiếc bành ky lớn — kẻ ham chuộng sự xa hoa này đã lột cả lớp vải bọc của nó ra như lời hắn nói. Hắn đang sưởi chân bên lò sưởi và hút một điếu xì gà hảo hạng, làn khói thơm phức ngập tràn căn phòng. Hắn ngồi một mình, hai khuỷu tay tì lên thành ghế, bờ vai và đôi má ửng hồng, đôi mắt sáng rực và lộ vẻ vô cùng đắc ý."

"Tôi nghe tiếng bát đĩa lạch cạch ở căn phòng bên cạnh, và Marchas mỉm cười với tôi một cách mãn nguyện: 'Tuyệt cú mèo rồi; tôi tìm thấy rượu champagne dưới thềm cửa ngoài, còn rượu mạnh — đúng năm mươi chai loại thượng hạng — thì nằm trong vườn rau dưới gốc cây lê mà lúc soi đèn lồng tôi thấy có vẻ hơi xiêu vẹo. Về phần thức ăn, chúng ta có hai con gà mái, một con ngỗng, một con vịt và ba con bồ câu. Chúng đang được nấu nướng ngay lúc này đây. Vùng đất này thật đáng yêu làm sao.'"

"Tôi ngồi xuống đối diện hắn, đống củi trong lò đang phả hơi nóng rát vào mũi và má tôi. 'Cậu kiếm đâu ra đống củi này thế?' tôi hỏi. 'Củi tuyệt hảo đấy,' hắn đáp. 'Chiếc xe ngựa của chủ nhà. Chính lớp sơn đang tạo ra ngọn lửa này đấy, tinh chất của rượu rum pha nước ngọt và vec-ni. Một ngôi nhà tuyệt vời!'"

"Tôi bật cười vì thấy sinh linh này thật buồn cười, và hắn tiếp tục: 'Cứ nghĩ mà xem, hôm nay lại là ngày Lễ Hiển Linh! Tôi đã nhét một hạt đậu vào con ngỗng rồi, nhưng lại thiếu nữ hoàng; thật là phiền phức quá đi mất!' Và tôi lặp lại như một tiếng vọng: 'Phiền thật đấy, nhưng cậu muốn tôi phải làm gì trong chuyện này?' 'Thì đi tìm một vài người chứ sao. Vài người phụ nữ ấy.' 'Phụ nữ ư?... Cậu điên rồi chắc?' 'Tôi xoay sở tìm ra rượu mạnh dưới gốc cây lê và rượu champagne dưới chân thềm nhà; dẫu chẳng có gì dẫn đường, thế mà anh đấy, một tà váy đàn bà chính là dấu hiệu rõ ràng nhất. Đi tìm đi thôi, anh bạn già.'"

"Trông hắn nghiêm túc và quả quyết đến mức tôi chẳng tài nào đoán được hắn đang đùa hay thật, bèn đáp: 'Này Marchas, cậu đang đùa cợt với tôi đấy phỏng?' 'Tôi không bao giờ đùa khi đang làm nhiệm vụ.' 'Nhưng quỷ tha ma bắt đâu ra mà cậu đòi tôi tìm phụ nữ?' 'Tùy anh tìm ở đâu thì tìm, quanh đây thế nào chẳng còn sót lại hai hay ba người, hãy sục sạo rồi mang họ đến đây.'"

"Tôi đứng dậy vì ngồi trước lò sưởi quá nóng, và Marchas tiếp lời: 'Anh có muốn nghe một ý kiến không?' 'Có.' 'Hãy đi gặp ông linh mục đi.' 'Linh mục ư? Để làm gì?' 'Mời ngài ấy đến ăn tối, và nài nỉ ngài dẫn theo một người phụ nữ.' 'Linh mục ư! Phụ nữ ư! Ha! ha! ha!'"

"Nhưng Marchas vẫn giữ vẻ nghiêm nghị kỳ lạ: 'Tôi không đùa đâu, hãy đi tìm linh mục và kể cho ngài nghe hoàn cảnh của chúng ta, chắc hẳn ngài đang buồn chán đến phát điên nên sẽ nhận lời thôi. Nhưng hãy bảo ngài rằng chúng ta cần ít nhất một phụ nữ, tất nhiên phải là một phu nhân, vì tất cả chúng ta đều là những người từng trải. Chắc chắn ngài nhớ rõ từng giáo dân nữ của mình như lòng bàn tay, và nếu có ai phù hợp với chúng ta, anh cứ khéo léo một chút, ngài sẽ chỉ cho anh.'"

