Sáu giờ kém mười, “mày râu nhẵn nhụi, áo quần bảnh bao”, Lugunov bước ra khỏi taxi trước cổng công viên, tìm một chiếc ghế đá gần tường, với hy vọng là từ chỗ đó sể nhìn thấy Ema trước khi cô ta nhìn thấy mình. Nhưng Ema xuất hiện bất ngờ và từ một hướng khác.

- Michel, chào anh!

Lugunov giật mình quay lại. Anh ta ngạc nhiên sung sướng nhìn thấy Ema xinh đẹp đang đứng trước mặt. Tim đập dồn dập, anh ta đứng phắt dậy.

- Michel, anh thương yêu! Em sung sướng được gặp anh ở đây. Thôi, ta đi anh. Bác đang chờ anh em mình đằng kia. Bây giờ em mới giới thiệu anh với bác được - Ema nói rồi kiễng chân nhẹ nhàng hôn lên má Lugunov và khoác lấy tay anh. Hai người rảo bước trên con đường nhỏ râm mát đến bên một chiếc ghế đá. Ở đó, một người đàn ông đứng tuổi đeo kính đang ngồi.

- Bác Iohan, đây là anh bạn Mikhain Lugunov của cháu.

Thoạt nhìn, Lugunov đã không cảm tình với Iohan. Trong thâm tâm, anh hình dung ông bác họ của Ema là một ông già gầy yếu hoặc ít ra cũng là một người bụng phệ.

Iohan Kars Gartenfen, người đàn ông đứng tuổi chìa tay cho Lugunov, mỉm cười nói:

- Anh có thể gọi tôi bằng tên Nga, Ivan Karlovich.

- Rất hân hạnh! - Lugunov đáp lại, cố nhìn vào mặt Iohan để biết người đàn ông kia có liên quan gì đến cuộc gặp gỡ giữa anh với Ema không, nhưng vô ích. Chiếc kính đen to đã không cho anh thực hiện được ý định đó.

- Michel, từ sáng đến giờ em và bác mải tắm nên chưa ăn gì. Chúng ta cùng vào khách sạn chứ? - Ema hỏi.

- Anh vừa ăn xong nhưng anh sẵn sàng ngồi tiếp em.

Ba người vào một trong những quán cà phê nhỏ nhưng ấm cúng, có rất nhiều ở Riga. Quán ít khích. Cái nắng ấm áp và nước biển xanh mát đã giữ chân mọi người trên bãi biển.

- Anh uống tí rượu chứ? - Iohan hỏi khi cả ba đã ngồi xuống.

- Cảm ơn bác! Cháu hầu như không uống rượu. Cháu chỉ uống ly nước trà thôi, trời nóng thế này mà.

- Ồ, giỏi lắm! Thời buổi này, giữa đám thanh niên nghiện ngập, tìm được một người như anh thật quý hóa.

Lugunov nhún vai, thầm cảm ơn lời khen khéo của Iohan.

- Cháu Ema có nói với tôi, anh là sinh viên vừa tốt nghiệp - Iohan kéo ghế lại sát Lugunov khi người phục vụ đi khỏi bàn họ - Anh định sẽ làm việc ở đâu? Thực tình, tôi không biết ở nước anh, người ta tiến thủ bằng cách nào, nhưng tôi rất muốn biết điều đó. về nước, có thể những người thân thích sẽ hỏi tôi điều đó, mà tôi thì không muốn ngồi đực ra. Anh biết đấy, hiện giờ bên nước chúng tôi người ta rất quan tâm tới nước Nga, nhất là vấn đề thanh niên. Thực ra ở các nước Tây Âu, trong lĩnh vực này cũng còn có rất nhiều việc cần giải quyết. Vậy, anh định sẽ làm gì trong tương lai?

- Hiện giờ nhà trường đang có ý định giữ cháu làm nghiên cứu sinh, sau này nếu như không được tiếp tục nghiên cứu, họ sẽ phân về một viện nghiên cứu nào đó.

- Thế cái gì không cho phép anh tiếp tục nghiên cứu?

- Cái đó còn phụ thuộc vào nhiều thứ lắm. Phải thi tốt, phải có lý lịch rõ ràng. Thực tình, cháu không sợ thi. Cháu là sinh viên xuất sắc, tốt nghiệp bằng đỏ. Cháu đã chuẩn bị cẩn thận cho kỳ thi trước.

