Đến tối, Nikôlai đi làm về. Trong bữa ăn, Xôphia vừa cười vừa kể việc chị đã tìm thấy và đưa người bạn đi trốn như thế nào; chị sợ bọn mật thám và chị thấy chỗ nào cũng có mặt chúng, còn đồng chí vượt ngục thì cũng thật là ngộ nghĩnh. Trong giọng nói của chị, có một cái gì làm cho bà mẹ nhớ đến cái lối khoe khoang thường thấy ở những người thợ đã làm tốt một công việc khó khăn và lấy làm bằng lòng.
Xôphia giờ mặc một chiếc áo dài mỏng, màu xám bạc. Trong chiếc áo này, trông chị có vẻ lớn hơn, đôi mắt có phần sẫm màu hơn, cử chỉ trở nên bình tĩnh hơn.
Ăn xong, Nikôlai nói:
– Xôphia, chị sắp có một nhiệm vụ mới. Chị biết đấy, trước đây chúng ta có định ra một tờ báo cho nông thôn, nhưng vì những vụ bắt bớ vừa qua, chúng ta mất liên lạc. Chỉ có bác Pêlagâya là có thể giúp chúng ta tìm ra người để làm cái việc phân phối tờ báo đó. Chị cùng đi với bác nhé; phải đi sớm mới được.
Xôphia vừa hút thuốc, vừa nói:
– Được thôi! Chúng ta đi chứ, bác Pêlagâya?
– Sao lại không, chúng ta đi chứ…
– Có xa không?
– Khoảng tám mươi cây số…
– Tốt lắm!…Thế giờ thì chơi đàn một tý đã. Bác Pêlagâya, bác có thể nghe một chút âm nhạc chứ, không có gì phiền bác chứ?
Bà mẹ ngồi xuống góc chiếc đi-văng, nói:
– Chị đừng hỏi tôi như thế… Chị cứ xem như không có tôi ở đây.
Bà nhận thấy người em và người chị làm như không chú ý đến bà, nhưng kỳ thật họ cố làm thế nào để bà cũng có thể cùng dự vào câu chuyện.
– Nghe đây, Nikôlai nhé! Đây là nhạc của Griec. Chị mới mang về hôm nay đây… Em đóng cửa sổ lại đi.
Chị mở quyển vở ra, đưa bàn tay trái nhẹ nhàng lướt trên phím. Dây đàn bắt đầu rung lên thành những tiếng êm ả và rộn ràng. Mở đầu là một tiếng thở than ai oán, tiếp theo là một tiếng khác, một âm thanh phong phú nối tiếp những tiếng nhạc dạo đầu. Từ dưới những ngón tay phải của Xôphia, những tiếng trong trẻo lạ lùng vút lên đầy lo ngại, những âm thanh trong vắt bay lượn dồn dập, vỗ cánh như những con chim hoảng sợ, trên cái nền âm u của những tiếng nhạc trầm.
Lúc đầu, bản đàn không làm cho bà mẹ xúc động. Trong chuỗi tiếng nhạc nối tiếp nhau ấy, bà chỉ nghe như một thứ âm điệu hỗn độn. Tai bà không thể nhận được khúc nhạc thánh thót; du dương toát ra từ bao nhiêu những âm điệu cùng rung lên tiếp theo nhau. Bà vừa thiu thiu vừa nhìn Nikôlai ngồi ở góc ghế đi-văng rộng, hai chân gập lại; bà ngắm nghía dáng mặt trông nghiêng nghiêm nghị của Xôphia và mái tóc dày và nặng vàng ánh của chị. Một tia nắng ấm chiếu trên đầu, trên vai, rồi rơi xuống phím đàn, chập chờn dưới mấy ngón tay của người đàn bà, ôm ấp chúng. Khúc nhạc dồn dập tràn ngập khắp căn phòng và cõi lòng bà mẹ không ngờ đã bừng tỉnh dậy trước điệu nhạc.
Rồi bỗng nhiên, từ dưới đáy sâu tăm tối của dĩ vãng, hiện lên một kỉ niệm đầy tủi nhục mà bà đã quên đi từ lâu, giờ đây sống lại một cách rõ ràng chua xót.