"'Thôi nào, Marchas, cậu đang nghĩ quái quỷ gì thế?' 'Garens thân mến, anh hoàn toàn có thể làm được việc này. Thậm chí nó sẽ rất buồn cười đấy. Quái lạ, chúng ta đều là những kẻ có giáo dục cơ mà! Chúng ta sẽ diện bộ dạng lịch lãm nhất và phong thái hào nhoáng nhất. Hãy nói cho cha xứ biết chúng ta là ai, làm ngài bật cười, làm ngài mềm lòng, dụ dỗ và thuyết phục ngài đi!' 'Không, điều đó là bất khả thi.'"

"Hắn xích ghế lại gần ghế tôi, và vì biết rõ điểm yếu của tôi, tên ranh con tiếp tục: 'Hãy thử nghĩ xem đó sẽ là một hành động hiên ngang biết bao, và kể lại thì thú vị cỡ nào; cả quân đội sẽ bàn tán về nó, và nó sẽ mang lại cho anh một tiếng tăm lừng lẫy đấy.'"

"Tôi chần chừ, bởi cuộc phiêu lưu ấy cũng khá cám dỗ, và hắn thừa thắng xông lên: 'Nào, Garens bé bỏng của tôi. Anh là người đứng đầu tiểu đội này, và chỉ có một mình anh mới có thể đến thăm vị chủ chăn ở vùng này. Tôi cầu xin anh hãy đi, và tôi hứa rằng sau chiến tranh, tôi sẽ kể lại toàn bộ câu chuyện này bằng thơ trên tạp chí Revue des Deux Mondes. Anh nợ đám lính của mình điều này đấy, vì suốt tháng qua anh bắt họ hành quân nhiều quá rồi mà.'"

"Cuối cùng tôi đứng dậy và hỏi: 'Nhà xứ ở đâu?' 'Rẽ ngoặt thứ hai ở cuối đường, anh sẽ thấy một đại lộ, và cuối đại lộ đó là nhà thờ. Nhà xứ nằm bên cạnh.' Khi tôi bước ra cửa, hắn còn với theo: 'Hãy kể cho ngài nghe thực đơn để làm ngài thèm thuồng!'"

"Tôi tìm thấy ngôi nhà nhỏ của vị giáo sĩ chẳng chút khó khăn; nó nằm sát bên một nhà thờ gạch to lớn và xấu xí. Tôi dùng tay đấm vào cửa vì chẳng có chuông cũng chẳng có tay nắm, và một giọng oang oang từ bên trong vọng ra: 'Ai đấy?' Tôi đáp: 'Một hạ sĩ quan quản lý hậu cần trung đoàn hussar.'"

"Tôi nghe tiếng chốt cửa và chìa khóa xoay, rồi đối mặt với một vị linh mục cao lớn, bụng phệ, lồng ngực của một đô vật, đôi bàn tay gân guốc thò ra từ ống tay áo xắn lên, khuôn mặt đỏ bừng và ánh nhìn đôn hậu. Tôi giơ tay chào kiểu quân nhân và nói: 'Xin chào ngài linh mục.'"

"Ngài từng sợ bị tập kích, sợ ổ phục kích của bọn cướp bóc, nhưng giờ đây ngài mỉm cười đáp lại: 'Chào anh, bạn của tôi; mời vào.' Tôi đi theo ngài vào một căn phòng nhỏ lát gạch đỏ, nơi một đống lửa nhỏ đang cháy, rất khác với cái lò sưởi của Marchas. Ngài nhường ghế cho tôi và bảo: 'Tôi có thể giúp gì cho anh?' 'Thưa cha, trước hết xin phép cho tôi được tự giới thiệu;' và tôi đưa danh thiếp của mình, ngài đón lấy rồi đọc nửa thành tiếng: Bá tước de Garens."

"Tôi tiếp lời: 'Chúng tôi có mười một người ở đây, thưa cha, năm người gác chính và sáu người đóng quân tại nhà của một gia đình vô danh. Tên của sáu người là Garens (tức là tôi), Pierre de Marchas, Ludovic de Ponderel, Nam tước d'Etreillis, Karl Massouligny — con trai họa sĩ, và Joseph Herbon — một nhạc sĩ trẻ. Nhân danh họ và danh nghĩa chính mình, tôi đến đây để kính mời ngài ban vinh hạnh đến dùng bữa tối cùng chúng tôi. Đó là một bữa tiệc mừng Lễ Hiển Linh, thưa cha, và chúng tôi muốn làm cho nó rộn ràng hơn một chút.'"

