Roland bị nhốt trong ngục tối số 17 đã ba tháng. Trong ba tháng đó, lý trí của chàng dừng lại bất định và lộn xộn. Chàng không hiểu mình đang ở đâu, việc gì đã xảy ra cho chàng. Chàng chỉ đơn thuần như ở trong trạng thái mơ mộng. Sự điên cuồng nhẹ nhàng đó chỉ để lại cho chàng cái cảm giác bên ngoài là sự lạnh lẽo. Và cái cảm giác đó lần lần dịu bớt đi. Một ngày kia, một tên ngục tốt thấy chàng rét run lập cập, động lòng trắc ẩn và cho chàng một cái mền. Khi chàng nằm ngủ trên chiếc giường bằng đá của mình, Roland quấn mình trong cái mền đó.

Ba tháng sau, một hôm, một luồng ánh sáng yếu ớt mơ hồ bỗng soi sáng những khoảng tối tăm trong trí óc của chàng. Sự chấn động não bộ mãnh liệt khi thấy năng lực của chàng chỉ ngừng hoạt động, có thế thôi, nó không hao mòn và suy suyển.

Ngày hôm đó, Roland đang ngồi trên chiếc giường, ăn một miếng bánh mì, đó là việc bận rộn quan trọng của chàng. Tự nhiên, chàng ngừng ăn, đưa bàn tay lên trán và nhả ra miếng bánh chàng vừa cắn.

– Miếng bánh mì sao quá tệ! Chàng lẩm bẩm.

Rồi, cùng một lúc, nhìn xung quanh mình, đột nhiên chàng đứng lên bước đi vài bước trong ngục và kêu lên:

– Ủa! Ta đang làm gì ở đây?... Ta đang ở đâu?...

Và đó chỉ là một ánh chớp. Liền sau đó, chàng mất đi khái niệm về những gì đang bao quanh mình và tiếp tục ăn một cách máy móc. Rồi chàng lại nằm ngủ. Cần phải ghi chú rằng, trong suốt thời gian dài, Roland Candiano gần như ngủ liên tục.

Vài ngày, sau cơn minh mẫn lạ lùng của Roland mà chúng tôi vừa báo, một buổi sáng tên ngục tốt đi vào ngục tối số 17. Quen thuộc với bóng tối ngự trị trong gian xà lim, ông ta tìm người tù nhân của mình, ở nơi mà chàng thường ở, nghĩa là trên tấm đá dùng lát giường, và không thấy chàng.

Ánh mắt của ông ta dừng lại bởi hai chấm sáng đang nhấp nháy trong góc tối nhất của ngục thất: người ta sẽ nói là đôi mắt của con thú dữ nào đó. Rồi từ nơi góc đó, một tiếng gầm thét nổi dậy.

– Quỷ quái chưa! Tên ngục tốt nghĩ, gã điên trở thành hung dữ!

Ông ta nhảy ngược ra sau và đóng mạnh cánh cửa ngay lúc người tù nhân lấy đà nhảy vào ông ta.

Cái đầu của Roland chạm mạnh vào cánh cửa và chàng té lăn trên sàn nhà. Chàng vội đứng lên, hai bàn tay tìm những niềng sắt trên cửa, những ngón tay của chàng bấu chặt vào, dùng hết sức mạnh tìm cách lay động những niềng sắt.

– Hèn nhát! Lũ hèn nhát!... Bọn nó thừa lúc ta bất tỉnh để đem giam ta! Ôi! lũ hèn nhát! lũ hèn nhát!...

Thấy không thể làm suy suyển cánh cửa, Roland thử leo lên cửa sổ hầm. Nhưng cửa sổ ở trên cao ngang với trần nhà và những cái nhảy của chàng đều tỏ ra vô ích. Bấy giờ chàng bắt đầu xoay quanh trong ngục, đầu chạm vào tường, tự cào trầy ngực mình với những móng tay, và bây giờ, cái tiếng này từ cổ họng chàng thốt ra:

– Rùng rợn! Thật rùng rợn! Rùng rợn!

Giờ đây Roland đã hiểu! Chàng hiểu rằng chàng đang ở dưới đáy những cái giếng! Chàng hiểu rằng chàng đang ở trong hỏa ngục, nơi không một ai còn sống sót ra khỏi!

Thật là rùng rợn!...