Một buổi tối, chồng bà về nhà rất khuya và say mềm, nắm lấy tay bà, hất bà từ trên giường xuống rồi lấy chân đá túi bụi, nói:
– Cút đi, đồ chó chết! Tao chán ngấy mày rồi!
Để tránh đòn, bà vội bế ngay đứa con trai lúc bấy giờ mới lên hai, quỳ xuống, lấy cái thân hình bé nhỏ đó che đỡ mình như một cái lá chắn.
Paven trần truồng, nóng hổi, hoảng sợ, giãy giụa kêu khóc.
Lão Mikhain gầm lên:
– Cút đi!
Bà vội chồm dậy chạy thẳng xuống bếp, quơ vội một chiếc áo quàng lên vai, bọc đứa con vào chiếc khăn choàng và cứ thế, không kêu van, không than khóc, chân đất, mình mặc áo lót, bà đi ra phố. Bấy giờ là tháng năm, ban đêm trời mát, bụi lạnh dính vào chân, bám chặt vào giữa các ngón. Đứa bé khóc, giãy lên. Bà trật vú ra, ôm chặt con vào lòng, và như bị cái sợ xua đuổi, bà vừa đi vừa ru, khe khẽ hát:
– À ơi… à ơi!
Trời đã sáng; bà vừa kinh sợ vừa xấu hổ khi nghĩ người ta có thể thấy bà trong lúc gần như ở trần. Bà bước xuống bờ đầm, ngồi bệt xuống đất, dưới một chòm liễu non mọc chi chít. Bà ngồi đấy rất lâu, giữa đêm hôm, mắt mở to chăm chăm nhìn trong bóng tối mịt mù, rụt rè cất tiếng hát ru con, ru nỗi lòng tủi nhục của mình!…
– À ơi… à ơi!…
Bỗng một con chim đen lặng lẽ vẫy cánh phía trên đầu bà, lấy đà bay ra xa; bà tỉnh giấc và đứng dậy. Rét run cầm cập, bà bước về nhà, đón lấy nỗi kinh khủng thường ngày: những trận đòn và nỗi nhục nhã mới!…
Lần cuối cùng, một hòa âm lại thánh thót vang lên, hờ hững và lạnh lùng, giống như một tiếng thở dài rồi im bặt.
Xôphia quay lại, thấp giọng hỏi em:
– Cậu thích bài hát ấy chứ?
– Thích lắm! - Nikôlai vừa nói vừa rùng mình như chợt tỉnh giấc. Thích lắm…
Trong ngực bà mẹ, tiếng vọng của những chuyện cũ vẫn du dương vang lên. Và một ý nghĩ đến với bà: “Đây là những con người sống yên tĩnh, hòa thuận với nhau. Họ không chửi bới, không uống rượu, không cãi vã nhau về những chuyện không đâu…như cái kiểu sống của bà con lớp dưới…”
Xôphia hút một điếu thuốc; chị hút rất nhiều, gần như không lúc nào ngừng.
– Đây là bản nhạc xưa kia anh Kôxtia rất thích!
Xôphia vừa nói, vừa hít mạnh khói thuốc, rồi lại bấm một hòa âm nhẹ và buồn. Chị thích chơi bản nhạc này cho anh ấy nghe lắm… Anh ấy thật là tế nhị, dễ xúc cảm trước mọi sự việc, dễ tiếp thu mọi sự việc…
“Chắc hẳn…chị ấy đang nghĩ đến chồng”, bà mẹ nghĩ thầm. Và bà mỉm cười…
– Anh ấy đã mang đến cho chị biết bao hạnh phúc… - Xôphia nói tiếp, giọng trầm xuống, ấn thêm mấy tiếng đàn nhẹ nhàng đệm theo ý nghĩa của mình. - Anh ấy thật là người biết sống…
Nikôlai giật giật râu cằm và nói:
– Vâng! Tâm hồn anh ấy phơi phới!…
Xôphia ném điếu thuốc đang hút dở quay lại phía bà mẹ:
– Cháu làm ồn thế bác không lấy làm phiền chứ?
