Roland mỏi mòn chờ đợi viên giáo sĩ trở lại. Một ngày kia, chàng hỏi người ngục tốt:
– Vị giáo sĩ đáng kính đó đến đây được bao lâu?
– Khoảng gần một năm, người ngục tốt nói.
Một năm! Chàng đã chờ đợi một năm!...
Roland lấy hai bàn tay nắm tóc mình, thét lên một tiếng gầm chát tai rồi nhào lên chiếc giường bằng đá, khóc nức nở.
– Tốt! Người ngục tốt lầm bầm. Việc đó lại tiếp diễn rồi! Miễn là ông ta đừng trở nên hung dữ!...
Quả thật, quá tuyệt vọng, Roland trở nên cuồng bạo.
Trong vòng nhiều ngày, những sự cuồng loạn mỗi lúc càng mãnh liệt, đến nỗi người ngục tốt sợ hãi, cuối cùng không dám đi vào ngục thất nữa.
Bấy giờ, Roland biết đến cái cực hình của sự cô đơn tuyệt đối: Không còn thấy một gương mặt con người nữa, không nghe giọng nói con người nữa – dù giọng nói và gương mặt đó chỉ là của người ngục tốt – chàng biết thế nào là cái ghê sợ khủng khiếp trong việc bị nhốt kín.
Vả lại, chắc chắn rằng người ngục tốt của Roland đã nhận được những lệnh mới, bởi vì chẳng những ông ta không bao giờ đi vào trong ngục tối nữa, mà cũng không trò chuyện với tù nhân của mình ngang qua cửa sổ nhỏ, nơi đưa thức ăn vào.
Trong thời kỳ đó, Roland được cứu thoát nhờ ở nghị lực của tình yêu với sức mạnh của một sinh lực phi thường. Cái tên của Léonore được nhắc đi nhắc lại một ngàn lần mỗi ngày, hình ảnh của vị hôn thê được gợi nhớ lại một cách mạnh mẽ nơi tim chàng trong gian ngục tối.
Ở chàng cũng có một sức mạnh thiên nhiên có khả năng chế ngự sa ngã vật chất đang đe dọa chàng. Trong ngục tối, chàng vẫn giữ được sự bền bỉ và cường tráng. Một hiện tượng lạ lùng nay làm nảy sinh một hiện tượng khác: những giác quan của Roland lẽ ra phải bị teo tóp lại phát triển hơn, thị giác sáng hơn đến nỗi chàng phân biệt được những vật nhỏ nhất trong đêm tối mù mịt của gian ngục tối. Cuối cùng chàng lần lần thu nhận được những tiếng động ở bên ngoài, và thỉnh thoảng nghe tiếng hát của những người chèo thuyền vẳng đưa đến, dịu bớt, yếu đi như là một âm hưởng của vật chết.
Chàng có thể xác định khá chính xác vị trí gian ngục tối của mình.
Một ngày kia, chàng đang xoay quanh gian ngục tối, với bước chân mềm mại và lẹ làng của một con mãnh thú bị nhốt trong chuồng, bàn chân chàng đụng phải những mảnh vụn sa thạch trong một góc. Bấy giờ chàng nhớ lại rằng trong một cơn cuồng loạn, chàng đã lật đổ và đập bể cái hũ nước. Người ngục tốt đã thay thế cái hũ khác và bỏ lại tại chỗ những mảnh vụn của cái hũ cũ.
Mảnh vụn Roland đụng phải làm chàng bị thương ở chân. Kể từ lâu, đôi giày dự lễ chàng mang vào lúc bị bắt không còn nữa. Quần áo chàng rách tơi tả. Và nếu không có chiếc mền của người ngục tốt thương hại cho, chắc chắn chàng đã chết vì lạnh.
Khi bị thương ở chân, Roland đến ngồi trên chiếc giường đá của mình và lấy một góc mền lau máu. Trong lúc chàng bận rộn như vậy, một tiếng hát từ xa vẳng đến làm chàng xúc động. Chàng lắng nghe với sự say mê ngây ngất.
Đó là tiếng hát của một người chèo thuyền.
Chàng bắt đầu xoay quanh trong gian ngục tối, không còn cảm thấy vết thương ở bàn chân trần của mình nữa.
– Ôi! Thoát khỏi!... Thoát khỏi cái địa ngục này!... Những lời nói đó được nhắc lại hàng trăm lần, nó làm cho quả tim chàng rung lên, sôi sục. Lần đầu tiên, ý nghĩ về việc vượt ngục nảy ra trong tâm trí chàng!... Vượt ngục!... Nhưng bằng cách gì? Chàng đang ở dưới mặt đất sâu ba mươi bộ với những tấm vách đá dày ghê gớm. Cánh cửa bằng gỗ sồi hoàn toàn bọc sắt. Sau cánh cửa, những người ngục tốt canh giữ ngày đêm.