- Biết tin vào khả năng của mình là rất tốt. Tôi cho rằng chỉ những người có nghị lực lớn mới có thể đạt được mục đích của mình. Chỉ những người như thế mới xứng đáng làm chủ thế giới. Tất nhiên đấy chỉ là ý kiến chủ quan của tôi… Tôi đang nói với anh về lý trí, về nghị lực, về tâm hồn và về những khả năng độc đáo của con người. Điều này đúng với tất cả các chế độ chính trị khác nhau.

“Ông ấy nói đúng” - Lugunov nhủ thầm, đưa mắt chăm chú nhìn người đàn ông đang nói chuyện với mình.

- Vâng, nhưng tôi được nghe nhiều người than phiền là ở nước anh, con người khó phát huy tài năng của mình, nếu không gặp thời, gặp dịp. Tất cả mọi thứ đều nằm dưới quyền kiểm soát ngặt nghèo của bộ máy đảng, nhà nước, và như thế thì tài năng của con người sẽ… Ở nước anh, người ta nói như thế nào nhỉ? - Iohan búng tay - A, tôi nhớ ra rồi, tàn lụi… Đúng như thế, nó sẽ tàn lụi. Tôi nghe nói ở nước anh muốn chơi một tí, hay mua thêm một chiếc xe du lịch, hay muốn nói những ý nghĩ riêng của mình cũng bị cấm, và quả là một vấn đề phiền phức… Có phải thế không?

- Không phải tất cả đều ảm đạm như bác nói - Lugunov cau mày - Trên đất nước cháu, cũng như ở nước bác, mọi người có quyền phát huy tài năng của mình - Và ngay lúc đó Lugunov lấy làm tiếc là đã dùng từ “ở nước bác”. Nhưng rồi anh ta cũng yên tâm ngay. Không nên quá tự đề cao mình trước người ngoại quốc…

- Anh đừng nghĩ tôi muốn tuyên truyền chính trị với anh. Thực tình, tôi đánh giá rất cao đất nước anh, đánh giá rất cao về những thành tựu nó đã đạt được… Tôi chỉ muốn tìm hiểu chi tiết. Anh chẳng hạn, hiện giờ anh có hoàn toàn tin tưởng vào tương lai của mình không? Mọi người ai cũng hiểu anh không? Và có phải mọi lâu đài thực sự đang mở rộng cửa đón anh không?

- Bác nên hiểu rằng, những cái đó cho đến bây giờ vẫn đang là những vấn đề được bàn cãi và cháu không thể trả lời cụ thể từng câu được. Nhưng những lời bác nói vừa rồi có nhiều cái trùng với ý nghĩ của mẹ. cháu. Mẹ cháu vẫn thường nói với cháu: người ta không hiểu con, với hoàn cảnh xã hội nước ta hiện nạy, con không thể phát huy hết tài năng của mình được… - Lugunov nói và cho là mình đã tìm được lối thoát thỏa đáng.

- Mẹ anh à? Nếu thế thì mẹ anh có những suy luận sáng suốt của một người đàn ông thông minh. À, lúc nãy anh có nói đến cái giấy nhận xét tư cách gì đó, tôi không hiểu, đó là giấy gì? Có phải cái thứ giấy ghi quan điểm tôn giáo, lập trường tư tưởng, trình độ giác ngộ chính trị, đạo đức, tác phong cùng với bao nhiêu thứ khác không?

- Biết giải thích thế nào cho bác hiểu bây giờ. Vâng, cũng gần giống như thế, trừ mục tôn giáo. Ngoài ra, trong giấy còn ghi cả khả năng nghiên cứu nữa. Người ta sẽ đưa giấy đó cho bộ tứ của hội đồng nhà trường xét duyệt. Cũng phải biết người sắp học là người thế nào chứ.

- Bộ tứ là cái gì thế?

- Bộ tứ gồm có: hiệu trưởng, bí thứ đảng ủy, bí thư đoàn thanh niên và thư ký công đoàn. Họ đại diện cho toàn bộ tập thể.

- Thế anh có vấn đề với một trong bốn người đó à?

- Kể cũng có một ít va chạm nhỏ. Ở trường, không phải ai cũng có cảm tình với cháu. Nhiều người đã cho cháu là một kẻ hám địa vị, mặc dù việc cháu muốn vươn tới đỉnh cao của khoa học, cháu nghĩ là một việc chính đáng.

