Mùa xuân sắp tới, tuyết đã tan để trơ ra lớp bùn và bụi than trước đây bị phủ dưới làn tuyết trắng. Mỗi ngày bùn lại thêm lầy lội khó chịu hơn, cả vùng ngoại ô có vẻ như khoác chiếc áo rách mướp, nhơ bẩn. Ban ngày nước nhỏ giọt từ trên mái nhà xuống, khói từ các bức tường xám xịt bốc lên, hình như mệt mỏi và đổ mồ hôi. Đêm đến khắp nơi băng đông lại thành hình những thạch nhũ màu trắng đục. Mặt trời ngày càng thường ló ra nhiều hơn. Và những dòng suối lên tiếng róc rách, ngập ngừng chảy về phía đầm lầy.

Mọi người chuẩn bị mừng ngày Một tháng Năm.

Truyền đơn được rải khắp nhà máy và xóm thợ ngoại ô, nêu rõ ý nghĩa của ngày lễ. Ngay những thanh niên chưa được tuyên truyền giải thích, khi đọc những truyền đơn đó cũng nói:

– Phải làm cái món này mới xong!

Vêxôpsikôp luôn luôn cáu kỉnh, kêu lên:

– Không phải là sớm lắm đâu! Chơi hú tim mãi, đủ rồi!

Phêđia Madin rất vui sướng. Anh gầy đi nhiều, và những cử chỉ, những lời nói nóng nảy của anh làm cho người ta nghĩ đến một con sơn ca bị nhốt trong lồng. Anh luôn luôn cặp kè với Yakôp Xômôp, một thanh niên lầm lì ít nói, nghiêm nghị quá đáng so với tuổi, hiện nay đang làm việc ở ngoài phố. Xamôilôp ở nhà tù về, râu tóc càng trở nên hung đỏ hơn. Vaxili Guxep, Bukin, Đragunôp và vài người nữa nêu sự cần thiết phải mang theo vũ khí, nhưng Paven, Anđrây, Xômôp và những người khác không tán thành.

Êgô đến, vẻ mệt nhọc, nhễ nhại mồ hôi, thở hổn hển như lệ thường. Anh vừa nói vừa đùa:

– Các đồng chí! Thay đổi trật tự hiện hành là một sự nghiệp vĩ đại; nhưng muốn cho sự nghiệp đó tiến được nhanh thì tôi phải sắm một đôi ủng mới! - Và anh chỉ đôi giày rách đẫm nước của anh. Đôi giày cao-su của tôi mắc một bệnh bất trị, ngày nào chân tôi cũng bị ướt. Tôi không muốn di cư xuống ở dưới đất trước khi chúng ta tuyên bố công khai rõ rệt phế bỏ cái thế giới già cỗi này, cho nên tôi bác bỏ đề nghị của đồng chí Xamôilôp về cuộc vũ trang thị uy và tôi đề nghị vũ trang cho tôi một đôi ủng tốt, chắc chắn, vì tôi tin tưởng sâu sắc rằng như thế có ích cho thắng lợi của chủ nghĩa xã hội hơn là bày ra một cuộc choảng nhau vỡ mày vỡ mặt!…

Cùng với lối nói kiểu cách đó, anh thuật lại việc nhân dân nhiều nước đã làm như thế nào để tìm cách cải thiện đời sống của mình. Bà mẹ thích nghe những điều anh nói, những điều đó gây cho bà một ấn tượng lạ lùng: những kẻ thù xảo quyệt nhất của nhân dân, những kẻ thường xuyên lừa bịp nhân dân một cách tàn nhẫn, chính là những kẻ thấp bé, bụng phệ, da đỏ gay, vô liêm sỉ và gian tham, xảo quyệt và hung ác. Khi chính quyền bọn Sa hoàng làm cho đời sống của chúng trở nên khó khăn thì chúng xúi giục nhân dân chống lại chính quyền đó, nhưng khi nhân dân nổi dậy giành được chính quyền ấy từ tay nhà vua thì bọn người thấp bé kia lại mưu mô cướp lại của nhân dân và đuổi nhân dân lao động trở về những túp lều xiêu vẹo của họ; nếu nhân dân muốn tranh giành với chúng thì chúng tàn sát hàng trăm, hàng nghìn người.