– Chị đừng hỏi tôi, tôi chẳng hiểu gì cả đâu, bà mẹ trả lời hơi có vẻ phật ý mà bà không thể nào che giấu được. Tôi cứ ngồi nghe mà nghĩ vớ nghĩ vẩn…
– Không. Nhất định là bác phải hiểu! - Xôphia nói. - Một người phụ nữ không thể không hiểu được âm nhạc, nhất là khi người đó có điều khổ tâm…
Xôphia gõ mạnh lên phím đàn, một tiếng lanh lảnh vang lên, tiếng kêu của một người vừa nhận được một tin khủng khiếp đối với mình, đánh mạnh vào tim mình và làm bật rên một tiếng rên xé ruột. Những giọng tươi trẻ hồi hộp, hoảng hốt vang lên, và kéo nhau chạy trốn, tán loạn; một giọng khỏe và giận dữ lại nổi lên, át tất cả…Hẳn là có một tai họa nào đó đã xảy ra, nhưng chỉ gây nên phẫn nộ chứ không phải là thở than. Rồi một tiếng khác lại tới, dịu dàng, hùng mạnh, hát lên một bản ca đẹp đẽ và bình dị, thuyết phục và lôi cuốn lòng người.
Lòng bà mẹ tràn đầy ý muốn nói những lời đẹp đẽ với những người chủ nhà của mình. Bà mỉm cười, người hơi đê mê vì điệu nhạc và cảm thấy mình có thể giúp ích được cho hai người.
Bà đưa mắt nhìn xem mình có thể làm được việc gì, và rón rén đi xuống bếp để đun ấm nước.
Nhưng cái ý muốn giúp ích cho họ không nguôi đi; vừa pha chè bà vừa nói, miệng cười lúng túng, như là bà muốn trút sạch nỗi lòng bằng những lời âu yếm, nồng nàn đối với bản thân mình cũng như đối với hai người bạn:
– Chúng tôi, những người dân sống cùng cực…, chúng tôi cảm thấy hết, nhưng chúng tôi nói được ra thật khó khăn; chúng tôi xấu hổ vì nỗi chúng tôi hiểu mà không nói ra được. Và thường thường, vì lúng túng như vậy mà chúng tôi bực dọc với những ý nghĩ của chính mình. Cuộc sống đã đày đọa và hành hạ chúng tôi nhiều bề, chúng tôi muốn yên thân, nhưng ý nghĩ lại không để chúng tôi yên.
Nikôlai vừa nghe vừa lau kính. Xôphia nhìn bà mẹ, đôi mắt mở to và chị quên cả hút điếu thuốc lúc nãy đã tắt. Chị vẫn ngồi trước dương cầm, xoay ngang người, thỉnh thoảng mấy ngón tay phải nhỏ nhắn lại lướt lên hàng phím đàn. Tiếng đàn dè dặt lẫn vào tiếng nói của bà mẹ đang vội vàng bộc lộ tình cảm mình bằng những lời giản dị, chân thành.
– Thế mà giờ đây, tôi bắt đầu có thể ít nhiều nói về bản thân tôi, về người khác, vì… tôi bắt đầu hiểu, tôi có thể so sánh. Trước kia tôi có gì để so sánh. Trong hoàn cảnh của chúng tôi…ai cũng sống một kiểu như nhau. Nhưng bây giờ, tôi thấy những kẻ khác đã sống như thế nào, tôi nhớ lại ngày trước tôi đã sống ra sao và… thật là cay đắng, thật là cực nhục!
Bà mẹ hạ thấp giọng:
– Có thể là điều gì tôi nói không phải và chẳng cần nói làm gì, vì chính anh chị cũng đã biết cả rồi…
Giọng nói của bà rưng rưng nước mắt; bà nhìn hai người, đôi mắt như cười, hiền hậu:
– Nhưng tôi muốn cởi mở cả tấm lòng tôi với anh chị để anh chị thấy là tôi mong muốn anh chị gặp được điều lành điều tốt!
– Chúng cháu biết rõ lắm! - Nikôlai dịu dàng nói.