"Vị linh mục mỉm cười và lẩm bẩm: 'Xem chừng đây không phải là thời điểm thích hợp cho việc vui chơi giải trí thì phải.' Tôi đáp lại: 'Thưa cha, chúng ta đang chiến đấu mỗi ngày. Mười bốn đồng đội của chúng tôi đã hy sinh trong vòng một tháng qua, và ba người vừa ngã xuống ngay ngày hôm qua. Đó là chiến tranh. Chúng ta đánh đổi sinh mạng của mình từng khoảnh khắc, vậy chẳng lẽ chúng ta không có quyền tự do vui chơi hay sao? Chúng tôi là người Pháp, chúng tôi thích tiếng cười, và chúng tôi có thể cười ở bất cứ đâu. Cha ông chúng tôi từng cười trên đoạn đầu thai! Tối nay, chúng tôi muốn tự làm mình tươi tỉnh lên một chút, theo cách của những quý ông chứ không phải những kẻ phàm phu; mong ngài hiểu cho. Chúng tôi sai sao?'"

"Ngài nhanh chóng đáp: 'Anh nói rất đúng, bạn của tôi, và tôi rất sẵn lòng nhận lời mời của anh.' Rồi ngài gọi lớn: 'Hermance!'"

"Một bà già nông dân lưng còng, da nhăn nheo và trông đáng sợ xuất hiện hỏi: 'Ngài gọi gì ạ?' 'Ta sẽ không ăn tối ở nhà đâu, con gái ạ.' 'Thế ngài định ăn tối ở đâu?' 'Với mấy vị quý ông lính hussar.'"

"Tôi suýt thốt lên: 'Hãy dẫn cả người hầu của ngài theo nhé, cốt để ngắm khuôn mặt của Marchas,' nhưng tôi không dám, đành tiếp tục: 'Ngài có biết ai trong số các giáo dân của mình, nam hay nữ, mà tôi có thể tiện thể mời luôn không?' Ngài ngập ngừng, suy nghĩ, rồi đáp: 'Không, ta chẳng biết ai cả!'"

"Tôi nài nỉ: 'Không một ai ư! Nào, thưa cha, xin hãy ngẫm lại; có những quý bà thì sẽ tuyệt biết bao, ý tôi là những cặp vợ chồng ấy! Tôi chẳng biết gì về giáo dân của ngài cả. Người thợ làm bánh và vợ ông ta, chủ tiệm tạp hóa, vị... vị... vị... thợ đồng hồ... vị... thợ giày... vị... dược sĩ cùng phu nhân dược sĩ... Chúng tôi có một bữa tiệc tịnh soạn với vô vàn rượu ngon, và chúng tôi sẽ rất đỗi hân hạnh được để lại những kỷ niệm đẹp đẽ về mình trong lòng người dân nơi đây.'"

"Vị linh mục lại trầm ngâm suy nghĩ một hồi lâu, rồi quả quyết: 'Không, chẳng có ai cả.' Tôi bật cười. 'Chúa ơi, thưa cha, thật là tiếc đứt ruột khi không có một nữ hoàng Lễ Hiển Linh, bởi chúng ta đã có sẵn hạt đậu rồi. Nào, xin ngài nghĩ lại đi. Chẳng lẽ trong cả cái xứ này không có lấy nổi một người vợ thương gia đứng đắn nào cùng với người chồng đáng kính của cô ấy để chúng tôi có thể mang lại niềm vui này cho họ — vì đây sẽ là một niềm vui lớn, một niềm vui vô bờ bến trong hoàn cảnh hiện tại hay sao?'"

"Nhưng bất chợt cha xứ bật cười, ngài cười dữ dội đến mức rung cả người. Ngài thốt lên: 'Ha! ha! ha! Ta tìm được người các anh cần rồi, phải, ta tìm ra đúng người các anh cần rồi! Ha! ha! ha! Chúng ta sẽ cùng cười và tận hưởng niềm vui nào các con của ta, chúng ta sẽ được một phen giải trí thỏa thích. Các bà ấy sẽ vui mừng biết bao, ta nói cho các anh hay, họ sẽ sung sướng biết nhường nào. Ha! ha!... Các anh đang đóng quân ở đâu vậy?'"