- Anh nói đúng - Iohan nhận xét - Cứ để cho những người không chịu phấn đấu tụt lại. Không thể có chuyện ai cũng như ai được.

- Thực ra, trong trường cháu còn có người không thích những người có quan điểm khác mình, cho dù đó là những quan điểm tiến bộ - Được Iohan khen khéo, Lugunov giờ đây bắt đầu nói xấu bạn bè, nhà trường, nói xấu những con người đã dùng hết khả năng mình giáo dục, dạy dỗ anh ta - Còn về đoàn thanh niên, cháu không phải là đoàn viên. Đối với cháu, những khẩu hiệu như “Hãy hăng hái đi vỡ hoang, xây dựng vùng kinh tế mới” chẳng nghĩa lý gì cả. Cũng như cháu, mẹ cháu cho rằng điều quan trọng là phải học thật giỏi, phải có cái đầu thông minh, thế thôi, về mặt này, không ai có thể chê trách cháu được. Cháu là sinh viên xuất sắc của trường. Còn một số cái khác như những quan niệm về cách sống của cháu chẳng hạn, có khác những quan niệm của nhiều người khác, nhưng suy cho cùng cũng chẳng có hại gì.

“Vớ được anh chàng này thật không khác gì vớ được vàng, - Iohan nghĩ bụng - Thật sai lầm nếu như một kẻ nào đó cho việc bỏ công sức, tiền bạc ra để mua chuộc, dụ dỗ một sinh viên quèn là một việc nhỏ nhặt không đáng làm. Kể Kraf bỏ công lang thang ngoài khu triển lãm suốt như thế cũng không vô ích. Anh ta đã chọn đúng đối tượng. Ôi, nếu mình vớ được mấy thằng như Lugunov”.

- Gần đây cháu đã trình bày đề cương nghiên cứu cho người hướng dẫn tương lai của cháu, một giáo sư được mọi người trong trường kính nể. Ông ta đã lấy làm thích thú và hứa sẽ trình bày với hội đồng khoa học. Hồi còn học, cháu đã nhiều lần được đọc báo cáo trong các hội nghị khoa học, tích cực tham gia công tác xã hội, dự thảo luận…

Rồi không hiểu vì sao, Lugunov chợt nhớ rằng mình chỉ tham gia thảo luận một lần. Lần ấy, ngay từ đầu anh đã bị mọi người phản đối kịch liệt vì đã dám đưa ra quan điểm cho rằng những kỹ sư trẻ thông minh, mới ra trường không nên tham gia lao động chân tay, tiến thủ theo kiểu rập khuôn từng bước, mà phải tìm cách làm sao cho mọi người chú ý đến mình. Nói thế, Lugunov muốn ám chỉ mình. Và mọi người hiểu ngay là thế. Lúc ấy, thậm chí anh còn đưa dẫn chứng một công ty nào đó ở nước ngoài đã mạnh dạn trao cho những kỹ sư trẻ và có khả năng mọi phương tiện thí nghiệm đầy đủ, lương cao và…

Lugunov bị bạn bè phê bình và chế giễu. Sau lần đó, anh quyết định sẽ không bao giờ đọc tham luận nữa. Sau này anh chỉ còn biết trao đổi những ý nghĩ và quan điểm của mình với những người thân, nhất là bà mẹ. Và bao giờ cũng thế, bà mẹ luôn tán đồng những gì anh nói. Thường thì chuyện của hai mẹ con chỉ xoay quanh vấn đề địa vị và tiền tài, nhưng cái mà cả hai đều rất ham mê. Họ tôn sùng các thứ hàng nước ngoài, đào tìm bằng được các loại tranh ảnh khỏa thân, và cái đó Lugunov không thấy có gì đáng chê trách cả.

Ema bỗng đứng dậy, nói:

- Bác Iohan, cháu ra ngoài một lát nhé. Ở đây nóng nực, khó chịu quá. Cháu sẽ vào ngay… - Rồi không chờ cho ông bác trả lời, cô nhẹ nhàng đi ra.

- Xin lỗi vì tính tò mò của tôi - Iohan nói tiếp khi Ema đã đi khỏi - Không phải ngẫu nhiên mà tôi hỏi anh về quan điểm, dự định của anh trong tương lai. Ema có nói lại với tôi là hiện giờ anh đang ao ước được tham quan một số nước Tây Âu và rất khâm phục một số mặt trong cách sống của chúng tôi.

