Sáng hôm sau, khi Elsie đến khu nhà trọ tồi tàn nơi bà Cameron đang ở, người mẹ đã ra chợ mua một bó hồng để đặt bên chiếc giường nhỏ của con trai.
Trong lúc chờ bà trở lại, cô thiếu nữ thực tế người gốc Yankee không khỏi nhói lòng trước sự dịu dàng và có phần ngây ngô ấy. Cô biết người mẹ này chẳng có mấy thứ để ăn, nhưng với bà, bánh mì chẳng thấm vào đâu, còn hoa mới là thứ thiết yếu cho cuộc sống. Suy cho cùng, sự khờ dại của những người miền Nam ấy thật đáng yêu, và không hiểu sao nó lại khiến cô thấy chạnh lòng nhớ nhà.
“Làm sao mình có thể nói với bà ấy đây!” cô thở dài. “Nhưng mình buộc phải nói.”
Cô vừa chờ được một lát thì bà Cameron đột ngột bước vào cùng con gái. Bà vứt bó hoa lên bàn, lao đến ôm lấy tay Elsie và gọi lớn:
“Thật tốt quá vì cháu đã đến sớm thế này! Margaret con ơi, đây là người bạn nhỏ thân thiết của chúng ta, người đã hết lòng giúp đỡ Ben và mẹ.”
Margaret cầm lấy tay Elsie và rất muốn ôm chầm lấy cô, nhưng vẻ điềm tĩnh, đường hoàng của cô thiếu nữ miền Bắc đã kiềm chế cô lại. Cô chỉ dịu dàng mỉm cười qua đôi mắt to sẫm màu, rồi khẽ nói:
“Chúng tôi biết ơn bạn vô cùng! Ben là người em trai cuối cùng của tôi. Chúng tôi vừa là bạn chơi, vừa là tri kỷ. Trái tim tôi như tan nát khi nó trốn ra chiến tuyến. Làm sao chúng tôi có thể cảm ơn bạn và anh trai bạn cho lại đây!”
Elsie đáp khi bà Cameron vừa bước ra khỏi phòng: “Tôi chắc rằng chúng tôi chẳng làm gì hơn những gì các vị sẽ làm cho chúng tôi.”
“Vâng, tôi biết, nhưng chúng tôi không sao nói hết lòng biết ơn của mình với bạn. Chúng tôi cảm thấy bạn đã cứu mạng Ben và cả cuộc đời chúng tôi. Chiến tranh vốn là một chuỗi ngày kinh hoàng đằng đẵng đối với chúng tôi kể từ khi người anh đầu tiên của tôi hy sinh. Nhưng giờ thì nó đã qua, chúng tôi còn lại Ben, và trái tim chúng tôi đã thổn thức vì hạnh phúc suốt cả đêm qua.”
“Tôi vẫn mong anh tôi, Đại úy Phil Stoneman, có mặt ở đây hôm nay để gặp mọi người và giúp đỡ tôi, nhưng anh ấy phải đến thứ Sáu mới tới được Washington.”
“Anh ấy đã ôm chầm lấy Ben!” Margaret kêu lên. “Tôi biết anh ấy rất dũng cảm, và bạn hẳn phải tự hào về anh ấy lắm.”
“Bác sĩ Barnes bảo họ giống nhau như đúc—chỉ là Phil thấp hơn một chút và có mái tóc vàng giống tôi.”
“Bạn sẽ cho phép tôi gặp và cảm ơn anh ấy ngay khi anh ấy đến chứ?”
Bà Cameron vừa bước trở lại phòng khách liền vui vẻ giục: “Nhanh lên, Margaret! Chuẩn bị đi, chúng ta phải đến bệnh viện ngay thôi.”
Margaret quay người, với vẻ duyên dáng đầy đài các, vội vã bước ra khỏi phòng. Chiếc váy cũ kỹ cô mặc hoàn toàn vô tâm với vẻ nghèo túng của nó, tựa như thể đó là một chiếc hoàng bào.
