Nikôlai vốn bao giờ cũng đúng giờ giấc. Nhưng một hôm anh đi làm về rất muộn so với ngày thường; đáng lẽ cởi áo ngoài, anh lại xoa mạnh hai bàn tay, vẻ xúc động, nói rất nhanh:

– Này bác, bác có biết không, một trong những đồng chí ta hôm nay đã vượt ngục. Nhưng đồng chí đó là ai? Cháu vẫn chưa biết được…

Bà mẹ cũng choáng váng vì xúc động; bà ngồi xuống và hỏi như hỏi thầm:

– Có thể là Paven không?

– Có thể… - Nikôlai nhún vai trả lời. - Nhưng làm cách nào để giúp anh ấy trốn được, tìm ra anh ấy ở đâu bây giờ? Cháu vừa đi dạo khắp đường phố để xem có thể gặp được không. Làm như thế thật là ngây ngô, nhưng cũng phải làm cái gì chứ. Cháu lại đi đây…

– Tôi cũng đi! - Bà mẹ kêu lên.

– Thế thì bác nên đến nhà Êgô xem có tin tức gì không, - Nikôlai đề nghị và anh đi liền.

Bà mẹ quàng khăn lên đầu, và lòng tràn ngập hy vọng, bà cũng đi theo ngay.

Mắt bà cứ nhòa đi, tim bà đập dồn dập, giục bà đi nhanh như chạy. Bà đi nhanh hơn cả sự may mắn có thể có, đầu cúi xuống, chẳng nhìn thấy gì chung quanh mình nữa.

– Mình sắp đến nơi, nó sẽ ở đấy rồi… Niềm hi vọng lúc lúc bị gián đoạn đẩy bà lao về phía trước.

Trời nóng bức; bà thở hổn hển vì mệt nhọc; đến chân cầu thang, đi lên phòng Êgô, bà dừng lại, không đủ sức bước xa hơn nữa; bà ngoảnh lại kinh ngạc khẽ kêu lên, vụt nhắm mắt lại: bà như vừa trông thấy Nikôlai Vêxôpsikôp ở gần cửa, tay đút vào túi. Nhưng khi mở mắt ra chẳng còn thấy ai cả.

Mình mê đấy thôi, bà nghĩ bụng; bà bước lên cầu thang, lắng tai nghe ngóng. Ở dưới sàn, có tiếng chân bước đi chậm rãi, nặng nề. Bà dừng lại ở một bậc thang, cúi xuống và ngó nhìn. Lại bắt gặp khuôn mặt rỗ đang mỉm cười với bà:

– Nikôlai, Nikôlai.. - Bà kêu lên, và chạy xuống để gặp anh, lòng bà thắt lại, thất vọng.

– Không! Bác cứ lên đi, lên đi…- Nikôlai vừa khẽ nói, vừa khoát tay.

Bà mẹ nhanh nhẹn lên cầu thang, vào phòng Êgô và thấy anh đang nằm dài trên đi-văng; bà hổn hển thì thào:

– Nikôlai vượt…ngục rồi…

– Nikôlai nào? - Êgô hỏi, giọng the thé, đầu cất lên khỏi gối. Có hai Nikôlai…

– Vêxôpsikôp …anh ấy đến đây đấy…

– Thế thì hay lắm.

Vêxôpsikôp đã bước vào; anh khóa chặt cửa, cất chiếc mũ cát-két và cười khẽ, tay vuốt vuốt tóc. Êgô chống khuỷu tay nhỏm dậy, vừa gật gật đầu vừa húng hắng ho.

– Chúc mừng cậu..

Vêxôpsikôp nhoẻn miệng cười, đến gần bà mẹ, nắm lấy tay bà:

– Nếu cháu không trông thấy bác thì chỉ còn nước trở về nhà tù thôi. Chẳng quen biết ai trong phố, mà trở ra ngoại ô thì thế nào cũng bị tóm ngay. Vừa đi, cháu vừa nghĩ: “Đồ ngốc, tại sao mày lại vượt ngục làm gì?” Chợt trông thấy bác đang chạy… thế là cứ đi theo bác…

– Anh làm thế nào để trốn thoát được? - Bà mẹ hỏi.