- Bác nói “khâm phục” ư? Không. Cháu chỉ muốn được tham quan và…

- Thế thì cái gì cản trở anh làm việc đó?

- Hiện giờ điều kiện chưa cho phép. Muốn đi tham quan phải có tiền mà cái đó hiện giờ cháu chưa có.

- Tôi không biết anh và cháu gái tôi đã nói với nhau những gì - Gartenfen đưa tay sửa lại kính - Nhưng Ema muốn được tiếp anh như một vị khách quý ở gia đình mình. Misha - Giọng Iohan bỗng nhiên trầm hẳn xuống - Tôi không thể và không có quyền khuyên anh, anh là người lớn, thông minh, là kỹ sư nhưng tôi muốn nói với anh một điều là tất cả những ước mơ, dự định của anh sẽ thành sự thật, nếu anh muốn. Tôi mong anh hiểu đúng ý tôi. Qua câu chuyện anh kể lại, tôi nhận thấy hiện giờ anh đang gặp những khó khăn nhất định. Ở nước chúng tôi, những kỹ sư có tài năng như anh có thể nhanh chóng leo lên bậc thang danh vọng. Phải nói rằng ở nước chúng tôi, không có những trở ngại ngăn cản con người tiến bước đường đi tới mục đích đó. Chẳng hạn có người nào, dù là kỹ sư, bác sĩ hay thậm chí là công nhân thường, muốn sang làm việc ở một nước khác như Mỹ, Anh, Tây Đức thì cứ việc tự do, chẳng ai ngăn cấm. Ở Bỉ cũng có thể tự do như thế. Tất nhiên, ở đấy hay ở đâu cũng vậy, còn có một điều quan trọng nữa là phải biết bắt đầu đúng chỗ, đúng lúc. Đến thăm Ema ấy mà, Misha, có lẽ nên có một cái gì đó trong tay thì tốt hơn… Thực tình mà nói - Gartenfen dang rộng hai tay - Ema có và thích anh lắm. Nó là một con bé tính khí bất thường. Và trên cương vị của một người bác mà nói, thì mặc dù là một cô gái giàu có, nhưng nó không biết lựa chọn mà chỉ biết hành động theo cảm tính, hành động theo tiếng gọi của trái tim phụ nữ. Vâng, đúng thế đấy, Misha ạ. Nhân lúc nó vắng mặt, tôi đã nói với anh những điều đáng lẽ không nên nói.

- Xin lỗi bác Iohan Carlovich - Lugunov cảm thấy choáng váng trước những gợi ý khéo léo của Iohan - Cháu chưa thể quyết định ngay được. Không biết Ema đã nói với bác những gì, nhưng dù sao thì cháu cũng không muốn nhờ vả người khác - Lugunov nói câu đó và cảm thấy ngạc nhiên không hiểu vì sao lại nói như thế - Từ trước đến nay cháu đã sống nhờ vào mẹ cháu quá nhiều, nhưng giờ đây, cháu đã có thể tự làm để nuôi mẹ mình, cháu kiếm tiền bằng cách phụ đạo một số sinh viên kém…

- Misha, anh thật không hiểu ý tôi. Anh cần phát huy tài năng vốn có của mình. Khi tôi nói “nên đi với một cái gì đấy trong tay” nghĩa là muốn ám chỉ những thành công riêng của anh, như bản luận án tốt nghiệp chẳng hạn. Tôi có được đọc qua và rất thích, vì anh đã giải quyết được vấn đề thực tiễn quan trọng. Luận án của anh có thể đưa vào áp dụng trong một công ty lớn ở nước tôi, công ty mà tôi cũng có cổ phần. Luận án của anh có nêu ra một vấn đề rất mới, và vì những vấn đề ấy, chúng tôi có thể gửi vào nhà băng cho người đứng tên tác giả của chúng, một số tiền nhất định nào đó. Tôi nói hoàn toàn nghiêm túc. Nếu có thể, tôi sẽ mang luận án của anh về nước tôi trước… Có điều phải thận trọng để anh khỏi bị phiền hà. Anh đồng ý chứ?

