Đến tối, bà đang ngồi uống nước chè thì dưới cửa sổ có tiếng gót ngựa bì bõm trong bùn và bà nghe thấy tiếng người nói quen quen. Bà vọt một cái xuống bếp, rồi chạy ra cổng. Có ai bước nhanh qua hiên nhà. Bà hoa mắt lên, vịn vào bậu cửa, lấy chân đẩy cửa ra.

– Chào mẹ!

Tiếng nói quen thuộc vang lên, hai bàn tay dài, khẳng khiu đặt lên vai bà.

Nỗi thất vọng chua chát, và niềm vui sướng được thấy Anđrây, cả hai thứ tình cảm ấy dấy lên trong lòng bà, hòa lại thành một, sâu sắc và nóng bỏng, tràn đến hừng hực như một làn sóng, nâng bà lên và giạt bà vào lòng Anđrây. Anh siết chặt lấy bà trong hai cánh tay run rẩy. Bà thút thít, không nói một lời. Anđrây vuốt mái tóc bà, và nói giọng êm như hát:

– Mẹ đừng khóc, mẹ ạ. Mẹ đừng lo nghĩ thêm nhọc ra! Con cam đoan anh ấy sẽ được thả về sớm! Chúng không nắm được bằng chứng gì về anh ấy cả, tất cả các anh em không ai nói nửa lời, miệng như ngậm tăm…

Anh choàng tay qua vai bà mẹ, dìu bà vào phòng. Bà nép chặt vào anh, và rất nhanh, lau nước mắt trên mặt. Bà nóng lòng muốn biết những điều Anđrây sắp nói, dồn hết tâm trí lắng nghe như nuốt lấy lời anh.

– Paven gửi lời thăm mẹ. Anh ấy khỏe mạnh và hết sức vui vẻ. Nhà tù mới chật chội làm sao! Chúng bắt hơn trăm người, tại đây và ở ngoài phố; chúng cứ nhốt ba bốn người cùng một xà-lim. Không có gì đáng trách bọn chủ ngục, chúng không tồi tệ, nhưng lúc quỷ sen đầm ấy đã bắt chúng làm việc ngập đầu! Nói chung, chúng không nghiêm khắc lắm, cứ luôn mồm: Thôi, xin các ông bình tĩnh cho, đừng làm rầy rà chúng tôi! Và cứ như thế, mọi việc đều trôi chảy cả. Chúng con tán gẫu, cho nhau mượn sách, chia cho nhau thức ăn. Đây là một nhà tù cũng khá! Nó cũ kỹ, bẩn thỉu nhưng dù sao cũng dễ chịu, không đến nỗi phải bực bội lắm. Anh em thường phạm cũng tốt, họ giúp đỡ chúng con nhiều lắm. Con được tha về, cả Bukin và bốn người nữa. Paven cũng sắp được thả nay mai, chắc chắn qua đi rồi! Chỉ có Vêxôpsikôp còn phải ở lại lâu. Chúng tức anh ta lắm. Anh ấy không ngớt chửi mắng tất cả bọn chúng. Bọn sen đầm cứ phải lờ đi. Có lẽ anh ấy phải ra tòa, hoặc chúng sẽ đem tra tấn anh ấy. Paven tìm cách can ngăn, bảo anh ấy: “Thôi, Nikôlai! Bỏ qua đi! Cậu có chửi mắng chúng, chúng cũng chẳng tốt hơn được chút nào!” Nhưng anh ấy lại rống lên: “Tôi sẽ đánh cho chúng vỡ sọ!” Paven vẫn vững vàng, kiên quyết và bình tĩnh đối với mọi người. Con nói chắc với mẹ rằng anh ấy sắp được tha…

Bà mẹ yên tâm và tươi cười, nói:

– Sắp được tha. Ừ! Mẹ cũng biết, sắp được tha.