Một hôm, bà đánh bạo thuật lại cho các anh nghe cuộc đời mà bà hình dung qua những lời anh nói, bà hỏi anh với một nụ cười ngượng nghịu:

– Có phải như thế không, Êgô Ivanôvich?

Anh phá lên cười, cặp mắt nhỏ bé của anh đảo qua đảo lại, anh hít vào rồi lấy tay xoa ngực:

– Thật ra là đúng như thế đấy, mẹ ạ! Mẹ đã nắm được mấu chốt của lịch sử. Trên cái nền đó, còn có một vài nét tô vẽ thêm, trang sức thêm, nhưng những cái đó không thay đổi gì cho sự việc cả. Chính là bọn người thấp bé béo phệ kia là những tên tội phạm lớn nhất, những con sâu mọt độc địa nhất đang cắn xé nhân dân. Người Pháp gọi chúng bằng một cái tên rất đúng là “tư sản”. Mẹ hãy nhớ lấy tiếng ấy mẹ ạ. Bọn tư sản nhai nát chúng ta ra, hút máu chúng ta…

Bà mẹ hỏi:

– Nghĩa là bọn nhà giàu chứ gì?

Vâng, đúng như thế đấy. Nếu nay một ít, mai một ít, người ta bỏ một chút đồng vào thức ăn của một em bé thì chất đó làm cho xương em còi đi và em sẽ trở nên một người lùn. Nếu người ta dùng vàng để đầu độc một người thì tâm hồn người đó sẽ choắt lại, nhợt nhạt, xám xịt, giống hệt một quả bóng cao-su giá năm xu…

Có một lần, nhân nói chuyện về Êgô, Paven nói:

– Anđrây ạ, những người thường hay vui đùa nhất chính là những người tâm hồn đang đau khổ nhất…

Anđrây im lặng một lát rồi nói:

– Nếu thế thì tất cả nước Nga sẽ chết hết vì cười…

Natasa lại đến. Cô cũng bị bắt giam, nhưng ở một thành phố khác. Giam cầm không làm cho cô thay đổi. Bà mẹ để ý thấy khi có mặt Natasa thì Anđrây trở nên vui hơn. Anh đùa cợt hóm hỉnh, trêu ghẹo mọi người, và làm cho Natasa bật cười. Nhưng Natasa đi rồi, Anđrây lại buồn bã huýt sáo những bài điệu dài lê thê, và kéo đôi chân đi đi lại lại rất lâu trong phòng.

Xasenka thường đến, lúc nào cũng có vẻ rầu rĩ, hối hả, và ngày càng trở nên nhấm nhẳng, nóng nảy hơn.

Một lần Paven theo ra tiễn chân chị quên không khép cửa. Bà mẹ nghe rõ hai người trao đổi với nhau rất nhanh:

– Anh sẽ cầm cờ phải không? - Người con gái hỏi khẽ.

– Phải.

– Quyết định rồi ạ?

– Phải, đó là quyền của tôi.

– Rồi lại vào tù nữa ư?

Paven im lặng.

– Anh không thể… - Đến đấy, chị dừng lại.

– Không thể… gì?

– Để cho một người khác…

Paven nói to:

– Không!

– Anh hãy nghĩ lại… anh có nhiều ảnh hưởng, mọi người mến anh!… Anh và Anđrây là những người lãnh đạo phong trào ở đây; nếu các anh được tự do, các anh có thể làm bao nhiêu việc! Anh nên nghĩ lại! Nếu anh làm việc ấy, chúng sẽ đưa anh đi đày rất xa và lâu đấy!

Trong giọng nói của người con gái, bà mẹ nhận thấy có những tình cảm mà chính bà đã biết rõ: đó là sự lo lắng và sợ hãi. Và mỗi lời nói của Xasenka rơi vào tim bà mẹ như những giọt nước to giá lạnh.

Paven nói:

– Không, tôi đã quyết định rồi. Không gì có thể làm cho tôi thay đổi ý kiến đó được.

– Ngay cả khi em van xin anh?

Paven nói tiếp rất nhanh, giọng nói hết sức nghiêm khắc:

– Em nghĩ thế nào mà lại nói như thế? Em không nên nói như thế!

Xasenka đáp khẽ:

– Em là một con người kia mà!