Người mẹ sốt sắng hỏi: “Và bây giờ, con yêu, mẹ phải làm gì để lấy được giấy thông hành?”
Đôi mắt màu hổ phách ấm áp của Elsie bỗng mờ đi trong giây lát, và làn da trắng ngần mang sắc hồng rực rỡ đặc trưng của miền Bắc bỗng tái đi. Cô ngập ngừng, định nói rồi lại thôi.
Tâm hồn nhạy cảm của người phụ nữ miền Nam đã đọc được thông điệp đau thương mà lời nói chưa kịp thốt thành.
“Nói cho bác biết nhanh lên! Bác sĩ—đã—không—che—giấu—tình—trạng—thật—của—nó—với—bác—chứ?”
“Không ạ, chắc chắn em ấy sẽ hồi phục.”
“Thế thì sao?”
“Tệ hơn thế—em ấy bị tòa án quân sự kết án tử hình.”
“Kết án tử hình—một—tù—binh—chiến—tranh—đang—bị—thương!” bà thì thầm chậm rãi, mặt cắt không còn giọt máu.
“Vâng, em ấy bị buộc tội vi phạm luật chiến tranh với tư cách là một tay du kích tham gia cuộc xâm lược Pennsylvania.”
“Thật vô lý và quái gở! Nó thuộc bộ tham chánh của Tướng Jeb Stuart và chỉ hành động theo mệnh lệnh của ông ấy. Nó gia nhập bộ binh sau khi Stuart qua đời và phấn đấu lên đến chức đại tá, dẫu vẫn chỉ là một đứa trẻ. Chắc chắn có sự nhầm lẫn khủng khiếp nào đó!”
Elsie điềm tĩnh, kìm nén nói tiếp: “Trừ khi chúng ta xin được lệnh ân xá, bằng không thì vô vọng. Chúng ta phải kháng cáo lên Tổng thống.”
Môi người mẹ run rẩy, và bà có vẻ như sắp ngất đi.
Gắng gượng lấy lại bình tĩnh, bà hỏi: “Liệu bác có thể gặp Tổng thống không?”
“Ông ấy vừa từ chiến tuyến về đến Washington và đang bị hàng ngàn người vây quanh. Sẽ khó lắm đây.”
Môi người mẹ mấp máy cầu nguyện trong im lặng, đôi mắt nhắm nghiền để kìm nén dòng lệ.
Bà khẩn khoản hỏi: “Cháu có thể giúp bác không, con yêu?”
“Vâng,” câu trả lời vang lên rất nhanh.
Bà nói tiếp: “Cháu thấy đấy, bác cảm thấy bất lực quá. Bác chưa từng đến Nhà Trắng hay nhìn thấy Tổng thống bao giờ, và bác cũng chẳng biết làm thế nào để được gặp ông ấy hay cách thưa chuyện với ông ấy—và—bác rất sợ ngài Lincoln! Bác đã nghe quá nhiều điều cay nghiệt người ta nói về ông ấy.”
“Cháu sẽ cố hết sức, thưa bà Cameron. Chúng ta phải đến Nhà Trắng ngay để tìm gặp ông ấy.”
Người mẹ nâng tay cô thiếu nữ lên và vuốt ve nhè nhẹ.
“Chúng ta sẽ không nói cho Margaret biết. Tội nghiệp con bé! Nó không chịu nổi cú sốc này đâu. Khi chúng ta trở về, có lẽ mọi chuyện sẽ khá hơn. Không thể tệ hơn được nữa đâu. Bác sẽ sai nó đi vác việc khác.”
Bà cầm bó hồng rực rỡ lên thở dài, vùi mặt vào hương thơm ngát như để tìm kiếm sức mạnh từ vẻ đẹp và hương hoa ấy, rồi rời khỏi phòng.
Chỉ một lát sau, bà đã quay lại và cùng Elsie lên đường đến Nhà Trắng.