Bà mẹ vẫn chưa làm nguôi được ý muốn của mình và bà còn nói thêm về những điều mới mẻ đối với bà và bà thấy đó là những điều quan trọng vô cùng. Bà bắt đầu thuật lại cuộc đời đầy tủi nhục và đau khổ ê chề của mình. Không giận dữ, bà kể lại với nụ cười độ lượng trên môi, bà giở lại những trang ảm đạm của những ngày tháng đau buồn cũ, nhắc lại những trận đòn chồng đánh, giờ chính bà cũng kinh ngạc nhận thấy những cớ mà chồng đã viện ra để đánh đập bà thật là vô lý và bà lấy làm lạ sao bà đã không đủ sức tránh nổi…
Xôphia và Nikôlai im lặng nghe bà nói, lòng đau khổ vì ý nghĩa sâu sắc của câu chuyện giản dị về cuộc đời một con người bị coi như con vật, và người đó trong một thời gian rất lâu cũng cảm thấy mình như vậy mà không một lời than thở. Hàng nghìn cuộc đời như mượn lời bà mẹ mà lên tiếng nói; cái gì cũng vô vị và tầm thường trong cuộc đời của bà, nhưng sự đơn bạc ấy, nỗi buồn tẻ ấy là số phận của vô vàn những người con trên quả đất, và câu chuyện của bà mẹ có một giá trị tiêu biểu. Nikôlai tì khuỷu tay lên bàn, lòng bàn tay đỡ lấy đầu; anh ngồi im nhìn bà mẹ qua cặp kính, hai mắt nhấp nháy chăm chú. Xôphia ngả người vào lưng ghế, lúc lúc lại cảm thấy rợn người, và lắc đầu. Mặt chị trông càng gầy và tái hơn; chị không hút thuốc. Chị hạ thấp giọng nói:
– Một lần, cháu cảm thấy đau khổ, cuộc đời cháu hình như là một cơn sốt… Lúc ấy, cháu bị đày, tại một huyện lỵ nghèo nàn bé nhỏ, ở đấy cháu chẳng có việc gì để làm, không có việc gì để nghĩ, ngoài việc nghĩ đến chính mình. Ngồi không, cháu mới thử cộng lại tất cả những nỗi đau khổ của mình và kiểm điểm lại một lượt: cháu đã cãi lại người cha mà cháu rất yêu mến, người ta đuổi cháu ra khỏi trường học và xỉ vả cháu hết lời, rồi thì nhà tù, sự phản bội của một đồng chí cháu rất quý, rồi chồng cháu bị bắt, rồi lại tù đày, rồi chồng cháu chết đi. Và lúc đó, cháu cảm thấy có lẽ cháu là người bất hạnh nhất trên đời. Nhưng tất cả những nổi khổ của cháu, có nhân lên gấp mười, cũng không bằng những nỗi khổ của đời bác trong một tháng…Sự giày vò hàng ngày như thế suốt bao năm ròng rã… Không biết người ta lấy đâu ra sức chịu đựng những đau khổ như vậy?
– Họ quen dần đi! - Bà mẹ vừa đáp vừa thở dài.
– Trước đây, cháu cũng tưởng là mình hiểu đời! - Nikôlai trầm ngâm nói. - Và khi cuộc đời không phải là những điều nói trong sách vở nữa hoặc không phải là những ấn tượng tản mạn mà chính là cuộc đời thật sự nó hiện ra trước mắt thì…thật là kinh khủng! Và những chi tiết cũng thật là kinh khủng, ngay cả những cái nhỏ nhặt nhất, những giây phút góp lại thành năm thành tháng…
Câu chuyện tiếp tục, sôi nổi, vạch ra mọi khía cạnh của cuộc đời bạc bẽo ấy; và miên man trong những kỉ niệm riêng, bà mẹ cứ rút ra những nỗi nhục nhằn hàng ngày từ trong quá khứ tôi tăm của mình vẽ lên bức tranh u ám của sự kinh khủng thầm lặng trong đó chôn vùi cả tuổi trẻ của bà. Sau cùng bà nói:
– Chết chửa! Tôi đã làm cho hai chị em mệt nhọc vì câu chuyện lan man của tôi; hai chị em đã đến lúc nên đi nghỉ, làm sao kể cho hết được!
Hai chị em im lặng chào bà mẹ. Bà có cảm giác như Nikôlai nghiêng mình cung kính hơn mọi ngày, và như siết tay bà chặt hơn. Xôphia đưa bà về đến cửa buồng và dịu dàng nói với bà:
– Mời bác đi nghỉ!… Chúc bác ngon giấc!
Giọng Xôphia ấm áp; cặp mắt màu xám của chị như vuốt ve khuôn mặt bà mẹ…Bà cầm lấy tay Xôphia và siết chặt tay chị trong hai tay mình, đáp lại:
– Cảm ơn chị!…