Paven nói dịu dàng, nhưng giọng nói khác thường, dường như hết hơi:

– Phải, một người tốt, một người rất thân thiết đối với anh. Cho nên… cho nên em không nên nói như vậy…

Người con gái nói:

– Thôi, chào anh!

Nghe tiếng chân, bà biết Xasenka đã đi vội vàng, gần như chạy. Paven đi theo.

Một niềm kinh hoàng nặng nề, ngột ngạt đè lên ngực bà. Bà không hiểu được rõ câu chuyện giữa hai người, nhưng bà cảm thấy có một việc buồn sắp xảy đến với bà.

– Nó định làm gì?

Paven trở vào cùng với Anđrây. Anđrây vừa lắc đầu vừa nói:

– Hừ! Cái thằng Ixay khốn kiếp, ta xử trí với nó như thế nào nhỉ?

Paven nói giọng bực tức:

– Phải khuyên nó từ bỏ những mưu mô chó săn của nó đi!

Bà mẹ cúi đầu, hỏi:

– Paven, con định làm gì thế con?

– Bao giờ hả mẹ? Bây giờ ấy à?

– Ngày mồng một.. mồng Một tháng Năm ấy?

Paven bỗng hạ thấp giọng:

– À! À! Con sẽ mang lá cờ của ta, con sẽ cầm cờ dẫn đầu mọi người… Con làm việc đó, rất có thể là chúng sẽ lại bỏ tù con.

Mắt bà mẹ bỗng nóng ran, miệng bà bỗng khô hẳn đi, rất khó chịu. Paven nắm lấy tay mẹ vỗ về.

– Cần phải làm như vậy, xin mẹ hiểu cho con!

– Mẹ có bảo sao đâu?

Bà nói, vừa từ từ ngẩng đầu lên. Và khi mắt bà gặp đôi mắt sáng và cương nghị của Paven, bà lại cúi đầu xuống.

Paven buông tay mẹ, thở dài và nói giọng trách móc:

– Đáng lẽ mẹ không nên buồn, mà nên vui. Bao giờ mới có những bà mẹ biết vui vẻ tiễn con mình đi, dù là đi đến chỗ chết?…

Anđrây cằn nhằn:

– Ấy! Ấy! Ngài lại bốc đồng rồi!…

Bà mẹ nhắc lại:

– Nào mẹ có bảo sao đâu!.. Mẹ chẳng ngăn cấm con mà! Mà dẫu mẹ có thương con thì đó cũng là lòng thương của một người mẹ.

Paven quay mặt đi. Bà nghe anh thốt ra những lời cứng rắn, gay gắt:

– Có những tình thương ngăn không cho người ta sống…

Bà rùng mình. Sợ Paven còn nói những điều xúc phạm đến mình nữa, bà vội kêu lên:

– Paven, con không nên nói thế! Mẹ hiểu rằng vì các đồng chí của con, con không thể làm khác được…

Paven nói:

– Không phải! Con làm thế là vì con!

Anđrây đứng lại trên ngưỡng cửa, anh cao hơn cửa, nên trông anh như đứng trong một cái khung, khuỵu gối xuống một cách kỳ quặc, tựa một vai vào trụ cửa, còn cổ, đầu và vai kia thì vươn ra phía trước.

Anh đưa đôi mắt chăm chú nhìn Paven và nói, vẻ bực bội:

– Tốt hơn là ông im đi cho, đừng nói nhảm nữa.

Trông anh giống như một con thằn lằn nằm trong một kẽ đá.

Bà mẹ muốn khóc; nhưng không muốn để cho con nhìn thấy, đột nhiên bà lẩm bẩm:

– À! Lạy Chúa, tôi quên mất…

Rồi bà ra ngoài hiên, ở đây, bà gục đầu vào một góc tường, mặc cho nước mắt trào ra; bà thút thít không rên rỉ, người lả đi, dường như máu cùng với nước mắt đã tuôn ra khỏi trái tim. Qua cánh cửa hé mở, những tiếng tranh cãi ầm ầm vọng đến tai bà:

– Thế nào, cậu thích giày vò bà cụ lắm hả! - Anđrây nói.

– Cậu không có quyền nói như thế! - Paven quát.