Lugunov ngồi nghe mà ớn lạnh vì lo sợ. Như mùa xuân năm nọ, khi anh phải quẩn quanh vất vả với các bản vẽ thiết kế ở khu triển lãm. Hồi đó, Lugunov đã nhiều đêm thức trắng vì run sợ mỗi lần nghĩ đến tương lai. Giờ đây, linh tính báo cho biết rằng anh đang bị kéo vào một việc làm mờ ám nào đó… Anh cúi mặt ngồi im, chăm chú nhìn xuống đôi giày đầy bụi của Gartenfen, như muốn tìm ở đó ý nghĩa của những lời ông ta nói. Thì ra, Gartenfen đã đọc luận án của mình…

Ema trở lại, tay ôm một bó hoa hồng đỏ.

- Anh Misha, anh xem này, thơm tuyệt! - Cô gái nói rồi nhẹ nhàng đưa hoa sát mũi Lugunov - Thơm và đẹp quá! Đúng không nào? Em mua ở đằng kia. Có cả một cửa hàng hoa rất lớn.

- Ừ, thơm quá! - Lugunov khen rồi ngẩng đầu lên, sung sướng bắt gặp cái nhìn đắm đuối của Erna.. Anh có cảm tưởng Ema giờ đây là tương lai, là hạnh phú của mình, còn anh chỉ là một người hay nghi kỵ, hèn yếu. Thì ngay từ hôm mới gặp nhau lần đầu, Lugunov chẳng đã hứa là sẽ cùng cô ta đi cùng trời cuối đất là gì. Và từ đó, anh chẳng đã khao khát, thèm muốn được gặp và đi chơi với Ema đấy sao?

- Thôi, chúng ta đi - Gartenfen nói rồi đưa tay đẩy chiếc cốc không ra giữa bàn và gọi người phục vụ lại trả tiền.

Ba người ra khỏi quán, đi về phía công viên. Giờ đây, những ý nghĩ của Lugunov chỉ xoay quanh vấn đề tương lai và Ema, một viễn cảnh mới mở bỗng đột nhiên trải rộng trước anh ta, hết sức hấp dẫn.

- Ngồi xuống đây tí đã - Gartenfen nói và ngồi xuống chiếc ghế đá bên đường - Tôi nghĩ chúng ta nên nói hết câu chuyện bỏ dở. Với tôi, ý nguyện của cháu Erna là nguyên tắc. Anh quyết định đi chứ? Ema, cháu đi đâu chơi một lát nhé. Bác muốn nói chuyện riêng với Misha.

- Kìa bác… Ai lại nói thẳng ngay một lúc thế bao giờ… - Ema nói, giọng nũng nịu. Cô đưa tay xoa tai Lugunov, anh chàng cảm thấy ấm áp và sung sướng. Lugunov hài lòng vì Ema, vì cả những ý nghĩ của chính mình.

- Ema, cháu đi chơi đi. Bác muốn khuyên anh Misha một số điều chỉ có lợi cho anh ấy thôi - Gartenfen nói, giọng nghiêm khắc, khô khan, một má khẽ giật giật.

Ema nghe lời, bỏ đi chỗ khác.

- Anh bạn trẻ này, anh nên suy nghĩ, cân nhắc thật kỹ những điều tôi vừa nói với anh. Cái này có liên quan đến Erna, bởi vì theo chỗ tôi biết, nó rất yêu anh. Anh cũng nên nhớ những gì anh đã làm. Anh hiểu tôi chứ? Anh đừng quên những sự giúp đỡ của anh đối với người nước ngoài. Và những yêu cầu nho nhỏ của Ema. Nhưng đó chỉ là những chuyện vặt vãnh. Điều quan trọng chỉ có bên nước tôi, anh mới có thể có tất cả những gì anh mong ước. Anh thấy đấy, quyền lợi của chúng ta gặp nhau. Và cả những nguyên lý sống… không nên rút lui, và suy cho cùng cũng chẳng rút đi đâu được nữa.

“Chẳng rút đi đâu. Chẳng rút đi đâu được nữa…”. Câu nói ấy xoáy sâu vào tâm trí Lugunov. “Chẳng rút đi đâu… Thôi cũng được! Đã đâm lao, phải theo lao. Suy cho cùng thì mình là cái gì mới được chứ? Một thằng sinh viên mới ra trường… Còn ở bên kia. Ở bên kia biết đâu mọi chuyện lại xoay chuyển tốt đẹp? Mà còn Ema nữa, những thằng bạn cùng khóa mà thấy Ema lại chẳng ghen tị mà chết đi ấy à? Nhưng mẹ, mẹ sẽ suy nghĩ sao đây?”. Lugunov ngồi chăm chú nghe Gartenfen nói như muốn nuốt lấy từng lời. Lúc đầu ông ta nói về tương lai, hạnh phúc, về việc phải hết sức thận trọng, rồi tiếp đến là một bản chỉ thị không hơn không kém, về những việc sắp tới Lugunov phải làm.

