Cuộc đời trôi đi nhanh chóng, ngày vui, ngày buồn, không giống nhau. Mỗi ngày đều đem lại một cái gì mới, cái mới nó không làm bà mẹ xao xuyến nữa. Ban đêm, ngày càng hay có nhiều người lạ đến nhà; vẻ lo lắng, họ thầm thì trò chuyện với Anđrây. Đến khuya, họ kéo mũ xuống tận mắt, cổ áo lật lên, họ lặng lẽ thận trọng ra đi trong đêm tối. Người nào cũng như cố nén sự phấn khởi, tất cả đều muốn hát muốn cười, nhưng vì luôn luôn bận rộn, vội vã, làm gì còn lúc nào rảnh rang. Người thì có vẻ mỉa mai nghiêm nghị, người thì vui vẻ, tràn đầy sức sống của tuổi trẻ, người khác thì tư lự và trầm lặng… Theo nhận xét của bà mẹ, họ đều cương nghị và vững tin như nhau; mặc dầu mỗi người có những nét riêng biệt đối với bà, họ vẫn như hòa lại thành một khuôn mặt duy nhất, hốc hác, bình tĩnh mà kiên quyết, một khuôn mặt trong sáng, với đôi mắt u buồn, cái nhìn sâu thẳm, dịu dàng và nghiêm nghị, cái nhìn của Chúa Giêsu trên con đường đi đến Emmautxơ.

Bà mẹ đếm số người đến nhà và hình dung ra một đám đông vây quanh lấy Paven. Paven đứng giữa họ mà kẻ thù không nom thấy được anh.

Một buổi tối, có một cô gái nhanh nhẹn, tóc quăn, từ thành phố về. Chị mang đến cho Anđrây một cái gói. Khi ra đi, chị nhìn bà mẹ với đôi mắt sáng, vui vẻ và nói:

– Chào đồng chí!

– Chào cô!

Bà mẹ trả lời, cố nhịn cười. Tiễn chân người con gái xong, bà đến gần cửa sổ đứng nhìn cô “nữ đồng chí” đi nhún nhảy từng bước nhỏ ngoài đường phố, tươi xinh như một đóa hoa xuân, nhẹ nhàng như một cánh bướm. Khi cô đã đi khuất, bà mẹ tự nhủ thầm: “Nữ đồng chí! Chao ôi, cô bé thân mến ạ! Cầu Chúa ban cho cô một đồng chí rất tốt, cùng cô sống trăm năm!”.

Bà thường nhận thấy tất cả những người ở thành phố đến đều có một cái gì còn trẻ thơ và bà mỉm cười độ lượng, nhưng điều làm cho bà cảm động, ngạc nhiên vui sướng, đó là lòng tin của họ, lòng tin mà càng ngày bà càng cảm thấy là sâu sắc. Những ước mơ của họ về thắng lợi của chính nghĩa vuốt ve và sưởi ấm lòng bà. Nghe họ nói, bà bất giác thở dài, trong lòng tràn ngập một nỗi buồn bâng khuâng. Nhưng điều làm cho lòng bà xúc động hơn hết là đời sống giản dị, là sự hy sinh quên mình vô cùng đẹp đẽ, vô cùng cao thượng của họ.

Trong khi bàn cãi về cuộc đời, họ đã giúp bà hiểu được nhiều điều. Bà cảm thấy họ đã khám phá ra nguồn gốc thật sự những thống khổ của loài người và bà luôn luôn tán thành những ý kiến họ nêu ra. Nhưng trong thâm tâm, bà không tin họ có thể thay đổi được cuộc đời theo ý muốn của họ, cũng như họ không đủ sức để thổi ngọn lửa của họ vào toàn bộ giai cấp công nhân. Ai cũng muốn hôm nay mình được no nê, không ai muốn để bữa ăn lại, dù là để ngày mai, nếu mình có thể ăn được bây giờ. Có lẽ không mấy ai đi theo con đường xa xôi và gian khổ đó. Không phải là mắt ai cũng có thể nhìn thấy được rằng con đường ấy dẫn dắt đến thế giới thần kỳ của lòng nhân ái đại đồng. Và chính vì thế, những con người rất tốt đó, mặc dù họ đã có râu và nét mặt thường mệt mỏi, bà mẹ vẫn cảm giác như họ chỉ là những trẻ em.