Và bỗng nhiên, một sự đau đớn nhức nhối của bàn chân bị thương chàng thốt lên một tiếng gầm vang vui mừng điên cuồng. Thế là chàng lăn xả về phía những mảnh hũ vỡ, hai bàn tay run rẩy sờ soạng, gom lại hết và đem từ miếng để lên trên chiếc giường đá. Rồi chàng, vừa nức nở, vừa nhào lên trên những mảnh vụn sa thạch đó, lấy thân mình che phủ như là những kho tàng quý báu nhất!
Bởi vì những mảnh sa thạch đó, nó nhọn như dao găm, có miếng bén như lưỡi dao, đó là những dụng cụ cần thiết cho sự giải thoát của chàng...
•••
Roland không bắt tay ngay vào việc.
Trước hết chàng cần phải tập lần lần cho tâm trí của mình quen với sự cân nhắc khả năng của việc vượt ngục, bởi vì ngay sau khi dừng lại ý nghĩ đó, những nhịp đập trong lồng ngực chàng quá mãnh liệt đến nỗi chàng tưởng chừng như quả tim của mình sắp vỡ tan...
Ngạc nhiên về sự yên lặng, một hôm người ngục tốt gọi chàng, từ phía sau cánh cửa.
Người tù nhân run rẩy vì khủng khiếp. Chàng đứng lên, nhào đến cánh cửa và tỏ vẻ đang bị giày vò bởi một cơn phẫn uất còn quyết liệt hơn những lần trước. Người ngục tốt vội bỏ đi.
Từ đó, khi nghe những bước chân đi đến gần ngục mình, Roland bắt đầu la hét: Từ bây giờ, không nên cho bất cứ một người nào đi vào ngục tối của chàng!
Trong vòng ba tháng, Roland tìm kiếm con đường đi để vượt ngục, chàng mưu tính kế hoạch. Lần lần chàng xác định đúng vị trí xà lim của chàng ở trong ngục thất.
Kế hoạch cuối cùng được chàng quyết định thật đơn giản mà táo bạo. Bức tường ở về phía con sông khá dày, có chứa một cái giếng hoặc một đường hầm ở bên trong.
Roland quyết định đào đường hầm đó đi lên và bằng cách đi xiên về phía mặt. Một khi lên đến cao hơn mặt nước, chàng chỉ còn có việc khoét một lỗ hổng và tự gieo mình ra con sông. Chàng tính rằng, như vậy chàng sẽ đến bên dưới chiếc Cầu Than thở.
Chính vào ngày 12 tháng chạp năm 1510, Roland bắt đầu tấn công tảng đá ở góc phía bắc của gian ngục tối. Tại đây, ngày nay người ta còn chỉ cho những người khách hiếu kỳ muốn xem nơi giam giữ chàng – nghĩa là mười tám tháng sau khi chàng bị cầm giữ.
Chàng không nhớ rõ ngày tháng đó, và người ta tìm lại được nhờ ở một trường hợp hoàn toàn ngẫu nhiên.
Món dụng cụ sử dụng duy nhất của chàng là một mảnh hũ bể. Công việc của chàng từ từ, thật đáng ngã lòng. Chàng cạo chất xi măng ở xung quanh tảng đá và thu thập từng mảnh vụn này đến mảnh vụn khác đem rải lên nền ngục.
Chàng cần phải có bốn tháng làm việc liên tục đểgỡ được tảng đá đầu tiên. Đã bao nhiêu lần, trong công việc mệt nhọc nhưng đầy hăm hở đó, đôi khi chàng dừng lại trong sự tuyệt vọng, hai tay ôm lấy đầu, và ngồi chồm hổm trong cái góc tối đen đó, chàng khóc nức nở trong nhiều giờ đồng hồ!... Rồi thình lình, bởi một trong những cơn đột biến khó giải thích của tư tưởng, niềm hy vọng bỗng trở lại, chàng tiếp tục làm việc.
Cuối cùng, với những ngón tay đẫm máu, chàng dùng sức mạnh ấn tảng đá bật ra, nhưng kiệt sức chàng phải dừng lại thở hổn hển.
Lúc bấy giờ, chàng đẩy tảng đá xuống dưới chiếc giường của mình và đào bới tảng đá kế.
Công việc trở nên dễ dàng hơn.
Bứng được tảng đá thứ nhì, Roland đứng trước một lớp đất nện, trộn lẫn với đá sỏi và hồ. Cái lớp đó ở giữa hai tấm tường ngăn, gồm mỗi tấm hai hàng những tảng đá hoa cương lớn. Thành ra, nếu như Roland xuyên thủng cái lớp đó thẳng trước mặt chàng và ngang qua bức vách thứ nhì, thì chàng sẽ đi tới đúng chỗ ở bên dưới con sông!
Chàng bắt đầu đào đi lên theo một đường xiên do sự tính toán trước, nó sẽ dẫn đến lòng sông.