– Nhưng nếu mình im lặng trước những lời nói ngu ngốc của cậu thì mình có phải là một đồng chí tốt của cậu không? Vì lý do gì mà cậu nói như thế? Cậu có biết không?

– Vì lý do gì thì lúc nào cũng phải kiên quyết nói những điều cần nói!

– Nói với mẹ cậu ấy à?

– Với tất cả mọi người! Tôi không muốn có một tình yêu nào, một tình bạn nào làm vướng víu được chân tôi, giữ tôi…

– Anh hùng nhỉ! Thôi xì mũi đi! Rồi đem tất cả những chuyện đó mà đi nói với Xasenka, đáng lẽ nói với cô ta như vậy thì đúng hơn…

– Thì mình đã nói với cô ấy rồi!…

– Nói kiểu như thế à? Cậu nói dối! Nói với cô ấy thì cậu nói một cách êm ái dịu dàng, mình không nghe thấy nhưng mình biết. Thế còn nói với mẹ cậu thì cậu làm ra bộ anh hùng. Cậu phải biết cái thứ anh hùng ấy không đáng giá một xu nhỏ!

Bà mẹ lau vội nước mắt trên má. Bà sợ Anđrây làm phật lòng Paven. Bà vội vàng mở cửa, rồi bước trở vào bếp. Run run vì buồn rầu và lo sợ, bà nói:

– Ồ, rét quá thế này! Thế mà đã sang xuân rồi đấy…

Không hiểu vì sao vừa dọn dẹp xoong chảo ở bếp, bà vừa cất cao giọng nói tiếp, như để cố át những tiếng nói trầm trầm của hai người con trai:

– Cái gì cũng khác trước, người thì nóng lên mà thời tiết thì lạnh đi. Thường vào lúc này thì ấm rồi, trời quang đãng, có nắng…

Trong phòng im lặng. Bà dừng chân lại trong bếp, chờ đợi một điều gì không rõ.

Anđrây hỏi khẽ:

– Cậu có nghe đấy không? Khổ lắm, phải hiểu chứ! Bà cụ nhiều tình cảm hơn cậu đấy!…

Bà mẹ hỏi, giọng rụt rè:

– Các con uống nước chè nhé?

Rồi không đợi trả lời, bà nói to để chế giễu sự bối rối của mình:

– Quái, không hiểu sao mà mẹ rét cóng thế này?

Paven từ từ đến gần mẹ. Anh nhìn trộm bà, và môi anh mấy máy một nụ cười của người biết mình có lỗi. Anh nói khẽ:

– Mẹ tha lỗi cho con! Con vẫn còn trẻ con, dại dột…

Bà ôm đầu Paven vào lòng, buồn rầu nói:

– Con đừng động chạm đến mẹ nữa! Con đừng nói gì nữa! Con muốn làm gì, tùy ý con. Đời con là việc của con! Nhưng con đừng thốt ra những lời cay nghiệt nữa đối với mẹ. Làm sao một người mẹ có thể không có lòng thương được? Không. Mẹ thương tất cả các con. Các con thật là thân thiết đối với mẹ và các con rất xứng đáng điều đó! Mẹ không thương các con thì ai thương các con nữa! Paven, con yêu quý của mẹ! Con đi, sau con còn biết bao người khác, những người đó đã bỏ lại tất cả, ra đi…

Bà cảm thấy trong lòng mình một ý nghĩ cao quý nồng nàn, chắp cánh cho bà, làm bà phấn chấn lên, - một niềm vui xen lẫn đau khổ lo âu - nhưng bà không tìm ra được lời để nói và trong cơn bứt rứt vì không nói được, bà vung tay, nhìn con với đôi mắt nóng bỏng rực lên một nỗi đau khổ nhức nhối.

Paven cúi đầu thì thầm:

– Đúng như thế đó mẹ ạ! Mẹ tha lỗi cho con, con hiểu rồi mẹ ạ.

Anh liếc nhanh nhìn bà mỉm cười. Rồi vừa ngượng ngùng vừa vui sướng, anh quay mặt đi nói tiếp:

– Con sẽ không bao giờ quên điều đó, con hứa như vậy!