Đó là một buổi sáng mùa xuân đẹp trời, ngày mười một tháng Tư năm 1865. Ánh nắng rực rỡ, sắc cỏ xanh mướt chập chờn, những cơn gió ấm áp và cả những tiếng reo hò chiến thắng càng như nhạo báng nỗi đau đớn tột cùng của người mẹ.
Tại cổng Nhà Trắng, họ đi ngang qua người lính gác mặc quân phục xanh đang lặng lẽ bước qua bước lại, anh chỉ liếc nhìn họ bằng ánh mắt sắc sảo rồi không nói gì. Trong tiếng bước chân đều đặn của anh, người mẹ dường như nghe thấy cả tiếng bước chân của những kẻ đang lấp ló dẫn đứa con trai đến pháp trường!
Cổ họng bà nghẹn đắng khi lần đầu tiên nhìn thấy Tòa Bạch Ốc hiện lên trắng xóa, tĩnh lặng và mờ ảo như bóng ma giữa những hàng cây đang đâm chồi nảy lộc. Những cột trụ cao vút ở mặt tiền vĩ đại trắng tinh như tuyết, làn nước phun từ đài phun nước, những bức tường cẩm thạch tinh khôi, rực rỡ và lạnh lẽo, trông chẳng khác nào cánh cổng dẫn đến một ngôi mộ khổng lồ nơi chôn vùi những người thân yêu của bà và của cả xứ sở này! Đối với bà, cung điện trắng ngần đang tắm mình trong ánh nắng và những thảm cỏ, lùm cây đang nảy lộc ấy chính là Phán Tòa của Định Mệnh. Bà nghĩ đến biết bao đôi chân mỏi mệt từng leo lên những bậc thềm định mệnh ấy để rồi phải ra về trong tuyệt vọng, nghĩ đến những kịch trường khốc liệt từng định đoạt sinh mạng của hàng triệu con người, và trái tim bà chùng xuống.
Một hàng dài người đã đứng chờ sẵn từ lối vào dưới mái hiên kéo dài tít tắp ra tận công viên, chờ đến lượt diện kiến Tổng thống.
Bà Cameron run rẩy đặt tay lên vai Elsie.
“Nhìn kìa con, đông người quá! Chúng ta có phải xếp hàng không?”
“Không ạ, cháu có thể giúp bác qua đám đông nhờ danh nghĩa của bố cháu.”
“Gặp được Tổng thống có khó lắm không?”
“Không đâu, dễ lắm ạ. Lính canh và lính gác chỉ làm phiền ông ấy thôi. Ông ấy cứ cằn nhằn cho đến khi nào họ bị đuổi đi mới thôi. Một kẻ ám sát hay kẻ tâm thần có thể giết ông ấy vào bất cứ giờ nào trong ngày lẫn đêm. Cửa lúc nào cũng mở, kể cả đêm muộn. Cháu thường hay đi thẳng lên phòng các thư ký của ông ấy tận chín giờ tối mà chẳng bị ai hạch hỏi câu nào.”
“Bác phải gọi ông ấy là gì? Bác có phải thưa ‘Hạ các ngài’ không?”
“Tuyệt đối không ạ—ông ấy ghét tước vị và nghi thức lắm. Khi nói chuyện, bác chỉ cần thưa ‘Ngài Tổng thống’ là được. Nhưng ông ấy sẽ vui lòng nhất nếu bằng sự ngọt ngào, gần gũi của bác, bác cứ gọi thẳng tên ông ấy. Bác cứ yên tâm dựa vào lòng trắc ẩn của ông ấy đi. Hãy đọc bức thư này của ông ấy gửi cho một góa phụ nhé. Cháu mang theo để cho bác xem đây.”
Cô đưa cho bà Cameron một mẩu báo in bức thư của ngài Lincoln gửi cho bà Bixby ở Boston, người đã hy sinh năm người con trong chiến tranh.