Anh vụng về ngồi xuống thành đi-văng và nói, nhún vai vẻ lúng túng:

– Gặp dịp đó thôi…cháu đang đi trong sân thì thấy tù thường phạm sấn đến đánh tới tấp tên cai ngục, nó vốn là một tên sen đầm cũ bị đuổi vì ăn cắp, rồi nó rình mò, chỉ điểm, nó làm cho ai ai cũng khổ vì nó. Họ cứ xô vào nó, loạn xạ cả lên, bọn cai ngục hoảng, chạy tứ tung, thổi còi inh ỏi… Cháu thấy cánh cổng sắt để mở, thấy quảng trường, thấy đường phố…Thế là cứ đủng đỉnh mà chuồn…Thật y như trong một giấc mơ. Khi đi xa được chút ít, cháu mới sực nhớ: đi đâu bây giờ? Cháu quay lại thì hai cánh cửa nhà tù đã đóng lại…

Êgô hừm một tiếng và nói:

– Thế thì lẽ ra ngài nên quay lại, lễ phép gõ cửa và xin người ta cho vào: “Xin lỗi các ông, tôi có hơn đãng trí…”

– Ừ! - Vêxôpsikôp mỉm cười kể tiếp, - thật là dại… Dẫu sao, đối với các đồng chí, thế cũng là thiếu sót, tôi chẳng nói gì với ai cả… Tôi gặp đám ma một em nhỏ. Tôi đi sau quan tài, đầu cúi xuống, chẳng nhìn ai. Tôi ở lại một lúc trong nghĩa địa, không khí thoáng đã làm tôi dễ chịu, và sau đó một ý nghĩ nảy ra trong óc…

– Chỉ một ý nghĩ thôi à? - Êgô hỏi, và anh thở dài nói tiếp: - Tôi chắc là óc anh cũng không đến nỗi chật chội lắm… Vêxôpsikôp không nổi cáu, chỉ cười:

– Ồ! Cái đầu mình nó không đến nỗi rỗng như trước kia. Còn anh, Êgô, anh vẫn ốm à?

– Mỗi người có thể làm được gì thì cứ làm, Êgô vừa trả lời vừa ho sù sụ. Cậu kể tiếp đi…

– Sau đấy, tôi đến viện bảo tàng. Lang thang trong đó, ngắm, nhìn, và nghĩ mãi: bây giờ mình đi đâu? Mình lại đâm ra giận cả mình, bụng lại cồn cào. Tôi trở ra ngoài, lại đi, lại cáu… tôi thấy bọn cảnh sát dòm ngó cả mọi người. Thôi với cái mặt mũi này lại đến rơi vào nanh vuốt bọn quan tòa mất thôi… Bỗng thấy bác Nilôpna đi nhanh như chạy về phía tôi, tôi tránh ra một bên, và đi theo bác…chỉ có thế…

– Vậy mà tôi chẳng trông thấy anh, - bà mẹ nói, vẻ như có lỗi.

Bà nhìn kỹ Vêxôpsikôp, thấy hình như anh đã bớt vẻ nặng nề.

– Thật đấy, các đồng chí trong ấy chắc không yên tâm… - Nikôlai gãi đầu và nói.

– Còn bọn sen đầm, anh không luyến tiếc chúng chứ? Nhất định là chúng không yên tâm đấy, - Êgô nói. Anh há miệng, môi mấp máy như nhai không khí. - Thôi, đùa thế là đủ rồi…Phải giấu cậu đi cái đã, cũng thú đấy, nhưng không phải dễ đâu… Nếu tôi mà đứng dậy được…

Anh như bị nghẹt thở, đưa hai tay lên ngực và xoa xoa một cách khó khăn.

– Anh ốm lắm, anh Êgô, - Nikôlai nói, đầu cúi xuống.

Bà mẹ thở dài và lo lắng đưa mắt nhìn quanh gian phòng nhỏ hẹp.