Cơn giận dữ điên cuồng đó kéo dài bao lâu: có lẽ nguyên cả một ngày, có lẽ còn lâu hơn nữa!... Cánh cửa, những niềng sắt, tấm đá dùng làm giường ngủ, những vách đá trơn láng, Roland lần lượt tấn công vào tất cả những gì đang giam cầm chàng. Và tất cả đều bất động.

Cuối cùng chàng kiệt sức gục xuống nằm trên sàn ngục.

Lần lần, những nhịp đập của trái tim và thái dương của chàng giảm bớt cường độ, tiếng thở hổn hển bớt dần, tư tưởng của chàng lắng xuống, chàng có thể nhớ lại, chàng có thể suy nghĩ... kẻ khốn nạn!...

Thoạt đầu, chàng cảm thấy một sự ngạc nhiên bệnh hoạn khi chàng nhìn lại hai bàn tay của mình. Cuộc chiến đấu mà chàng đã chống đỡ lại những ngọn giáo của bọn đàn ông mặc giáp sắt còn hiển hiện trong trí nhớ của chàng. Chàng nhớ lại việc đó chỉ mới xảy ra có vài giờ đồng hồ, có thể là mới ngày hôm trước. Chàng nhớ lại mình đã bất tỉnh vào lúc ghê gớm trong cuộc hành trình cha chàng. Chắc người ta đã đưa chàng xuống ngục tối trong lúc chàng bất tỉnh. Việc còn lại không còn hiện hữu đối với chàng nữa... Chàng chỉ nhớ rằng trong cuộc chiến đấu, những bàn tay và cánh tay của chàng bị cắt, bị rạch hơn hai mươi chỗ máu chảy lai láng.

Bây giờ nhìn đến hai bàn tay, những vết thương, chàng thấy rằng nó đã thành sẹo!...

Thế việc gì đã xảy ra?

Chàng nằm dài trên đá lát ẩm ướt, nhắm kín mít đôi mắt, bịt chặt hai lỗ tai. Suốt hai tiếng đồng hồ, giữa sự im lặng hoàn toàn trong ngôi mộ của mình, chàng đã đặt ra rất nhiều câu hỏi mà không có lời nào để giải thích!

Và bấy giờ lời giải cho bài toán rùng rợn đó hiện ra trước mắt chàng trong tất cả sự khủng khiếp của nó:

Chàng đã bị điên!...

Việc đó kéo dài nhiều ngày, nhiều tuần hoặc có thể nhiều tháng!...

Và những chi tiết, những bằng chứng về giấc ngủ lâu dài trong đầu óc chàng chợt đến chồng chất: mái tóc thật dài, râu mọc, những móng tay móng chân dài thái quá, quần áo của chàng bị mòn sờn do sự cọ xát trên nền đá...

Khi sức khỏe chàng được hồi phục sau cuộc chiến đấu vĩ đại của lý trí, chàng đến ngồi trên chiếc giường đá của mình. Hai tay chống cằm, cùi tay chống lên đầu gối, đôi mắt mở to nhìn lên khoảng không mù mịt trong ngục tối và trên vực thẳm tư tưởng của mình, chàng ngẫm nghĩ.

Người ngục tốt đi vào, mang theo một cây dao găm rắn chắc, thấy chàng bình tĩnh, lầm bầm:

– Này!

Ông ta đi đến gần chàng, ngắm nhìn chàng vài phút với vẻ ngạc nhiên và gọi:

– Ê! Anh bạn!...

Roland không trả lời, chàng không nghe, không thấy người ngục tốt. Cuối cùng người ấy đi ra, lắc đầu:

– Người đáng thương! Ông ta lẩm bẩm. Cơn hung hăng chỉ tổ làm suy yếu ông ta thôi. Tốt hơn hết là ông ta nên ở trạng thái điên cuồng, và ta sẽ bực mình nếu bắt buộc phải giết chết ông ta.

Nhất định, người ngục tốt này là một kẻ còn chút lòng nhân đạo và không thiếu lòng thương xót. Một tháng trôi qua.

Trong thời kỳ đó, Roland có thêm những cơn hung hăng khác như lăn xả vào cánh cửa cũng giống như lực sĩ Samson, tìm cách lay chuyển những tấm vách đá. Lúc ấy người ta lại nghe những tiếng gầm thét của chàng nhưng chỉ có sự im lặng hoàn toàn đáp lại.