Bà cứ đọc đi đọc lại những câu chữ ấy cho đến khi chúng vang vọng trong tâm hồn như một khúc nhạc trang nghiêm:
“Tôi thấu hiểu những lời lẽ của mình thật yếu ớt và vô vọng biết bao khi cố gắng xoa dịu nỗi đau thương quá đỗi lớn lao này. Nhưng tôi không thể không gửi đến bà sự an ủi được tìm thấy qua lòng biết ơn của nền cộng hòa mà các con bà đã hy sinh để cứu lấy. Tôi cầu xin Thiên Phụ của chúng ta xoa dịu nỗi đau mất mát của bà, và để lại cho bà những kỷ niệm trân quý về những người đã khuất, cùng niềm tự hào trang nghiêm khi đã đặt một hy sinh vô giá lên bàn thờ tự do.
Trân trọng và kính mến,
Abraham Lincoln.”
Người mẹ hỏi: “Và Tổng thống đã dừng lại giữa ngàn vạn bận rộn để viết bức thư đó cho một người phụ nữ tan nát cõi lòng sao?”
“Vâng ạ.”
“Thế thì ông ấy thực sự nhân hậu cho đến tận cùng góc khuất thẳm sâu trong một trái tim vĩ đại! Chỉ có một người cha theo đạo Thiên Chúa mới viết được bức thư đó. Bác sẽ không sợ khi phải nói chuyện với ông ấy nữa. Vậy mà họ lại bảo ông ấy là kẻ vô thần!”
Elsie dẫn bà đi theo lối riêng tránh đám đông để vào văn phòng của Thiếu tá Hay, thư ký riêng của Tổng thống. Nhờ một lời từ ái của con gái Bậc Bình Dân Vĩ Đại, họ được vào thẳng phòng Tổng thống ngay lập tức.
Thiếu tá Hay nói: “Cô Elsie cứ ngồi sang một bên nhé, hãy canh chừng cơ hội đầu tiên rồi giới thiệu bạn của cô.”
Khi bước vào phòng, bà Cameron chưa thể nhìn thấy Tổng thống, người đang ngồi bên bàn làm việc vây quanh bởi ba người đang thảo luận căng thẳng về một đống tài liệu chính thức.
Bà lo lắng nhìn quanh phòng và thấy lòng mình dịu lại bởi vẻ đơn sơ của nó. Đó là một căn phòng làm việc cỡ trung bình, không hề có dấu hiệu của sự xa hoa hay nghi lễ cầu kỳ. Ngài Lincoln đang ngồi trên một chiếc bành tọa đặt cạnh một chiếc bàn kiêm bàn viết cao. Bà chú ý thấy đôi bàn chân của ông rất lớn và đang đặt trên một tấm thảm rơm đơn giản. Xung quanh phòng là những chiếc ghế sofa và ghế bành bọc vải nỉ xanh.
Khi nhóm người quanh chiếc ghế dạt ra một lát, bà thoáng nhìn thấy người đang nắm giữ sinh mệnh của bà trong lòng bàn tay. Bà chăm chú quan sát ông với vẻ hồi hộp đến nín thở. Lưng ông vẫn quay về phía bà. Dù đang ngồi, bà vẫn nhận ra ông là một người có vóc dáng khổng lồ, cao tới sáu foot bốn inch, chân tay dài bất thường, và đôi vai rộng lớn hơi gù xuống. Đầu ông rất uy nghi, mái tóc nâu dày điểm bạc bao trùm đỉnh đầu.