– Nếu mẹ đã biết thì là một điều hay! Thôi, thế mẹ cho con uống nước chè đi, rồi mẹ kể lại cho con nghe công việc ra sao.

Anh nhìn bà, tươi cười, thân thiết, ngoan ngoãn, và trong cặp mắt tròn tròn của anh, ánh lên một tia sáng âu yếm, đượm vẻ buồn buồn.

– Anđrây con ạ, mẹ rất thương con!

Bà mẹ vừa nói vừa thở dài. Bà nhìn khuôn mặt hốc hác của anh trông có vẻ tức cười vì những chùm lông nhỏ đen sẫm mọc lưa thưa.

Anđrây ngồi lắc lư trên ghế tựa, nói:

– Mẹ chỉ thương yêu con một chút cũng đủ cho con rồi! Con biết mẹ thương yêu con, mẹ có thể thương yêu tất cả mọi người, mẹ có một tấm lòng rộng lớn.

Bà nhắc lại:

– Không, mẹ đặc biệt yêu thương con! Nếu con có một người mẹ, chắc thiên hạ sẽ tị với bà vì có một đứa con như con…

Anh nói khẽ:

– Con, con cũng có một người mẹ ở đâu đó…

Bà chợt kêu lên:

– Con biết hiện nay cụ làm gì không?

Vui đến ríu cả lưỡi, bà hấp tấp kể lại, tô vẽ thêm một chút câu chuyện của mình, bà đã chuyển tài liệu vào nhà máy như thế nào.

Lúc đầu, anh giương mắt ngạc nhiên, sau phá lên cười, chân đung đưa. Anh lấy tay vỗ lên đầu, đoạn vui mừng, kêu lên:

– Ha! Ha! Đó không phải là chuyện đùa! Đó là một công tác thật sự! Paven hẳn phải vui lòng lắm đấy mẹ nhỉ? Làm thế là rất tốt mẹ ạ! Đối với Paven, đối với tất cả mọi người!

Anh sung sướng búng tay, huýt sáo và lắc lư người trên ghế. Nỗi mừng bồng bột của anh gây nên trong lòng bà mẹ một tiếng vang mãnh liệt.

Bà nói:

– Anđrây, con yêu quý của mẹ! Lạy Chúa, - bà lại nói tiếp và dường như lòng bà rộng mở, và từ đấy tuôn ra tựa một dòng suối reo, những lời nói lên niềm vui êm ả tràn ngập lòng bà. - Mẹ đã suy nghĩ về cuộc đời của mẹ! Mẹ sống để làm gì? Để chịu đánh đập… để nai lưng ra làm lụng… Thật trước đây mẹ chỉ thấy có chồng, mẹ chỉ biết có nỗi lo sợ! Và mẹ cũng không thấy Paven nó lớn lên như thế nào. Lúc bố nó còn sống, mẹ có yêu thương nó không? Mẹ cũng không biết nữa. Tất cả những lo âu, những ý nghĩ của mẹ chỉ quy về một điều: nuôi cái con thú dữ ấy cho nó no nê thỏa thích, hầu hạ nó liền tay để nó khỏi nổi giận, nó khỏi đánh đập mẹ, để nó tha cho mẹ tí ra được lần này. Mẹ không còn nhớ ông ta có lần nào buông tha mẹ không. Ông ta đánh mẹ: có thể nói ông ta đánh mẹ không phải vì mẹ, mà vì tất cả những người ông ta thù ghét! Mẹ đã sống hai mươi năm như thế và mẹ cũng không còn biết trước khi lấy chồng thì mẹ đã sống như thế nào. Có khi mẹ nhớ lại… nhưng rồi, như một người mù, mẹ không còn trông thấy gì nữa! Êgô Ivanôvich là người cùng làng với mẹ có đến đây. Anh ấy kể lại chuyện này, chuyện kia, và… mẹ nhớ ra những ngôi nhà, những con người, nhưng đến chuyện họ sống làm sao, họ nói năng những gì, những việc đã xảy ra với họ như thế nào, thì mẹ quên hết! Mẹ còn nhớ những đám cháy nhà… hai đám cháy nhà. Còn thì cái gì nó cũng bay đi mất, tâm hồn mẹ khép kín lại như một ngôi nhà hoang mù, điếc…