Bà lắc đầu nghĩ thầm: “Tội nghiệp cho các con tôi!”.

Tuy nhiên, tất cả đều sống một cuộc đời tốt lành, đứng đắn và thông minh, tất cả đều nói đến điều thiện và đều hết lòng muốn dạy cho mọi người những điều mình biết, họ làm việc ấy không hề tiếc công sức. Bà hiểu rằng người ta có thể thích sống một cuộc đời như vậy, mặc dù đầy gian nan nguy hiểm. Bà thở dài nhớ lại quãng đời quá khứ: cái dĩ vãng ấy hiện ra như một con đường dài âm u, chật hẹp, buồn tẻ. Vô hình trung bà nhận rõ trong cuộc đời mới này bà còn góp được công sức của bà. Xưa kia chưa bao giờ bà cảm thấy mình có ích đối với bất cứ một ai cả, nhưng giờ bà thấy rõ rằng bà cần thiết cho nhiều người; đó là một tình cảm mới mẻ, thú vị, khiến bà cất thẳng đầu lên.

Bà vẫn đều đặn đưa truyền đơn đến nhà máy, xem đó là nhiệm vụ của mình. Và bà trở thành một người quá quen mặt nên cảnh sát cũng không chú ý đến nữa. Nhiều lần bà bị lục soát, nhưng luôn luôn vào sau cái hôm có truyền đơn. Những khi bà không mang gì trong người, bà lại cố khêu gợi sự ngờ vực của bọn mật thám và bọn gác cổng; chúng bắt bà dừng lại, sờ nắn. Bà làm ra bộ bị chúng lăng mạ, cãi nhau với chúng, làm cho chúng xấu hổ mới chịu bỏ đi, kiêu hãnh về sự khôn khéo của mình. Cái trò chơi ấy bắt đầu làm cho bà thấy vui thích.

Vêxôpsikôp không được nhận vào làm việc ở nhà máy nữa. Anh đến làm thuê cho một nhà buôn gỗ và thường đi áp tải qua vùng ngoại ô những xe chở đầy kèo cột, ván lát và củi đun. Hầu như ngày nào bà cũng thấy anh đi qua. Hai con ngựa ô già, gày đét, lê đi mệt nhọc, buồn bã, đầu lắc lư, mắt lờ đờ, hấp háy vì kiệt sức, chân run rẩy và gò mình xuống đất cố gắng. Sau hai con ngựa, một cây gỗ ẩm ướt, dài ngoẵng, lắc lư theo con đường gồ ghề hoặc là một chồng gỗ ván đầu va vào nhau, kêu lộp bộp. Nikôlai đi bên cạnh, không nắm cương ngựa, áo quần rách rưới, dính đầy bùn, chân mang đôi ủng nặng nề, mũ bỏ trật ra sau gáy, dáng cứng nhắc và vụng về như một gốc cây từ dưới đất nhô lên. Đầu anh cũng lắc lư, mắt nhìn xuống đất. Hai con ngựa bước đi, cứ đâm đầu bừa vào xe cộ, vào khách bộ hành đi ngược lại; tứ phía, những tiếng chửi mắng, những tiếng la giận dữ vang lên như ong xé cả bầu không khí. Anh không ngẩng đầu, cũng không đáp lại, miệng càng huýt sáo chối tai và thầm thì bảo cặp ngựa:

– Này, này, đi đi!

Mỗi lần các đồng chí đến hội họp ở nhà Anđrây để nghe đọc tài liệu hay đọc số mới nhất của một tờ báo in ở nước ngoài, thì Nikôlai đến, ngồi vào một góc và không nói không rằng, lắng nghe suốt một hai tiếng đồng hồ. Đọc xong, anh em thảo luận rất lâu, nhưng Vêxôpsikôp không bao giờ nói ý kiến của mình. Anh ra về sau những người khác, và khi còn lại một mình với Anđrây, anh hỏi Anđrây, giọng cáu kỉnh:

– Vậy trong cả bọn kẻ nào có tội nặng nhất?

Anđrây trả lời đùa cợt, nhưng mặt lộ vẻ lo ngại:

– Kẻ có tội nặng nhất là kẻ đã nói đầu tiên: “Cái này là của tao”! Đấy… cậu xem, kẻ ấy đã chết cách đây mấy nghìn năm, chẳng cần phải giận hắn nữa!