Ông hơi quay đầu sang một bên và bà nhìn thấy phần khuôn mặt nghiêng ẩn sau bộ râu đen ngắn—vầng trán rộng mang trí tuệ lớn bị mái tóc rối bù che khuất một nửa, khuôn mặt hằn sâu những nét khắc khổ của sự sống và cái chết, với những hõm sâu ở má và dưới mắt. Ở những nếp nhăn khóe miệng, bà thấy được sự cương nghị, còn đôi mày rậm và mí mắt trĩu nặng bất thường trông thật nghiêm khắc và đáng sợ. Trái tim bà như chùng xuống. Bà nhìn lại lần nữa và nhận ra sự nhân hậu, dịu dàng, nỗi buồn đau, sự khôn ngoan lọc lõi và một nụ cười ẩn hiện kỳ lạ đều đang phảng phất nơi khóe miệng và ánh mắt ông.
Bột phát, ông ngả người về phía trước, xoay người lại đối mặt với một trong những kẻ đang làm phiền mình với một biểu cảm vừa kỳ lạ vừa buồn cười. Lấy tay vỗ vào tay kia, với vẻ mặt hài hước hiện rõ, ông nói:
“Bạn tôi ơi, để tôi kể cho anh nghe chuyện này——”
Người đàn ông lại bước lên chắn trước mặt ông, và bà chẳng nghe thấy gì nữa. Khi câu chuyện kết thúc, người kia cố gắng cười. Nhưng nụ cười ấy chết yểu trong một nỗ lực yếu ớt. Thế nhưng Tổng thống lại cười sảng khoái, cười bằng tất cả tâm can, và cười đến mức tiễn luôn những vị khách ra khỏi phòng.
Bà Cameron quay sang Elsie với ánh mắt khẩn khoản không thốt nên lời, mong cô chớp lấy khoảnh khắc vui vẻ này để giãi bày sự tình, nhưng trước khi bà kịp nhúc nhích, một người mang phong thái quân nhân đã bước phắt lên trước mặt Tổng thống.
Ông ta cất lời, nhưng khi nhìn thấy vẻ kiên quyết lạnh lùng trên khuôn mặt ngài Lincoln, ông ta bèn khựng lại nói lớn:
“Thưa Tổng thống, tôi thấy ngài đã quyết tâm không mang lại công lý cho tôi!”
Ngài Lincoln hơi mím môi, đứng dậy nhẹ nhàng, nắm lấy cánh tay kẻ xâm phạm và dẫn hắn ra cửa.
“Đây là lần thứ ba anh xông vào đây làm phiền tôi, thưa anh, để đòi tôi đảo ngược phán quyết đúng đắn của tòa án quân sự sa thải anh khỏi quân ngũ. Tôi đã bảo với anh rằng quyết định của tôi được cân nhắc kỹ lưỡng và là quyết định cuối cùng. Giờ tôi cảnh báo anh lần cuối, đừng bao giờ bén mảng đến căn phòng này nữa. Tôi có thể chịu đựng được những lời chỉ trích, nhưng tôi không tài nào dung thứ cho sự xấc láo!”
Hắn ta cất giọng van xin rên rỉ đòi lại những giấy tờ đã đánh rơi.
Tổng thống đẩy hắn ra cửa và nói: “Cút đi, thưa anh. Giấy tờ sẽ được gửi trả cho anh.”
Người mẹ tội nghiệp run rẩy trước hành động đầy uy quyền ấy và ngã người mềm nhũn ra ghế.
Với những bước chân sải dài nhanh nhẹn, Tổng thống quay trở lại bàn làm việc, đi cùng với Thiếu tá Hay và một thiếu nữ người Đức, trang phục giản dị của cô cho thấy cô đến từ những vùng đồng bằng miền Tây.
Ông trao cho viên thư ký một tờ giấy chính thức.
Ông dịu dàng nói với viên thư ký, ánh mắt bất chợt tràn ngập sự ân cần: “Hãy trao lệnh ân xá này cho mẹ của đứa bé khi bà ấy đến đây vào sáng nay.”
“Làm sao tôi có thể nhẫn tâm bắn một đứa trẻ lớn lên ở trang trại, quen đi ngủ từ lúc trời tối, chỉ vì gục đầu ngủ gật ở trạm gác sau cả đêm dài bắt buộc phải canh gác? Tôi sẽ chẳng bao giờ bước sang thế giới bên kia với vết nhơ vấy máu của một đứa trẻ như thế trên tay.”