Chẳng bao lâu chàng đã đứng trong hầm của mình và hướng theo con đường xiên đã dự tính. Dần dần chàng đào phía trên đầu làm rớt một đống đất. Sau đó Roland ra khỏi một hành lang dài và hẹp đó là khoảng trống của những tảng đá được chàng bứng đem đi. Kiên trì chàng lượm hết những mảnh đất đá vụn, đập nát ra đem đi rải lên nền ngục làm cho cái nền từ từ cao lên.
Ngay khi nghe một tiếng động nhỏ ở sau cánh cửa, Roland giả làm người điên bằng những tiếng kêu la và đập phá. Chàng biết đích xác lúc người ta đẩy thức ăn vào, và khi người ngục tốt hé mở cánh cửa sổ nhỏ ra, ông ta sẽ nhận ra gương mặt co rút và đôi mắt sáng ngời của tên tù nhân. Roland bị quên lãng như vậy trong ba năm trời. Thỉnh thoảng người ta nghe rõ những tiếng la thét hoặc là những lời than vãn của chàng, nhưng người ta không còn để ý đến nữa. Và riêng chỉ có người ngục tốt đặc biệt của số 17 tiếp tục phận sự mình một cách máy móc: Cứ hai ngày một lần, ông ta đem bánh mì và nước uống. Lúc bấy giờ, ông mở cửa sổ nhỏ, liếc nhìn người tù nhân một cái, nói với chàng một câu rồi rút đi, và Roland có được hai ngày yên ổn.
Một ngày, trong lúc đào đường ở phía trên, mảnh đá hoa cương đụng phải một vật cứng không phải là đất nện, cũng không phải là hồ xây... Ban đầu chàng ngỡ là mình đụng phải một tảng đá to như đã gặp nhiều lần, và tiếp tục bới. Càng dọn trống, tảng đá càng lộ ra to lớn... Suốt ngày, Roland kiên nhẫn bới đất ở bên dưới tảng đá đó. Hôm sau, chàng tiếp tục công việc, và sau nhiều giờ đồng hồ, sự thật phũ phàng cuối cùng hiện ra thật rõ ràng trước mắt chàng:
Tảng đá đó, là một phiến đá rộng, và bên cạnh nó, có những phiến đá khác. Kẻ khốn khổ đã rên rỉ tuyệt vọng: Đường hầm chật hẹp quanh co của chàng đã dẫn đến một ngục tối khác!
Roland chậm chạp đi trở xuống đường hầm lúc đó khoảng ba mươi lăm bộ bề cao. Chàng nằm lên trên nền ngục, hai tay ôm đầu, cố suy nghĩ đến cảnh ngộ của mình.
Roland chịu đựng một cơn khủng hoảng giống như cơn khủng hoảng mà chàng đã chịu trước đây. Chàng đã tự kiềm chế và vượt qua thử thách ban đầu. Trong cuộc đời của một vài người đàn ông, có những trận giông tố nổi lên cuồng nộ và dữ dội như thế và trong lúc đó, linh hồn thu mình lại, chờ đợi một cú sét đánh.
Trong hai ngày, Roland nấu nung suy nghĩ rằng công việc vĩ đại chàng đang thực hiện với sự kiên nhẫn của một con mối quyết xoi thủng quả đất, sẽ là vô ích. Rằng tất cả đều bắt đầu trở lại, rằng nhiều năm và nhiều năm nữa, chàng lại phải đào, bấu chặt những móng tay vào trong đá, đào cho đến lúc hai bàn tay không còn cử động.
Rồi, đột ngột, cái bản năng và tính tò mò bắt chàng phải nâng phiến đá đó lên, đi vào trong gian ngục tối mới, để nhìn thấy một ngôi mộ khác!... Và rồi, ai biết trước được?... Có thể, từ nơi đó, chàng sẽ tìm được một con đường đảm bảo an toàn hơn đi về phía tự do, về phía cuộc sinh tồn!
Chàng chạy ngay đến đường hầm, trèo lên đến đỉnh và bắt đầu tháo gỡ phiến đá bằng cách cạo xi măng. Chốc chốc chàng dừng lại, lấy vai chống đỡ phiến đá và thử nâng lên. Và lúc ấy, trong đêm tối ở trong hầm, chàng là hình ảnh sống động của một tượng trụ khổng lồ chống đỡ thế giới đang sụp đổ.
Đến lần toan tính thứ mười hai, phiến đá nhích lên, Roland thò đầu qua, và chỉ cái nhìn đầu tiên, đôi mắt chàng bắt gặp ánh mắt của một người đàn ông đang kinh hoàng, ngạc nhiên, nhìn sững lên chàng! Roland cắn chặt một mảnh đá hoa cương nhọn được chàng đẽo thành dáng một cây dao găm. Với một bên vai, chàng tiếp tục nâng phiến đá lên, và bàn tay mặt chàng cầm mảnh đá hoa cương, nhất quyết giết chết hoặc là bị giết chết!...