"Tôi miêu tả ngôi nhà, và ngài đã hiểu nó nằm ở đâu. 'Rất tốt,' ngài nói. 'Đó là nhà của ông Bertin Lavaille. Nửa tiếng nữa ta sẽ có mặt ở đó, kèm theo bốn vị phu nhân!!!... Ha! ha! ha! bốn vị phu nhân!!!...'"

"Ngài bước ra cùng tôi, miệng vẫn cười vang, rồi chào tạm biệt tôi và lặp lại: 'Tuyệt vời lắm; nửa tiếng nữa gặp nhau ở nhà Bertin-Lavaille nhé.'"

"Tôi quay về thật nhanh, vô cùng kinh ngạc và tò mò. 'Dọn cho bao nhiêu người?' Marchas vừa thấy tôi liền hỏi. 'Mười một. Gồm sáu chúng ta, cộng với linh mục và bốn vị phu nhân.' Hắn chết lặng trong khi tôi thì đắc thắng, và hắn lặp lại: 'Bốn vị phu nhân! Anh vừa nói bốn vị phu nhân đấy phư?' 'Tôi nói: bốn người phụ nữ.' 'Phụ nữ bằng xương bằng thịt á?' 'Phụ nữ bằng xương bằng thịt.' 'Nào, xin bái phục anh!'"

"'Cứ nhận đi, vì tôi xứng đáng mà.' Hắn vùng khỏi chiếc bành ky, đẩy cửa ra và tôi nhìn thấy một tấm khăn trải bàn trắng phau trên chiếc bàn dài, xung quanh là ba tên lính hussar đeo tạp dề xanh đang bày biện đĩa và ly. 'Có phụ nữ đến thật đấy!' Marchas kêu lên. Và ba gã đàn ông bắt đầu nhảy múa, hò reo hết cỡ."

"Mọi thứ đã sẵn sàng, và chúng tôi mòn mỏi chờ đợi. Chúng tôi chờ gần một tiếng đồng hồ, khi mùi thơm ngào ngạt của thịt gia cầm quay lan tỏa khắp ngôi nhà. Cuối cùng, một tiếng gõ vào cửa chớp khiến tất cả chúng tôi giật nảy mình cùng một lúc. Ponderel lực lưỡng chạy đi mở cửa, và chưa đầy một phút sau, một nữ tu dòng Từ thiện nhỏ thó xuất hiện ở khung cửa. Bà gầy gò, nhăn nheo và rụt rè, lần lượt chào bốn gã lính hussar ngơ ngác đang chứng kiến bà bước vào. Phía sau bà, tiếng gậy gộc gõ lộc cộc trên sàn gạch ở tiền sảnh vang lên, và ngay khi bà vừa tiến vào phòng khách, tôi trông thấy ba cái đầu già nua đội mũ trùm trắng lần lượt nối đuôi nhau bước vào, đung đưa theo nhịp điệu xiêu vẹo, người ngả bên phải, kẻ nghiêng bên bên trái. Và ba người phụ nữ đáng kính hiện hình, họ khập khiễng, lê lết từng bước chân, tàn tật vì bệnh tật và còng cõng vì tuổi già, ba cụ bà tàn phế không còn sức lao động, ba vị khách duy nhất còn lại có thể đi lại được trong viện dưỡng lão do Sơ Saint-Benedict quản lý."

"Bà quay lại nhìn các bệnh nhân của mình với đầy vẻ lo lắng, rồi nhìn thấy cấp hiệu hạ sĩ quan của tôi, bà bảo: 'Tôi rất cảm ơn các anh đã nhớ đến những phụ nữ tội nghiệp này. Cuộc đời họ có rất ít niềm vui, và các anh vừa mang lại cho họ một niềm vui lớn lao, vừa ban cho họ một vinh dự lớn.'"

"Tôi nhìn thấy vị linh mục vẫn đang đứng khuất trong bóng tối của hành lang và cười nắc nẻ, rồi đến lượt tôi cũng phì cười, nhất là khi trông thấy bộ mặt của Marchas. Đoạn, tôi ra hiệu mời sơ ngồi xuống ghế và nói: 'Xin mời sơ ngồi, sơ: chúng tôi vô cùng tự hào và hạnh phúc khi sơ đã chấp nhận lời mời khiêm tốn của chúng tôi.'"