Ema đã đi đi lại lại mấy vòng quanh công viên, mua kem ăn. Khi cô trở lại, Gartenfen nói:

- Cháu thông cảm về việc bác đã bắt cháu ngồi một mình lâu như thế. Bác đã nói chuyện xong với Misha. Bây giờ ta đi về thôi. Tối rồi, mà Misha lại ở xa.

Hoàng hôn buông. Những chiếc ghế đá giờ đây đứng trơ trọi, thấp thoáng trắng giữa nền cỏ xanh thẫm.

Ba người đi về phía đại lộ Lenin. Lúc này đèn đã bật sáng và đang đông người. Gartenfen vẫy một chiếc taxi, nói với Lugunov:

- Misha, ngồi lên. Anh phải về xa. Chào tạm biệt. Ngày mai chúng ta sẽ gặp lại nhau như đã hẹn.

Lugunov đặt lên tay Ema một cái hôn và chui vào xe. Ngồi trong xe, anh ta tìm cách xua đuổi những ý nghĩ lo sợ nhưng vô hiệu. Những lời nói của Gartenfen như những mũi kim châm sâu vào da thịt anh tê buốt, Một lúc sau, anh ta bảo xe dừng, trả tiền rồi đi bộ về nhà.

Thị trấn Iurmala ban ngày tấp nập đông đúc là thế mà giờ này vắng vẻ, yên tĩnh, không có một bóng người qua lại. Thậm chí, cả những cặp trai gái yêu nhau vẫn thường thấy ban đêm cũng không. Mấy chiếc ô tô nằm im bên lề đường. Lugunov nghe rõ tiếng chân mình vang trên phố, và điều này làm anh hoảng sợ.

Anh đi ra bãi tắm để về nhà. Ở đấy, anh gặp mấy người công nhân quét rác đang dọn dẹp bãi tắm. Họ vừa làm việc vừa thì thầm trò chuyện. Ánh trăng mờ nhạt treo lơ lửng trên mặt nước phẳng lặng màu bạc. Mặt biển êm đềm, yên ắng, phảng phất hương vị của nước biển. Tất cả những cái đó làm Lugunov buồn ngủ. Anh vươn vai, ngáp thật to.

Về đến nhà, Lugunov lặng lẽ chui vào phòng, cởi quần áo rồi lên giường nằm. Tấm vải lót chân mới giặt mát mẻ, dễ chịu. Anh nằm trăn trở không sao ngủ được. Anh nằm ngửa, mắt mở to nhìn bóng tối mung lung, nghĩ đến Ema, đến ông bác họ của cô và ôn lại những gì đã xảy ra. Một cái gì đó làm anh trở thành một con người khác, và hoàn toàn không còn là Lugunov của ngày hôm qua nữa. “Mẹ mình sẽ nghĩ thế nào về chuyện này? - Lugunov hỏi thầm - Bà cụ chắc sẽ lo sợ. Còn bố, nếu bố còn sống?”…

Theo lời kể của mẹ thì bố anh là một người thông minh và rất vui tính. Hai người gặp nhau khi mẹ anh mới mười chín tuổi, làm thợ cắt tóc trong hiệu cắt tóc gần nhà ga Moscow. Một lần, ông tới Moscow công tác, ghé vào cắt tóc và theo mẹ anh kể, hai người gặp nhau, yêu nhau luôn, và hai ngày sau đó đã thành vợ chồng. Bố anh thường xuyên phải đi công tác xa, ít khi ở nhà. Lần cuối cùng ông ghé về nhà là lần trên đường hành quân ra mặt trận. Lớn lên, đọc thư bố, anh được biết ông rất yêu vợ, rất chăm viết thư về động viên bà, nhắc luôn giữ mình và con. Sau đó, ông mất tích. Các đồng chí trong đơn vị cho biết ông đã không trở về sau một chuyến bay nào đó. Anh đã nhận tiền tuất của bố cho đến tuổi mười tám.