– Nhưng… còn bọn giàu sang? Và những kẻ bợ đỡ chúng?

Anđrây cúi xuống hai tay ôm đầu, vân vê hàng ria mép, rồi nói rất lâu, rất giản dị về cuộc đời, về những con người. Nhưng bao giờ câu chuyện của anh cũng toát ra rằng tất cả mọi người, nhìn chung, đều có lỗi và điều này không làm cho Nikôlai vừa lòng.

Nikôlai lắc đầu, mím chặt đôi môi dày, giọng nghi ngờ cho rằng không phải như thế, rồi ra về, vẻ mặt sầm tối và bất bình.

Một lần anh kêu lên:

– Không, phải có những kẻ chịu trách nhiệm! Chúng sờ sờ ra đó! Tôi bảo cậu thế mà… Phải lấy cày mà cày khắp nơi, cày bật lên như trong một đám ruộng mọc đầy cỏ dại, không thương tiếc!

Bà mẹ nhận xét:

– Lão già chấm công Ixay một hôm nói hệt như thế đấy, khi nói về các anh!

Vêxôpsikôp im lặng một lát rồi hỏi:

– Ixay à?

– Phải, cái thằng tàn ác ấy đấy! Nó rình mò mọi người, nó hỏi vặn hỏi vẹo, nó thường lảng vảng đến phố này, dòm ngó qua cửa sổ nhà này…

Nikôlai hỏi lại:

– Nó dòm ngó à?

Bà mẹ đã đi nằm nên không nhìn thấy vẻ mặt của anh, nhưng bà hiểu rằng đáng lẽ bà không nên nói về việc đó như thế, khi nghe Anđrây trả lời ngay, giọng dàn hòa:

– Thôi mặc cho nó đi mà dòm ngó! Nó có thì giờ rỗi thì nó cứ mà dạo chơi…

Nikôlai nói khẽ:

– Không, hãy khoan! Chính nó là đứa phải chịu trách nhiệm!

Anđrây hỏi lại liền:

– Trách nhiệm về cái gì? Trách nhiệm về cái nó là một thằng ngu xuẩn à?

Vêxôpsikôp không trả lời và bỏ đi.

Anđrây đi đi lại lại chậm rãi trong phòng, bước đi mệt nhọc, kéo lê hai chân dài và gày đét như chân nhện. Như thường lệ, anh đã tháo bỏ ủng để khỏi ồn và khỏi làm phiền giấc ngủ bà mẹ. Nhưng bà không ngủ.

Bà lo lắng khi Nikôlai đã đi rồi:

– Mẹ thấy sợ anh ta quá!

Anh đáp, giọng kéo dài:

– Vâng, anh chàng hay cáu kỉnh. Mẹ đừng nói gì về thằng Ixay với anh ta. Thằng Ixay ấy dứt khoát là một thằng mật thám rồi.

– Không có gì đáng lấy làm lạ! Bố đỡ đầu nó là một tên sen đầm mà!

Anđrây nói tiếp, hốt hoảng:

– Thế nào Nikôlai cũng sẽ cho hắn một trận! Mẹ có biết các ngài sĩ quan ở xã hội chúng ta đã giáo dục cho đám lính thường những ý nghĩ gì không? Khi những người như Nikôlai nhận rõ những sự tủi nhục của họ và khi họ không còn nhẫn nhục được nữa thì rồi sẽ xảy ra việc gì? Máu sẽ phun ra lên tận mây xanh, và mặt đất sẽ tràn đầy một thứ bọt đỏ ngầu, như là xà-phòng sủi bọt.

Bà mẹ nói khẽ:

– Thật là khủng khiếp, Anđrây ạ!

Sau một lát im lặng, Anđrây nói tiếp:

– Nếu đàn ruồi không đốt chúng thì chúng cũng không lồng lên đâu! Tuy vậy, mỗi giọt máu của chúng đã được rửa sạch bằng nước mắt của nhân dân tuôn ra như suối từ trước rồi…

Anh cười khẽ rồi lại nói tiếp:

– Như thế sẽ công bằng… nhưng như thế chẳng an ủi được người ta.