– Đó là việc riêng của tôi, - Êgô đáp… - Mẹ hỏi tin tức về anh Paven đi, đừng nên ngồi lặng đi như thế.

Vêxôpsikôp cười, mồm toác đến mang tai:

– Anh Paven thì ổn lắm. Anh ấy vẫn khỏe. Anh ấy gần như là tổ trưởng của chúng cháu đấy. Anh đi cãi nhau với ban giám đốc nhà giam, và thường thường, chính anh là người chỉ huy. Ai cũng kính nể anh…

Bà mẹ nuốt từng lời của anh chàng trẻ tuổi và nhìn nhanh khuôn mặt hơi phù, xanh xao của Êgô. Bất động như một cái mặt nạ, mất hết cả tinh thần, khuôn mặt Egô đét đi một cách đến kỳ lạ, chỉ có đôi mắt là còn ánh lên sức sống và niềm vui.

– Có gì ăn không, tôi đói quá… - Vêxôpsikôp chợt kêu lên, Egô nói:

– Mẹ ạ! Trên ngăn có bánh mì… xong mẹ đi vào hành lang gõ vào cánh cửa phòng thứ hai bên trái, có một người đàn bà nào ra mở cửa, mẹ bảo chị ấy đến đây, có cái gì ăn thì mang tất cả sang bên này.

– Sao lại mang đến tất cả? - Vêxôpsikôp phản đối.

– Đừng lo, cũng chẳng nhiều gì đâu…

Bà mẹ bước ra ngoài, gõ vào phòng Egô đã dặn và vừa lắng tai nghe, bà vừa buồn rầu lo nghĩ: “Anh ấy chết đến nơi..”

– Ai đấy? - Có tiếng hỏi.

– Egô bảo tôi đến đây mà! - Bà mẹ khẽ trả lời. - Anh ấy bảo chị đến phòng anh ấy…

– Tôi đến ngay đây, - có tiếng trả lời, cửa vẫn khép.

Bà mẹ chờ một lúc rồi lại gõ. Cánh cửa vụt mở ra và một người đàn bà cao lớn, mắt đeo kính bước ra. Vừa vuốt vuốt cánh tay áo lót đã nát, người đó vừa hỏi, giọng khô khan:

– Bà cần gì?

– Egô bảo tôi đến…

– Thế à! Chúng ta đi nào! A, cháu biết bác mà, - người đàn bà khẽ kêu lên. - Chào bác… Ở đây tối quá.

Bà mẹ nhìn chị và nhớ ra là mình đã có gặp chị đôi lần ở phòng Nikôlai.

“Vẫn là người của ta”, bà mẹ nghĩ thầm.

Chị mời bà mẹ đi trước và hỏi:

– Anh ấy mệt lắm phải không bác?

– Vâng, anh ấy vẫn nằm… Anh ấy nhờ chị mang thức ăn đến…

– Ấy! Cái đó không cần thiết đâu…

Khi hai người vào phòng Egô thì anh nói giọng khò khè:

– Tôi sắp sửa về với tổ tiên tôi đây! Chị Lutmila thân mến ạ, anh chàng này vừa vượt ngục ra, mà không có phép của nhà chức trách, thế có láo xược không! Trước hết chị mang cái gì cho anh ấy ăn đã, rồi hãy đem giấu anh ấy đi đâu thì giấu.

Lutmila gật gật đầu và nhìn kỹ gương mặt người ốm, chị nói giọng nghiêm khắc:

– Egô, lẽ ra anh nên cho gọi tôi ngay từ lúc bác và anh ấy đến. Tôi thấy là đã hai lần rồi anh chẳng chịu uống thuốc, sự chểnh mảng đó là thế nào? Mời đồng chí đến chỗ tôi. Sẽ có người lập tức lại đây đưa Egô đi bệnh viện mới được.

– Lại vẫn cứ đưa tôi đi à? - Egô hỏi.

– Phải, tôi sẽ đi với anh.