Rồi đến một thời kỳ ngã lòng hoàn toàn.

Một ngày kia, đã sáu tháng Roland bị giam, một ý nghĩ trong tâm trí chàng đột nhiên lóe lên với hy vọng điên rồ.

Sở dĩ người ta không đưa chàng ra trước Hội đồng Thập nhân chế vì tưởng chàng điên!... Nhưng nếu như chàng thành công thuyết phục được những ngục tốt của chàng rằng chàng có đầy đủ lý trí! Lúc bấy giờ tất nhiên người ta sẽ phải nghe chàng! Và từ đó chàng được giải thoát, bởi vì ngay ở trong Hội đồng, chàng tin có những người bạn tận tâm như là Altieri...

Từ đó, chàng thường nói chuyện với ngục tốt những lần được ông ta hé mở cái cửa nhỏ đút bánh mì vào. Chàng nói giọng khiêm tốn, cố gắng tỏ ra tươi cười, nói những chuyện làm cho người ngục tốt cười vang, càng ngày ông ta càng bớt rụt rè, cuối cùng đi vào ngục tối cũng như lúc ban đầu.

– Giờ đây, ông rất yên tâm, một buổi tối ông ta bảo chàng.

– Phải, phải, ông thấy đó, Roland nói.

– Cho nên, ông sắp được ban thưởng...

– Chà! Chà! Roland nói với một ánh chớp trong đôi mắt.

– Ông sẽ nhận lãnh những lời an ủi của Giáo đường. Một vị giáo sĩ có phẩm hạnh biểu lộ sự quan tâm đến ông và đã nhận được phép đến gặp ông, trò chuyện cùng ông...

– Và chừng nào ông ta đến?

– Ngay ngày hôm nay. Đó là một ân huệ quý báu được người ta chấp thuận cho ông, bởi vì phần nhiều những tù nhân của chúng tôi chết mà không được hòa giải với Chúa...

– Chúa! Roland lẩm bẩm... Chúa! tôi đã hoài công tìm ngài ở trong tâm trí của tôi!

Khi người ngục tốt đi rồi, Roland bắt đầu bước đi với vẻ rối loạn, bồn chồn chờ đợi cái phản ảnh của cuộc sống bên ngoài sắp đến tận đáy sâu trong đêm tối của chàng.

Quả thật chẳng bao lâu, cánh cửa lại mở và một vị giáo sĩ xuất hiện.

Đầu ông trùm kín trong một chiếc áo thầy tu có mũ chụp Roland chạy đến trước mặt, nắm hai bàn tay ông.

– Xin cảm tạ ngài, chàng nói với giọng nhiệt thành, ngài đã không do dự đến thăm một người tù nhân khốn khổ.

– Này con, vị giáo sĩ nói, con không phải cám ơn ta, mà chính là đức Chúa Trời...

– Đức Chúa Trời!... Xin hãy tin tôi rằng nên để Ngài ở yên nơi ở của Ngài... Tôi van ngài, hãy nói cho tôi biết về những người thân của tôi...

– Kẻ bất hạnh! Vị giáo sĩ kêu lên, con đã chịu đau khổ đến nỗi con chối bỏ Chúa sao?

– Đau khổ! Chao ôi! Phải. Tôi đã khẩn thiết kêu la quá nhiều rồi trong sự im lặng của ngôi mộ này. Tôi đã đập đầu vào những vách đá của nó, tôi đã than khóc, rên rỉ, kêu gọi nền công lý của con người. Tôi cảm thấy sự điên loạn lảng vảng xung quanh mình, tôi đã đập nát những móng tay trên những miếng sắt của cánh cửa này. Tôi đã đau khổ và tôi đang đau khổ, thưa ngài, tôi đau khổ như là mỗi phút ở trong đời sống hỏa ngục này là một cái chết mới!...

Viên giáo sĩ đường như uống lấy những lời nói đó.

– Phải, ông nói, ta thấy rằng quả thật con đau khổ quá nhiều, và lần thứ nhì Roland rùng mình khi nghe giọng nói của ông ta.

Roland quỳ xuống.