"Bà nhấc ba chiếc ghế dựa sát tường, đặt chúng trước lò sưởi, dìu ba cụ bà lại đó, sắp xếp chỗ ngồi cho họ, cất gậy và khăn choàng vào góc phòng, rồi chỉ tay vào người đầu tiên — một phụ nữ gầy gò với cái bụng trương phình to tướng rõ ràng đang mắc chứng cổ chướng — và giới thiệu: 'Đây là Mẹ Paumelle, chồng bà đã thiệt mạng vì ngã từ trên mái nhà xuống, còn con trai bà thì bỏ mạng ở Châu Phi; bà năm nay sáu mươi tuổi.' Rồi bà chỉ sang người thứ hai, một phụ nữ cao lớn với cái đầu cứ run lẩy bẩy không ngừng: 'Đây là Mẹ Jean-Jean, sáu mươi bảy tuổi. Bà suýt mù vì mặt bị bỏng nặng trong một trận hỏa hoạn, và chân phải thì cháy xém một nửa.'"

"Rồi bà chỉ vào người thứ ba, một dạng người lùn với đôi mắt trố tròn, đờ đẫn, cứ đảo liên hồi về mọi hướng. 'Đây là la Putois, một kẻ đần độn. Cô ấy mới chỉ bốn mươi bốn tuổi.'"

"Tôi cúi đầu chào ba người phụ nữ cứ như thể mình đang được diện kiến các bậc vương tôn công tử vậy, và quay sang linh mục, tôi nói: 'Ngài thật là một vị mục tử nhân hậu, người mà tất cả chúng tôi ở đây đều mang ơn sâu sắc.'"

"Thực ra mọi người đều đang cười, ngoại trừ Marchas, kẻ có vẻ đang tức lộn ruột và đúng lúc đó Karl Massouligny hét lên: 'Sơ Saint-Benedict, tiệc dọn xong rồi!'"

"Tôi mời sơ và linh mục đi đầu tiên, sau đó tôi đỡ Mẹ Paumelle, khoác tay bà và lôi bà vào căn phòng bên cạnh — đây không phải là một việc dễ dàng gì bởi cái bụng sưng phồng của bà trông nặng trịch như một tảng sắt."

"Ponderel lực lưỡng choàng tay đỡ Mẹ Jean-Jean đang càu nhàu về cái nạng của mình, còn cậu nhóc Joseph Herbon thì dìu mụ đần la Putois vào phòng ăn đang ngào ngạt mùi thức ăn."

"Ngay khi chúng tôi đứng đối diện với chỗ ngồi của mình, sơ vỗ tay ba lần, và với sự chuẩn xác như lính đang bồng súng chào, ba người phụ nữ nhanh chóng làm dấu thánh, rồi linh mục chầm chậm đọc kinh Cảm tạ bằng tiếng Latin. Sau đó chúng ta ngồi xuống, và hai con gà mái được bưng ra bởi Marchas — kẻ tự nguyện làm bồi bàn thay vì ngồi vào ghế khách mời trong bữa tiệc nực cười này."

"Nhưng tôi hét lớn: 'Mang rượu champagne ra đây mau!' và một tiếng nổ như súng lục vang lên, mặc cho sự kháng cự của linh mục và sơ tốt bụng, ba gã lính hussar ngồi bên cạnh ba vị khách tàn tật đã cưỡng ép đổ trọn ba ly rượu đầy vào cổ họng họ."

"Massouligny, kẻ có tài biến mọi nơi thành nhà mình và luôn biết cách hòa hợp với tất cả mọi người bất kể ở đâu, đang tán tỉnh Mẹ Paumelle một cách hài hước nhất. Người phụ nữ mắc bệnh cổ chướng, dù bất hạnh vẫn giữ được sự lạc quan, đã dùng chất giọng lanh lảnh giả tạo để đùa cợt đáp lại hắn, và bà cười sảng khoái trước những trò hề của gã hàng xóm đến mức chiếc bụng to kềnh của bà như chực chồm lên bàn ăn. Cậu nhóc Herbon thì đang nghiêm túc thực hiện nhiệm vụ chuốc cho mụ đần say khướt, trong khi Nam tước d'Etreillis với cái đầu không mấy bén nhạy đang tra khảo cụ Jean-Jean về đời sống, thói quen và các quy định trong bệnh xá."