Bà mẹ ngừng lại một lát để thở, hít lấy hít để không khí, như con cá vừa ngoi lên mặt nước. Bà cúi xuống và nói tiếp, giọng khẽ hơn:

– Sau khi chồng chết, mẹ đành cố bíu lấy con… nhưng nó, nó đã bắt đầu làm những việc này rồi. Thế là mẹ có ý bực bội về công việc nó làm, nhưng mẹ cũng thương nó… Nếu nó chết đi thì mẹ làm sao có thể sống thui thủi một mình? Biết bao lo lắng, sợ hãi, lòng mẹ đau như xé, mỗi khi mẹ nghĩ đến những điều có thể xảy đến với nó.

Bà im lặng, khe khẽ gật đầu, và nói tiếp, giọng nghiêm nghị:

– Tình yêu của những người đàn bà như mẹ không trong sạch đâu. Họ yêu cái gì họ cần yêu. Đấy, khi mẹ nghĩ đến con buồn khổ vì mẹ của con, thì mẹ tự hỏi con cần gì đến mẹ con? Và tất cả những người chịu đau khổ vì nhân dân, những người bị tù hay bị đày đi Xibêri, những người đang chết dần chết mòn ấy… Những cô gái một mình đi trong đêm tối, trong bùn lầy, trong tuyết, trong mưa, những cô gái ấy đi bảy cây số để đến đây. Ai xua đuổi họ? Ai thúc đẩy họ? Họ yêu! Đó mới là tình yêu trong sạch! Họ tin tưởng, họ có lòng tin, Anđrây ạ! Nhưng mẹ, mẹ không biết yêu như thế! Mẹ yêu cái gì là của mẹ, cái gì có dính đến mình!

Anđrây không nhìn bà. Theo thói quen, anh lấy tay xoa mạnh vào đầu, vào má, vào mắt, rồi nói:

– Mẹ cũng có thể yêu như thế được. Mọi người đều yêu thương tất cả những gì gần gũi với mình, nhưng đối với một tấm lòng rộng lớn, cái xa cũng hóa ra gần! Mẹ có thể yêu nhiều, với tấm lòng bao la của một người mẹ…

Bà nói rất khẽ:

– Nhờ Chúa! Quả thật, mẹ cảm thấy rõ sống được như thế thì rất hay! Này! Mẹ yêu con có lẽ còn hơn cả Paven. Nó kín đáo quá… Nó muốn lấy Xasenka, thế mà nó không nói cho mẹ là mẹ nó biết…

– Chẳng đúng thế đâu! Con biết rõ chẳng đúng đâu! Paven yêu cô ấy, và cô ấy yêu Paven, đúng là như thế. Nhưng để mà lấy nhau thì không! Cô ấy có lẽ muốn lắm, nhưng Paven không muốn…

Bà mẹ tư lự, đôi mắt buồn rầu nhìn Anđrây đăm đăm nghĩ ngợi:

– Người ta tự quên mình thế ư…

Anh nói khẽ:

– Paven là một con người hiếm có! Một con người sắt…

Bà cũng nói khẽ theo:

– Thế mà giờ đây nó ngồi tù! Thật đáng lo, đáng sợ, nhưng nay thì khác rồi! Cuộc đời không còn như trước nữa và nỗi lo sợ cũng thế. Có lo sợ bây giờ là lo sợ cho tất cả mọi người. Lòng mẹ nay cũng khác: tâm hồn mẹ đã mở mắt, đời có buồn mà cũng có vui. Có nhiều điều mẹ không hiểu, nên thấy các con không tin ở Chúa thì mẹ lấy làm khổ tâm, đau xót. Nhưng chẳng biết làm thế nào được! Mẹ thấy các con là người tốt, đúng thế! Các con hiến thân cho một cuộc sống gian khổ, vì nhân dân, phải, một cuộc sống gian khổ, vì chân lý. Chân lý của các con, mẹ cũng đã hiểu rõ rồi: ngày nào còn có người giàu thì nhân dân không có gì hết, không có công lý, cũng không có niềm vui! Không có gì hết! Con thấy đấy, sống với các con, nhiều khi đêm hôm mẹ nhớ lại cuộc đời trước kia của mẹ, sức lực của mẹ bị giày xéo dưới chân, tấm lòng non trẻ của mẹ bị chà đạp… mẹ thấy thương thân lắm, thật là cay đắng! Nhưng dù sao, cuộc đời bây giờ đối với mẹ đã trở nên dễ chịu hơn. Càng ngày mẹ càng tự thấy rõ mình hơn…

Anđrây đứng dậy. Anh đi đi lại lại, cố không kéo lê hai chân, vóc người vẫn cao và gầy.

– Thật là quý những điều mẹ nói, thật là quý! Ở tỉnh Kecsơ trước đây có một người Do Thái còn rất trẻ tuổi, làm thơ. Một hôm, anh viết:

Chính anh bị cảnh sát bắn chết ở Kecsơ, nhưng điều đó không quan trọng. Anh ấy hiểu sự thật và đã truyền bá sự thật cho người đời. Và mẹ xem đó, anh cũng là một tâm hồn vô tội chết oan…

Bà mẹ nói tiếp:

– Giờ đây mẹ nói, nói mãi, rồi mẹ lại tự nghe những lời mẹ nói mà mẹ không tin ở tai mình. Suốt đời, chỉ nghĩ đến một điều là sống cho qua ngày, sống một mình, không ai hay biết, miễn là người ta đừng đụng chạm đến mẹ… Nhưng giờ đây, mẹ nghĩ đến tất cả mọi người. Có lẽ mẹ không hiểu hết công việc của các con, nhưng mọi người đối với mẹ đều gần gũi, mẹ thương tất cả mọi người, và đối với mọi người, mẹ đều mong điềm lành. Nhất là đối với con, Anđrây ạ!…

Anh đến gần bà, nói:

– Cảm ơn mẹ!

Anh nắm lấy tay bà siết chặt trong tay anh, lắc đi lắc lại, rồi quay mặt đi rất nhanh. Mệt mỏi vì xúc động, bà mẹ thong thả rửa đĩa chén; bây giờ bà im lặng, một tinh thần dũng cảm đến nhè nhẹ sưởi ấm lòng bà.

Anđrây nói:

– Mẹ ạ, một ngày nào đó mẹ cũng nên an ủi Vêxôpsikôp một chút! Bố anh ấy cũng bị tù, ông già mới ghê tởm làm sao! Nikôlai đứng ở cửa sổ mà trông thấy bố là anh ta chửi mắng ông ấy. Như thế không đúng! Nikôlai tốt, anh ấy yêu từ con chó, con chuột, yêu tất cả các giống vật, chỉ có con người là anh ấy không yêu! Làm người mà lại có thể bị lung lạc đến thế!

Bà mẹ trầm ngâm nói:

– Mẹ anh ấy đã mất, bố anh ấy thì là một kẻ cắp và là một lão say rượu…

Khi Anđrây đi ngủ, bà mẹ cầu nguyện cho anh mà anh không biết. Anh vào giường nằm được độ nửa giờ, bỗng bà mẹ lên tiếng hỏi dịu dàng:

– Anđrây, con chưa ngủ à?

– Chưa ạ… Gì đấy mẹ?

– Con ngủ ngon giấc nhé!

Anh trả lời, biết ơn:

– Cảm ơn mẹ! Cảm ơn mẹ!