Trái tim người mẹ lại một lần nữa dâng lên hy vọng.
Ông tiếp tục với giọng điệu đầy hoài niệm dịu dàng: “Các cô chú còn nhớ thanh niên mà tôi đã ân xá vì một tội danh tương tự vào năm 62, vụ mà Stanton đã làmùm beng lên ấy chứ? À, đây chính là tờ lệnh ân xá đó.”
Ông rút từ lớp lót chiếc mũ lụa ra một bức ảnh, xung quanh được bọc một tờ lệnh ân xá của hành pháp. Phía đầu dưới của nó có một vết đạn thủng dính đầy máu.
“Tôi lấy được cái này ở Richmond. Người ta tìm thấy nó đã chết trên chiến trường. Nó ngã xuống ở hàng ngũ tiên phong với bức ảnh của tôi trong túi áo sát trái tim, tờ lệnh ân xá này bọc quanh bức ảnh đó, và ở mặt sau là nét chữ viết ngoằy ngoèo như trẻ con của nó: ‘Xin Chúa phù hộ Abraham Lincoln.’ Tôi rất thích đầu tư vào những món nợ tình nghĩa như thế.”
Viên thư ký lui về phòng mình, cô gái đang đứng chờ bước lên, và Tổng thống đứng dậy tiếp đón cô.
Ánh mắt tinh nhanh của người mẹ ngạc nhiên nhận ra sự giản dị, đường hoàng và tinh thần hào hiệp trong cách ông tiếp đón người phụ nữ dân giả bé nhỏ này.
Bằng sự hùng biện thẳng thắn, cô gái trút hết câu chuyện của mình, khẩn khoản xin ân xá cho đứa em trai đang bị kết án tử hình vì tội đào ngũ. Ông lắng nghe trong im lặng.
Nỗi u buồn sâu thẳm trên khuôn mặt đượm buồn của ông mới xót xa làm sao! Phải, bà đoan chắc đó là gương mặt buồn bã nhất mà Thượng Đế từng tạo ra trên cõi đời này! Trái tim tan nát của chính bà trong giây lát đã hướng về ông với niềm đồng cảm sâu sắc.
Tổng thống tháo kính ra, lau trán bằng chiếc khăn lụa đỏ lớn luôn mang theo, và đôi mắt ông lấp lánh sự nhân từ nhìn xuống khuôn mặt hiền hậu của người phụ nữ Đức.
Ông nói: “Trông cô có vẻ là một thiếu nữ thật thà, chân chất và ngọt ngào, và”—ông mỉm cười—“cô không mặc váy khung phồng! Tôi có thể bị trút giận vì chuyện này, nhưng tôi sẽ đặt trọn niềm tin vào cô và em trai cô. Nó sẽ được ân xá.”
Elsie đứng dậy để giới thiệu bà Cameron, thì một nghị sĩ bang Massachusetts bỗng bước xồng xộc lên trước mặt cô và khăng khăng đòi ân xá cho một kẻ buôn bán nô lệ có tàu thuyền đã bị tịch thu. Hắn ta đã thụ án năm năm tù, nhưng không có tiền để nộp khoản tiền phạt nặng nề.
Tổng thống đã ngồi xuống lại và đọc lời kêu gọi xót thương đầy hoa mỹ ấy. Ông ngước lên qua tròng kính, đăm đăm nhìn xoáy vào vị nghị sĩ rồi cất giọng:
“Đây là một lời thỉnh cầu lay động lòng người, thưa ngài, được diễn đạt bằng thứ ngôn ngữ hết sức hùng hồn. Tôi có thể tha thứ cho một kẻ sát nhân dưới sức mạnh của những lời cay đắng ấy, nhưng một kẻ có thể biến việc đến Châu Phi cướp đi những đứa trẻ vô tội của người ta rồi bán chúng vào chốn đọa đày thành một nghề mộc mạc—không, thưa ngài—hắn cứ việc mục xương trong tù chứ đừng hòng có được tự do bởi bất kỳ sắc lệnh nào do tôi ban hành!”