Sau khi bố mất, mẹ không lấy chồng khác mà ở vậy nuôi con, mặc dù có nhiều người đến ngỏ ý hỏi bà làm vợ. Hồi anh còn nhỏ, nhà thường có các ông khách đến chơi. Họ yêu quý và cho anh quà luôn. Ngoài mẹ, anh còn có bà ngoại, một bà già gầy còm về hưu, trước là nhân viên thư viện, chính bà đã dạy anh biết đọc từ lúc anh chưa đầy ba tuổi, cái mà sau này mẹ anh rất lấy làm tự hào. Việc giáo dục, dạy dỗ của bà ngoại đã không vô ích. Misha được vào lớp hai ngay mà không cần qua mẫu giáo và lớp một. Sau đó, vì xích mích với mẹ anh, bà đã đến ở với một bà cô ở thành phố khác và mất ở đó.

Hồi ấy, sinh hoạt gia đình khá đầy đủ. Là một thợ cắt tóc lành nghề, mẹ anh, ngoài giờ làm việc ở hiệu còn làm thêm được rất nhiều tiền bằng cách tiếp các bà khách sang ở nhà. Bởi thế, cứ đến mùa hè là hai mẹ con lại đi xuống miền Nam nghỉ mát, nên ngay từ nhỏ, Misha đã thuộc làu tên của tất cả các nhà nghỉ sang trọng nhất.

Misha học giỏi, tốt nghiệp phổ thông với huy chương vàng và được nhận vào đại học chỉ cần thi có mỗi một môn. Việc đó đã củng cố thêm lòng tin của anh vào câu nói của mẹ anh: “Nó là một thiên tài”.

Trong những năm sinh viên, anh đã đi nghỉ hầu hết các nhà nghỉ ở Riga. Nói chung, anh đi bất cứ nơi nào anh muốn, bởi lẽ, anh được mẹ chiều chuộng, mà cái quan trọng là gia đình lúc nào cũng có sẵn tiền, hơn nữa, anh thường xuyên được nhận học bổng của sinh viên giỏi.

Quan điểm sống? Trong lần tranh cãi nọ, anh đã bị chế giễu, đả kích vì mọi người không hiểu anh. Nhưng thực tình, anh đã nghĩ như thế. Lần ấy anh đã nói rằng, một kỹ sư trẻ muốn được độc lập nghiên cứu một đề tài nào đó phải trải qua bao nhiêu năm công tác, phải tìm cách gây uy tín, hoặc phải khôn khéo luồn cúi. Nhưng ở nước ngoài thì hoàn toàn khác hẳn, cứ đưa công trình của mình cho những người có trách nhiệm, nếu có giá trị thì lập tức được đề bạt, được tăng lương… Để chứng minh điều đó, anh đã đưa ra rất nhiều dẫn chứng trích từ những tiểu thuyết trong tạp chí “Văn học nước ngoài”. Tất nhiên là ở những nước đó còn có vấn đề bóc lột, đấu tranh giai cấp… nhưng anh lúc ấy có bảo là phải phục vụ tư bản chủ nghĩa đâu. Theo anh thì không phải chỉ ở các nước tư bản mới có thể làm được như thế, mà ở nước Nga cũng có thể làm được, chỉ cần tạo điều kiện, nhất là lúc người ta còn trẻ. Lúc ấy mọi người bảo là nhà nước không phải con bò cái cho người ta vắt sữa. Còn nếu anh thực sự có tài thì xin mời, có ai không cho phát huy đâu.

Đúng, rõ ràng là lần ấy mọi người đã không hiểu anh. Họ đã nói với anh những câu rất công thức như “Nhà nước đã đổ tiền của ra đào tạo anh, thì anh cần phải…”. Thế thì tại sao ở nước ngoài, người ta không coi việc một kỹ sư trẻ sau khi ra trường đi sang một nước khác, sang Mỹ chẳng hạn, để rồi sau một thời gian ngắn trở thành một nhà chuyên môn tài năng, là đáng sợ. Bởi vì người đó sau này có thể trở về với học vị cao để rồi lại phục vụ Tổ quốc mình. Thế thì tại sao lại không cho người ta đi?! Lúc ấy họ lý luận thế nào nhỉ? À, lại một câu công thức khác là “Chảy máu não, cướp tri thức”…