– Có lẽ ngài sẽ tỏ lòng thương xót tôi, chàng vừa nói vừa ngăn những tiếng nức nở. Ngài không biết, ngài không thể biết rằng thế nào là trải qua những ngày, những tuần lễ, những tháng để xoay trở trong đầu cùng một câu hỏi mà không có lời giải đáp. Ngài hãy thử hình dung, thưa ngài, rằng thân phụ ngài, thân mẫu ngài, vị hôn thê của ngài, tất cả những gì ngài thương yêu nhất ở trên đời, tất cả những gì ngài thân ái, chỉ ở cách ngài vài bước chân, phía sau những bức tường lớn, và rằng ngài biết rằng họ đang khóc than những giọt lệ máu...

Giờ đây, Roland nói rất dịu dàng.

– Việc ghê gớm nhất, Roland nói tiếp, là người ta ném tôi vào trong cái địa ngục này mà không hề nói cho tôi biết tại sao, không nghe tôi trình bày... Nếu nhưtôi có thể được đưa đến trước Hội đồng... Ôi! nếu việc đó có thể được, chàng nói thêm, nghiến chặt răng trong mối xúc động, tôi sẽ được cứu thoát... Altieri... anh bạn Altieri của tôi... và những người bạn khác...

– Altieri! Viên giáo sĩ ngắt lời với một giọng chát tai.

– Phải! Ngài có quen biết anh ta không?... Ôi! Thưa ngài, xin hãy nói...

– Ta không quen biết ông ta!

– Không sao! Ngài sẽ đi đến tìm anh... Ngài sẽ nói cho anh nghe tất cả những gì ngài đã thấy, phải không?... Ngài sẽ nói với anh rằng tiếng nói của tôi bị khản đặc vì những lời nức nở... Người ta cho là tôi điên, thưa ngài... Chắc chắn là do việc đó mà người ta không đưa tôi ra trước Hội đồng... Nhưng còn ngài, thưa ngài, ngài là một người có lòng nhân đức và có lòng công bình, ngài sẽ chứng tỏ để cho người ta có thể chịu nghe tôi...

– Phải, phải, con hãy yên lòng... ta sẽ nói việc đó...

– Ôi! Roland vừa kêu vừa nhảy một cái đứng lên và nắm lấy bàn tay của vị giáo sĩ... Xin hai lần cảm tạ ngài... Tên của ngài, thưa ngài, tên của ngài, là người cứu sống tôi!...

– Ta là một người của Chúa, đó là tất cả tên của ta...

Vị giáo sĩ làm một cử động như để rút lui.

– Xin ngài ở lại thêm một lúc nữa, tôi xin van ngài... Tôi thấy dường như ngục thất của tôi bừng sáng...

– Ta chỉ có được vài phút, và nó đã trôi qua.

– Ôi! Là vì tôi rất muốn...

– Con muốn gì, anh bạn? Vị giáo sĩ hỏi.

– Xin hãy nói với tôi về Léonore...

– Ta không quen biết người này, ta là một giáo sĩ khốn khổ.

– Ở ngôi giáo đường nào?

– Giáo đường Sainte-Marie-Formose.

– Nàng ở cách giáo đường của ngài chỉ hai bước chân... Léonore! Con gái của ngài Dandolo!...

– Chà! Phải...

– Ngài đã biết!

– Ta sẽ đến gặp nàng... Ta sẽ nói với nàng... Nhưng mà đã hết giờ...

– Bao giờ ngài sẽ trở lại?... Ôi! chẳng bao lâu, phải không? Tôi van ngài, ngài hãy nói đi!...

– Phải, phải... Trễ lắm là trong vài ngày... con sẽ biết rõ tất cả những gì con muốn biết...

Roland định nói vài lời biết ơn, nhưng cổ họng của chàng nghẹn lại không để thoát ra một âm nào. Chàng nhìn theo với một ánh mắt xúc cảm vị giáo sĩ đi ra. Rồi cánh cửa đóng lại.

Lúc ông ta ở trong thang lầu đi lên về phía ánh sáng, vị giáo sĩ bỏ rơi chiếc mũ trùm để lau chiếc trán ướt đẫm mồ hôi, gương mặt của Bembo hiện ra, bị rạch bởi một nụ cười tái mét.

– Ta có nghe nói, ông ta lẩm bẩm, rằng người ta thu nhận được những hiện tượng lạ thường bằng cách định phân với sự khôn ngoan, trong tâm trí của những người bị kết án, những mối hy vọng và tuyệt vọng luân phiên xáo trộn không ngừng.