"Sơ hoảng hốt bảo Massouligny: 'Ôi trời! Ối trời! Anh sẽ làm bà ấy ngã bệnh mất; xin đừng làm bà ấy cười như thế nữa, thưa anh. Ối chao anh ơi...' Rồi sơ vùng đứng dậy, lao đến chỗ Herbon để giật lấy ly rượu đầy mà cậu đang chuẩn bị tống cổ họng la Putois, trong khi vị linh mục cười rung cả người và bảo sơ: 'Cứ để mặc họ đi, chỉ một lần này thôi, chẳng hại gì đâu. Xin sơ hãy để họ yên.'"

"Sau hai con gà mái, họ ăn tiếp con vịt kèm theo ba con bồ câu và một con chim hoét, rồi con ngỗng xuất hiện, bốc nghi ngút khói, óng ánh sắc vàng và tỏa ra thứ mùi ấm áp của thịt béo rán giòn. La Paumelle đang dần hưng phấn bắt đầu vỗ tay; la Jean-Jean ngừng trả lời hàng loạt câu hỏi của nam tước, còn la Putois phát ra những tiếng gừ gừ thỏa mãn, nửa tiếng khóc nửa tiếng thở dài hệt như trẻ nhỏ khi được người ta cho kẹo."

"'Cho phép tôi xử lý con vật này nhé,' cha xứ lên tiếng. 'Tôi rành những kiểu mổ xẻ này hơn hầu hết mọi người.' 'Xin cứ tự nhiên, thưa cha,' và sơ cất lời: 'Hay là chúng ta mở hé cửa sổ ra một chút nhỉ; họ đang bị nóng quá, tôi sợ họ sẽ ngã bệnh mất.'"

"Tôi quay sang Marchas: 'Mở cửa sổ ra một phút đi.' Hắn làm theo, luồng không khí lạnh ngắt từ bên ngoài ùa vào làm ngọn nến bùng cháy chập chờn, khiến làn khói bốc lên từ con ngỗng — đang được cha xứ khéo léo lóc thịt với chiếc khăn ăn quàng cổ — bay cuồn cuộn. Chúng tôi nín thở dõi theo thao tác của ngài, không ai bảo ai vì bị cuốn hút bởi đôi bàn tay thoăn thoắt đầy quyến rũ ấy, đồng thời cơn thèm ăn lại trỗi dậy khi nhìn thấy con vật khổng lồ óng ánh sắc vàng ấy với từng phần thịt lần lượt rơi xuống lớp nước xốt nâu sẫm dưới đáy đĩa. Và đúng khoảnh khắc đó, giữa bầu không khí im lặng thèm thuồng đang bao trùm lấy sự chú ý của tất cả chúng tôi, một tiếng súng vang lên từ phía xa lọt qua khung cửa sổ đang mở."

"Tôi bật dậy nhanh đến mức chiếc ghế ngã ngửa ra đằng sau, và lớn giọng hô: 'Tất cả lên ngựa mau! Cậu Marchas, dẫn theo hai người đi xem chuyện gì xảy ra đi. Tôi đợi cậu ở đây trong vòng năm phút.' Và trong lúc ba kỵ binh phi nước đại hòa vào màn đêm, tôi cũng lên ngựa cùng ba lính hussar còn lại ngay trước bậc thềm biệt thự, trong khi cha xứ, sơ và ba cụ bà đang hoảng hốt thò những khuôn mặt sợ hãi ra bên cửa sổ."

"Chúng tôi không nghe thấy gì nữa, ngoại trừ tiếng chó sủa văng vẳng đằng xa. Trời đã ngớt mưa và trở nên lạnh giá, lạnh buốt, rồi chẳng mấy chốc tôi nghe tiếng vó ngựa — chỉ một con ngựa duy nhất — đang quay trở lại. Đó là Marchas, và tôi gọi lớn hỏi hắn: 'Sao rồi?' 'Không có gì đâu; François vừa bắn bị thương một lão nông dân từ chối trả lời khẩu hiệu thách đố: "Ai đó?" và cứ tiếp tục tiến tới bất chấp lệnh đứng lại; nhưng họ đang đưa lão về đây, chúng ta sẽ rõ sự thể ra sao.'"