Trái tim người mẹ lại một lần nữa chùng xuống.
Giờ khắc của bà đã điểm. Bà phải đưa phán quyết sinh tử ra thử thách, và khi Elsie đứng dậy bước nhanh lên trước, bà cũng bước theo, tự xốc lại tinh thần cho thử thách ngặt nghèo này.
Tổng thống thân mật cầm lấy tay Elsie và mỉm cười mà không đứng dậy. Rõ ràng là ông rất quen thuộc với cô.
Bà cất lời: “Ngài có thể lắng nghe lời khẩn cầu của một người mẹ miền Nam tan nát cõi lòng, người đã mất đi bốn người con trong quân ngũ của Tướng Lee không?”
Điềm tĩnh nhìn qua cô thiếu nữ, lần đầu tiên ông bắt gặp chiếc váy phai màu và gương mặt nhuốm màu tang tóc.
Ông lập tức đứng phắt dậy, vươn tay đỡ lấy bà và dẫn đến chiếc ghế bành.
“Xin mời bà ngồi xuống đây, thưa Quý bà, rồi hãy kể cho tôi nghe theo cách của bà xem tôi có thể giúp gì được cho bà.”
Bằng những lời lẽ mộc mạc nhưng chan chứa sức nặng từ lòng mẹ, bà kể lại câu chuyện của mình và xin ân xá cho đứa con trai, đồng thời hứa bằng danh dự của nó và của chính bà rằng nó sẽ không bao giờ cầm vũ khí chống lại Liên bang nữa.
“Chiến tranh giờ đã chấm dứt rồi, ngài Lincoln,” bà nói, “và chúng tôi đã mất tất cả. Ngài có thể hình dung được sự hoang tàn trong cõi lòng tôi không? Bốn đứa con trai của tôi đều là những người đànành tuấn kiệt. Chúng có thể đã sai, nhưng chúng chiến đấu vì những gì chúng tin là đúng. Bản thân ngài cũng đã mất đi một đứa con.”
Đôi mắt Tổng thống mờ đục hẳn đi.
Ông đơn sơ đáp: “Vâng, một đứa con trai vô cùng kháu khỉnh……”
“Và giờ, tôi đã mất tất cả chỉ còn lại đứa út này. Một đứa nằm lại trong ngôi mộ vô danh ở Gettysburg. Một đứa chết trong nhà tù miền Bắc. Một đứa ngã xuống tại Chancellorsville, một đứa ở vùng Wilderness, và đứa này, đứa con út của tôi, trước thành Petersburg. Có lẽ tôi đã quá cưng chiều nó, đứa con cuối cùng này—nó vẫn chỉ là một đứa trẻ thôi……”
Tổng thống vừa ngồi xuống vừa viết một tờ lệnh vắn tắt gửi Bộ trưởng Chiến tranh, đoạn điềm tĩnh bảo:
“Bà sẽ được đoàn tụ với con trai mình, thưa Quý bà kính mến.”
Người mẹ tiến lại gần bàn làm việc của ông, nghẹn ngào khóc thút thít. Qua làn nước mắt, bà thốt lên:
“Lòng tôi vô cùng nặng trĩu, ngài Lincoln ạ, khi nghĩ đến tất cả những điều cay nghiệt và đắng cay mà chúng tôi từng nghe về ngài.”
“Ồ, khi về nhà, hãy gửi lời chào thân ái của tôi đến người dân Nam Carolina nhé, và nhắn với họ rằng tôi chính là Tổng thống của họ, rằng tôi chưa bao giờ quên điều đó trong những giờ phút tăm tối nhất của cuộc chiến tranh khủng khiếp này; và tôi sẽ làm mọi thứ trong khả năng của mình để giúp đỡ họ.”