– Chị cũng đến đấy ư? Lạy Chúa!…

– Đừng có giở trò ngây ngô ấy…

Vừa nói, người đàn bà trẻ tuổi vừa sửa lại chăn đắp trên ngực Egô, vừa nhìn kỹ Vêxôpsikôp, và liếc xem lọ thuốc còn nhiều ít. Chị nói giọng đều đều, trầm trầm, cử chỉ dịu dàng trên khuôn mặt tái nhợt, đôi mày đen như chụm lại với nhau ở ngay gần sống mũi. Vẻ mặt chị không làm bà mẹ vừa lòng, bà cho chị là một người kiêu hãnh; hai mắt chị không vui, không sáng, giọng nói lại cứ như ra lệnh cho người ta không bằng.

– Chúng ta đi đi, - chị nói tiếp: - Tôi sẽ trở lại ngay đấy… bác cho Egô uống lấy một thìa thuốc trong lọ này. Đừng cho anh ấy nói.

Và chị bước ra, dẫn Vêxôpsikôp đi theo.

– Thật là một người đàn bà tuyệt vời. - Egô thở dài nói.

– Thật là một con người đáng kính phục… Đáng lẽ mẹ nên dọn đến ở với chị ấy, mẹ ạ… Chị ấy làm việc vất vả lắm.

– Đừng nói nữa! Nào, uống thuốc đi… - Bà mẹ bảo dịu dàng.

Anh uống thuốc xong, nheo một mắt lại rồi nói tiếp:

– Có im đi thì con vẫn cứ chết…

Mắt kia, anh nhìn bà mẹ, đôi môi từ từ nở một nụ cười. Bà mẹ cúi đầu xuống, lòng bà mẹ đau nhói làm bà rưng rưng nước mắt.

– Không hề gì, đó là chuyện dĩ nhiên. Dù có ham sống rồi cũng bắt buộc phải chết thôi…

Bà mẹ đặt tay lên trán Egô và lại nói nhỏ:

– Con đừng nói nữa nhé…

Anh nhắm mắt lại như để nghe tiếng khò khè trong ngực và tiếp tục nói bướng bỉnh:

– Không được nói thì thật là quái lạ. Như thế có lợi gì đâu? Chỉ kéo thêm dài được vài giây sống hấp hối, mà lại mất đi cái thú được trò chuyện với một bà cụ dũng cảm. Con nghĩ rằng thế giới bên kia, không có được những người tốt như thế này…

Bà mẹ ngắt lời anh và nói, vẻ lo lắng:

– Cái bà quý phái sắp trở lại và bà ấy sẽ mắng tôi cứ để cho anh nói…

– Chị ấy không phải là người quý phái đâu mà là một người làm cách mạng, một đồng chí, một tâm hồn tuyệt đẹp. Rầy mẹ thì nhất định là chị ấy sẽ rầy đấy. Chị ấy mắng hết thảy mọi người, lúc nào cũng thế…

Và Egô chậm chạp, cố nhấc môi, kể lại cuộc đời của người bạn buồng bên. Đôi mắt anh mỉm cười; bà mẹ biết anh là cố ý trêu đùa bà: bà nhìn khuôn mặt tái nhợt của anh, lo lắng nghĩ bụng: “Anh ấy chết đến nơi mất…”

Lutmila đã trở lại, khép cẩn thận cánh cửa và nói với bà mẹ:

– Người bạn của bác cần thiết phải thay ngay quần áo và đi khỏi nơi này càng sớm càng tốt; bác phải lập tức tìm quần áo cho anh ta và mang tất cả lại đây. Tiếc quá, Xôphia lại đi vắng: đưa người đi trốn, đó là món sở trường của chị ấy.

– Ngày mai, chị ấy sẽ đến, - bà mẹ vừa quàng khăn lên vai, vừa nói.

Mỗi lần có ai giao cho bà một nhiệm vụ gì, bà nóng lòng nóng ruột muốn hoàn thành cho nhanh, cho tốt, và lúc ấy bà không còn có thể nghĩ đến một cái gì khác ngoài nhiệm vụ của bà. Giờ đây, bà nhíu mày, vẻ lo lắng và hỏi, giọng bận rộn:

– Thế chị định cho anh ấy ăn mặc như thế nào đây?