"Tôi ra lệnh dắt ngựa về chuồng, phái hai binh nhì đi đón những người khác, rồi quay lại nhà. Sau đó cha xứ, Marchas và tôi cùng khiêng một tấm đệm vào phòng để đặt người bị thương lên; sơ xé một chiếc khăn ăn để làm bông băng, trong khi ba người phụ nữ hoảng sợ vẫn co ro túm tụm vào một góc."

"Chẳng mấy chốc tôi nghe tiếng kiếm va lách cách trên đường, liền cầm nến ra soi đường cho những người đang trở về; và họ xuất hiện chẳng mấy chốc, đang khiêng theo cái vật thể bất động, mềm oặt, dài ngoẵng và đầy tử khí mà một cơ thể con người sẽ biến thành khi sự sống không còn duy trì nó nữa."

"Họ đặt người bị thương lên tấm đệm đã chuẩn bị sẵn, và thoạt nhìn tôi nhận ra ngay lão ta sắp chết. Lão đang hấp hối và thổ huyết, máu trào ra từ khóe miệng bị ép bật ra theo từng nhịp thở dốc. Người lão bê bết máu! Má, râu, tóc, cổ và quần áo lão trông như vừa bị nhúng, vừa bị vầy trong một cái thùng đỏ quạch; và thứ máu ấy đặc quánh lại, ngả sang màu xám xịt trông thật kinh tởm."

"Lão già, người khoác chiếc áo choàng chăn cừu lớn, thỉnh thoảng lại mở đôi mắt đờ đẫn, vô hồn — đôi mắt ngơ ngác vì kinh ngạc hệt như loài vật bị thợ săn bắn hạ rồi rơi xuống chân hắn, hồn vía đã bay đi hơn nửa, chết lặng vì sợ hãi và bàng hoàng."

"Vị linh mục thốt lên: 'A! Kìa lão Placide, gã thợ cừu ở vùng les Marlins. Khổ thân lão bị điếc nên chẳng nghe thấy gì. Ối Chúa ơi! Chúng bắn chết người ta rồi!' Sơ đã vạch chiếc áo cánh và áo sơ mi của lão ra, nhìn chằm chằm vào một lỗ thủng nhỏ màu xanh xao giữa ngực không còn rướm máu nữa. 'Hết cách rồi,' sơ nói."

"Lão thợ cừu đang thở dốc từng cơn khủng khiếp và hộc máu ra theo hơi thở cuối cùng, và sâu thẳm trong cổ họng lão, tận buồng phổi, người ta nghe thấy tiếng ục ục đáng sợ cứ kéo dài không dứt. Vị linh mục đứng trước mặt lão, giơ tay phải lên, làm dấu thánh, và bằng giọng chậm rãi, trang nghiêm cất lên những lời kinh thánh bằng tiếng Latinh để thanh tẩy linh hồn con người; nhưng chưa kịp dứt lời, cơ thể lão già bỗng giật nảy lên một cái nhanh chóng, như thể có thứ gì đó vừa đứt gãy bên trong; lão ngừng thở. Lão đã chết."

"Khi quay người lại, tôi chứng kiến một cảnh tượng thậm chí còn kinh hoàng hơn cả khoảnh khắc giãy giụa cận kề cái chết của người bất hạnh này; ba cụ bà đang đứng túm tụm sát vào nhau; trông thật gớm ghiếc và nhăn nhó vì sợ hãi lẫn kinh hoàng. Tôi bước đến gần họ, và họ bắt đầu cất tiếng la hét thé lên, trong khi mụ Jean-Jean vì chân bị bỏng không thể trụ vững được nữa liền ngã sụp xuống sàn dài ngoằng."

"Sơ Saint-Benedict rời khỏi thi thể người chết, chạy đến bên những cụ bà tàn tật của mình, chẳng thèm nói một lời hay liếc nhìn tôi lấy một cái, vội vã quấn khăn choàng cho họ, trao nạng vào tay họ, đẩy họ ra cửa, lùa họ bước đi rồi biến mất vào màn đêm đen kịt."

"Tôi hiểu rằng mình thậm chí chẳng thể cắt cử một tên lính hussar đi theo hộ tống họ, bởi chỉ cần tiếng thanh kiếm khua lách cách cũng đủ làm họ phát điên vì sợ."

"Vị linh mục vẫn đang đăm đăm nhìn thi thể người quá cố; nhưng cuối cùng ngài cũng quay lại nhìn tôi và cất lời:"

"'Ôi! Thật là một chuyện kinh hoàng!'"