Người mẹ tràn ngập biết ơn kêu lên: “Ngài sẽ không bao giờ phải hối hận vì nghĩa cử cao đẹp này đâu!”
Ông đáp: “Tôi tính là không. Tôi sẽ kể cho bà nghe điều này, thưa Quý bà, với điều kiện bà đừng kể cho ai biết nhé. Đó là bí mật trong chính quyền của tôi. Tôi chỉ cảm thấy quá hạnh phúc khi tìm được cái cớ để cứu lấy một mạng người khi có thể. Mỗi giọt máu đổ xuống trong cuộc chiến này, cả miền Bắc lẫn miền Nam, đều mang cảm giác như bị rút ra từ chính trái tim tôi. Định mệnh trớ trêu đã định đoạt rằng cuộc chiến đẫm máu nhất trong lịch sử nhân loại lại phải diễn ra dưới sự điều hành của tôi. Và tôi—người mà cảnh tượng máu chảy gây ra nỗi kinh hoàng phát ói—lại buộc phải đứng nhìn trong sự đau đớn câm lặng vì không tài nào ngăn chặn được nó! Giờ đây khi Liên bang đã được cứu vãn, sẽ không một giọt máu nào phải đổ xuống nữa nếu tôi còn có thể ngăn cản được.”
Người mẹ nghẹn ngào đón lấy tờ lệnh và thốt lên: “Xin Chúa phù hộ ngài!”
Bà nắm lấy tay ông một thoáng khi cất lời chào từ biệt, vừa cười vừa nức nở trong niềm vui sướng tột cùng.
“Tôi phải nói cho ngài biết, ngài Tổng thống,” bà thổ lộ, “rằng tôi đã ngạc nhiên và vui mừng biết bao khi phát hiện ra ngài là một người con miền Nam.”
“Ồ, chẳng lẽ bà không biết cha mẹ tôi là người Virginia, và tôi sinh ra ở Kentucky sao?”
“Rất ít người ở miền Nam biết điều đó. Tôi thực sự xấu hổ khi phải thú nhận rằng mình không hề hay biết.”
“Vậy, làm thế nào mà bà biết tôi là người miền Nam?”
“Qua diện mạo của ngài, cách thức ngài nói chuyện, phong thái điềm đạm, ân cần, sự dịu dàng và khiếu hài hước, sự kiên định trong lẽ phải theo góc nhìn của ngài, và trên hết thảy, là cách ngài đứng dậy và cúi chào một người phụ nữ mặc chiếc váy đen cũ kỹ phai màu mà ngài thừa biết là kẻ thù.”
Ông dịu dàng đáp: “Không đâu, thưa Quý bà, giờ đây không còn là kẻ thù nữa. Từ đó đã lỗi thời rồi.”
“Giá như chúng tôi sớm nhận ra ngài……”
Tổng thống tiễn bà ra tận cửa với một cử chỉ cung kính cho thấy ông đã vô cùng xúc động.
Ông căn dặn: “Hãy mang bức thư này đến gặp ông Stanton ngay lập tức nhé. Vài kẻ cứ phàn nàn về những lệnh ân xá của tôi, nhưng việc cứu mạng một đứa trẻ tội nghiệp nào đó thực sự giúp tôi thấy nhẹ nhõm hẳn đi sau một ngày làm việc vất vả. Tôi đi ngủ trong giấc ngủ hạnh phúc, nghĩ đến niềm vui mà mình mang lại cho những ai yêu thương nó.”
Khi những lời cuối cùng vừa dứt, một nét bâng khuâng kỳ lạ chợt thoáng qua trên khuôn mặt hằn in dấu vết thời gian của ông, tựa như thể cả một đoàn ký ức ân tình vừa thoáng nâng đỡ gánh nặng cuộc đời ông trong chốc lát.