Còn những gì có liên quan đến Koreus[1] thì… không, cái địa vị đó hợp với Vanca, người đã coi Koreas là thần tượng của mình. Nhiều lần, rất nhiều lần, Vanca đã than phiền với bạn bè là ở Liên Xô không có điều kiện để phát huy tài năng, là người không biết đánh giá đúng mức năng lực của anh ta. Với Vanca, với Boris Khriabin, mọi người đã nói rất nhiều về vấn đề đó. Thực ra, nếu người ta cứ để cho Vanca tự do sang Mỹ thì anh ta sẽ làm được khối việc, và rồi suy cho cùng, ở đâu cũng cần phải có tiền. Mẹ anh và nhiều bà khách của mẹ cũng nghĩ như thế. Chồng của họ có người làm to, sao không khuyên bảo vợ họ đi?

Vanca bị bắt, rồi ngồi tù. Cũng may là hắn đã không khai gì, nếu không, có lẽ Lugunov sẽ không bao giờ nhìn thấy tấm bằng kỹ sư và bị tống cổ khỏi nhà trường, nhất định là thế. Thực ra Lugunov chưa làm việc gì sai lầm. Mẹ anh đã không chống đối gì khi biết việc anh buôn bán với người nước ngoài mà chỉ khuyên anh “Nên cẩn thận”.

Thời gian cứ trôi mà Lugunov vẫn không ngủ được.

Anh nghĩ đến những cuộc gặp gỡ với Ema. Anh yêu cô, tất nhiên là thế. Yêu chân thành chứ không phải tính toán vụ lợi, nhưng cứ thử đưa cái đó ra cuộc họp bàn xem, mọi người sẽ phải trố mắt vì ngạc nhiên, và… Ema cũng yêu anh. Yêu thực sự, không còn nghi ngờ gì nữa. Anh đã làm quen và đi chơi với nhiều cô gái, nhưng chưa bao giờ, chưa với ai, anh được sung sướng, khoái lạc, say đắm như với Ema, cô gái xinh đẹp và biết yêu ấy.

Còn ông bác của Ema? Giờ đây, ông ta không còn là con người bí ẩn đối với anh nữa. Ở một nơi nào đó trong đáy sâu tâm hồn, anh cảm thấy lo lắng, sợ hãi khi đồng ý thực hiện các nhiệm vụ kỳ quặc của ông ta, như gặp người này, gửi lời chào người kia… Nhưng rồi anh cũng tìm được điều làm cho mình yên lòng, bởi vì anh nghĩ cái đó muốn làm cũng được, không làm cũng xong, không có giấy tờ cam kết, chẳng qua chỉ là một sự thỏa thuận ngấm ngầm, một sự giúp đỡ nho nhỏ…

Còn nếu không thì sao? Bỗng nhiên anh ta thấy người ớn lạnh. Mình ngốc quá, nhận lời làm gì? Mà chỉ sợ vớ vẩn… Mình có làm gì đâu… Chuyện những bản vẽ lấy cắp trong phòng triển lãm cũng trót lọt cơ mà… Mọi cái đã đi vào quá khứ. (Và lương tâm Lugunov không một chút cắn rứt). Bây giờ phải nghĩ về tương lai, về Ema.

Lòng tự tin cố hữu đã giúp Lugunov yên tâm hơn. Suy cho cùng thì sợ gì mới được chứ? Nhiệm vụ, chỉ thị ư? Những cái đó chỉ toàn chuyện vặt vãnh và sẽ không phải làm lâu. Anh kết thúc công trình nghiên cứu sinh của mình không phải trong ba năm, mà là một năm rưỡi. Chỉ cần làm xong phần thực nghiệm của luận án tốt nghiệp là anh đã nghiễm nhiên là phó tiến sĩ. Với số kiến thức của anh, với số tiền mà lohan sẽ trả cho anh, với Ema, anh sẽ làm được mọi việc… Và lúc đó thì mặc cho mọi người bàn tán. Anh có cách sống của anh.

Những ý nghĩ đó làm Lugunov cảm thấy đỡ lo hơn, anh càng tin những điều mình suy nghĩ là đúng.

Ngoài trời mưa rả rích. Lugunov nhắm mắt lại và thiếp đi lúc nào không hay.

❀ ❀ ❀

[1] Koreus, nhân vật chính trong tiểu thuyết Nhà tư bản tài chính của nhà văn Theodore Dreiser.