Bà bỏ Paven ra, đưa mắt tìm Anđrây trong phòng, nói với anh, giọng khẩn khoản và âu yếm:

– Anđrây con ạ! Con đừng mắng nó! Cố nhiên, con lớn tuổi hơn nó…

Anđrây đứng quay lưng lại, vẫn không nhúc nhích, và gầm lên, giọng buồn cười một cách kỳ lạ:

– Hu-hu-hu! Con nhất định sẽ thét toáng lên với nó và còn đánh nó nữa kia!

Bà mẹ đưa ta ra, chầm chậm bước đến bên Anđrây:

– Con, con yêu quý…

Anđrây quay mặt đi phía khác, cúi đầu xuống như một con bò mộng. Hai tay chắp sau lưng, anh đi qua chỗ bà mẹ để xuống bếp. Từ trong bếp lại vang lên giọng mỉa mai không vui của anh:

– Cút đi, Paven! Nếu không, mình sẽ ngoạm cho cậu một cái vào đầu!… Nhưng mẹ ạ, mẹ đừng tưởng thật, con đùa đấy thôi! Con đi đun nước đây! Gớm!… Than củi nhà ta sao mà… ẩm quá thế này!

Anh im lặng. Bà mẹ xuống bếp thấy anh đang ngồi bệt dưới đất đun nước. Không nhìn bà, anh nói tiếp:

– Mẹ đừng sợ…, con không động đến nó đâu! Con lành như một củ cải chín ấy! Mà ông anh hùng ơi, xin ông đừng lắng nghe tôi nói nhé! Con yêu nó lắm. Cái mà con không ưa là chiếc áo gi-lê của nó! Nó mặc một chiếc áo gi-lê mới, mẹ hãy nhìn xem, nó rất thích đấy; nó đi, bụng ưỡn ra và xô đẩy mọi người: xem đây này, xem cái áo gi-lê đẹp của ta! Vâng, nó đẹp, nhưng… việc gì phải xô đẩy người ta như thế. Cũng đã quá chật chội rồi không phải xô đẩy nữa!

Paven mỉm cười:

– Cậu còn càu nhàu bao lâu nữa! Tưởng cậu chửi một trận đủ rồi!

Anđrây vẫn ngồi bệt dưới đất, đặt chiếc ấm chè vào giữa chân ngắm nghía. Bà mẹ đứng cạnh cửa, âu yếm và buồn bã đưa mắt chăm chú nhìn cái gáy tròn và cái cổ dài của Anđrây đang cúi xuống. Anh chống tay xuống sàn, ngả người ra phía sau, nhìn bà mẹ và Paven, chớp chớp đôi mắt hơi ngầu đỏ:

– Mẹ và Paven thật là những người tốt!

Paven cúi xuống, nắm lấy tay Anđrây.

– Ấy! Đừng kéo! Mình ngã ra đây bây giờ…

Bà mẹ buồn rầu nói:

– Việc gì các con phải ngượng nghịu như thế? Thì các con cứ ôm hôn nhau đi, ôm hôn thật mạnh vào…

Paven hỏi:

– Cậu có muốn không?

Anđrây đứng dậy trả lời:

– Sao lại không?

Hai người ôm nhau một lúc, thật chặt, hai thân thể một tâm hồn bừng bừng một tình bạn nồng nàn.

Nước mắt chảy giàn giụa trên mặt bà mẹ. Nhưng giọt lệ đó không mảy may chua xót. Bà ngượng ngùng lau nước mắt vừa nói:

– Đàn bà thì ưa khóc. Buồn cũng khóc, mà vui cũng khóc…

Anđrây đẩy nhẹ Paven ra, rồi cũng lau nước mắt nói:

– Thôi đủ rồi! Khi con bê nhảy nhót chán thì người ta đem nó ra quay!… Gớm! Than với củi! Thổi mãi bụi đầy cả mắt…

Paven ngồi gần cửa sổ, mắt nhìn xuống, khẽ nói:

– Những giọt nước mắt như thế này không có gì phải xấu hổ…

Bà mẹ lại ngồi bên Paven. Bà thấy lòng tràn ngập một cảm giác kiên nghị, ấm áp và êm dịu. Bà thấy buồn, nhưng sung sướng và thanh thản.