– Mặc thế nào cũng được. Anh ấy sẽ đi vào ban đêm thôi…

– Thế lại càng gay hơn ban ngày; đường vắng chúng dễ theo dõi hơn, mà anh ta thì vụng về lắm…

Egô buột lên một tiếng cười khàn khàn.

Bà mẹ hỏi:

– Có thể đến bệnh viện để gặp anh không?

Egô vừa gật đầu, vừa ho mấy tiếng. Lutmila đưa hai mắt hạt huyền nhìn bà mẹ, và đề nghị:

– Bác cháu ta thay phiên nhau trông nom anh ấy, bác đồng ý chứ? Thế thì hay lắm…Bây giờ, bác đi nhanh đi…

Rồi thân ái, nhưng có vẻ mệnh lệnh, chị nắm cánh tay bà mẹ, dìu bà bước đi và nói với bà rất khẽ sau cánh cửa:

– Bác đừng bực mình vì cháu mời bác ra nhé. Nhưng để cho anh ấy nói, không tốt đâu… Cháu thì vẫn còn hy vọng…

Chị bẻ tay, mấy ngón kêu răng rắc, và đôi mi quá mệt mỏi nhắm lại…

Lời phân trần đó làm cho bà mẹ bối rối. Bà thủ thỉ:

– Chị bảo sao…

Lutmila khẽ dặn bà mẹ:

– Bác hãy chú ý đề phòng bọn chó săn đấy.

Chị đưa tay lên mặt, xoa xoa hai bên thái dương, môi rung rung, nét mặt dịu đi.

– Tôi biết rồi, - bà mẹ đáp, trong giọng nói có một chút tự hào.

Khi bước qua cửa ngôi nhà, bà dừng lại một lát, sửa lại cái khăn, thận trọng, đưa mắt lướt vội chung quanh. Bà gần như đã có thể nhìn qua hay không là phân biệt được tên mật thám trong đám đông người. Bà biết rõ dáng đi của nó cố làm ra thong dong, những cử chỉ nhanh nhẩu kiểu cách, vẻ làm ra mệt nhọc và chán ngán như in trên mặt, đôi mi hấp háy, sợ hãi và ngượng nghịu cố che giấu đôi mắt lo lắng sợ sệt, lúng túng, sắc nhọn, lấm lép.

Lần này, không thấy có bóng dáng nào như thế, bà thong thả đi vào đường phố, rồi lên một chiếc xe ngựa bảo đánh ra chợ. Bà mua quần áo cho Vêxôpsikôp, vừa ráo riết mặc cả vừa không tiếc lời trách móc ông chồng say rượu của bà và cứ kêu tướng lên rằng hầu như tháng nào cũng phải sắm sửa quần áo mới cho lão ta. Câu chuyện bịa đặt đó chẳng làm cho những người bán hàng chú ý, nhưng nó lại làm cho chính bà thích thú. Dọc đường, bà tự nhủ có lẽ bọn cảnh sát đã hiểu rằng người vượt ngục đang ở trong tình trạng phải cải trang và chúng sai bọn mật thám đến chợ dò la. Với những sự dè chừng ngây thơ ấy, bà mẹ trở về nhà Egô; rồi lại phải đưa Vêxôpsikôp đến tận đầu thành phố. Hai người đi, mỗi người một vỉa hè. Bà mẹ cười và vui thích khi thấy Vêxôpsikôp đi đứng nặng nề, đầu cúi xuống, lúng túng trong hai cái vạt quá dài của chiếc áo khoác màu hung sẫm, bà sửa lại cái mũ quá rộng cứ rơi sụp xuống mũi. Tới một đường phố vắng Xasenka đi ngược lại gặp hai người. Bà mẹ trở về nhà sau khi gật đầu chào Vêxôpsikôp.

“Còn thằng Paven thì vẫn ngồi tù… cả thằng Anđrây nữa…” bà mẹ nghĩ, buồn rầu.