Anđrây bước qua bên phòng, nói:

– Mẹ cứ ngồi yêu mẹ nhé! Để con thu dọn bát, đĩa cho. Mẹ cứ ngồi nghỉ… Chúng con làm mẹ lo lắng khá nhiều rồi…

Khi anh đi khuất, giọng nói như hát của anh nghe càng sang sảng:

– Sống được như thế này thật là thú, thật là cuộc sống của con người.

Paven liếc nhìn mẹ, nói:

– Đúng thế!

Bà nói:

– Cái gì cũng đều thay đổi! Cái buồn bây giờ khác, cái vui cũng khác…

Anđrây đáp lại:

– Phải như thế mới đúng! Chính là vì, thưa mẹ thân yêu của con, có một trái tim mới đang lớn lên, lớn lên trong cuộc đời… Một người tới, đem ngọn lửa của lý trí làm rực sáng trái tim đó, người đó thét lên kêu gọi: Này! Hỡi mọi người của tất cả các nước, hãy đoàn kết nhau lại thành một gia đình duy nhất! Và theo tiếng gọi đó, tất cả mọi trái tim đã đem hết cái gì tốt đẹp nhất của mình, hợp lại thành một trái tim duy nhất, bao la, mạnh mẽ, vang dội như một quả chuông bạc…

Bà mẹ mím chặt cho môi khỏi run và nhắm mắt lại để nước mắt khỏi trào ra.

Paven giơ tay lên định nói một điều gì, nhưng bà mẹ kéo tay anh xuống, thầm thì:

– Để cho anh ấy nói:

Anđrây đứng ở chỗ cửa ra vào, nói:

– Mẹ có biết không? Hiện nay còn nhiều nỗi buồn phiền cho người đời, và người đời sẽ còn bị chúng hút nhiều máu nữa, nhưng tất cả điều đó, tất cả nỗi buồn phiền, tất cả dòng máu của tôi, so với những điều tôi đã có được trong lồng ngực, trong trí não thì chỉ là một món tiền chuộc rất nhỏ… Tôi đã giàu có như một vì sao, có vô số tia sáng… Tôi sẽ chịu đựng tất cả, tôi sẽ cam chịu tất cả, vì trong người tôi có một niềm vui, mà không ai, không một cái gì có thể giết chết được! Chính sức mạnh là ở trong niềm vui đó! Cả ba người uống nước chè, chuyện trò tâm đắc tới nửa đêm về cuộc đời, về những con người, về tương lai.

Và khi một ý nghĩ xem chừng đã rõ ràng thì bà mẹ thở dài, cố tìm trong quá khứ một kỷ niệm luôn luôn còn não nùng, còn thô bạo đối với bà để làm cơ sở cho ý nghĩ ấy.

Nỗi lo sợ của bà đã tan đi trong dòng thác nóng rực của câu chuyện, giờ bà cảm thấy giống như cái ngày xa xưa, khi ông thân sinh ra bà nói với bà gay gắt:

– Không có gì mà phải nhăn nhó! Có đứa ngu ngốc nào muốn lấy mày thì mày cứ lấy nó! Đã là con gái thì đứa nào không đi lấy chồng, tất cả mọi người đàn bà đều đẻ con, đối với tất cả các bậc làm cha mẹ, con cái đều là một mối lo âu! Thế mày, mày không phải là người à?

Khi đó bà thấy trước mặt bà con đường bắt buộc phải đi kéo dài ra vô tận chung quanh cảnh hoang vắng, u buồn. Và sự cần thiết không thể tránh được phải đi vào con đường ấy đã đem đến cho lòng bà một sự an phận nhẫn nhục và mù quáng. Thì bây giờ cũng vậy. Nhưng linh cảm thấy một tai họa mới sắp xảy ra, bà nói trong lòng, không biết nói với ai:

– Đấy, hãy lấy đi!

Điều đó làm nhẹ bớt nỗi đau khổ thầm kín như một sợi dây căng thẳng đang run rẩy, reo lên trong lồng ngực bà.

Một ngọn lửa hy vọng yếu ớt, nhưng đầy sức sống, hy vọng sẽ không bị người ta lấy mất tất cả, sẽ không bị người ta cướp mất tất cả, bùng cháy lên trong chốn tâm hồn sâu thẳm nhất của bà mẹ, đang bối rối lo âu trong cảnh đợi chờ. Một cái gì đấy sẽ còn lại.