Ngày thứ ba, hai người đến một làng nọ; bà mẹ hỏi một nông dân đang làm ngoài đồng xưởng làm hắc ín ở đâu. Liền đó, hai người đi xuống một con đường dốc nhỏ ở giữa rừng, có những rễ cây xếp thành bậc thang; rồi đến một khoảnh rừng thưa, ngổn ngang than gỗ và vỏ bào, rải rác những vũng hắc ín.
– Chúng ta đến nơi rồi! - Bà mẹ nói, lo lắng quan sát quanh vùng.
Cạnh một túp lều dựng bằng cây sào và lợp cành lá, chung quanh một cái bàn do ba tấm ván chưa bào ghép lại, đặt trên cọc đóng xuống đất, bác Rưbin, đen thui, áo sơ-mi mở phanh ngực, Êphim và hai người trẻ tuổi nữa đang ngồi ăn. Rưbin là người đầu tiên trông thấy bà mẹ và Xôphia, bác lấy tay che mắt để nhìn và im lặng đợi.
– Chào bác Mikhain! - Bà mẹ reo lên từ đằng xa.
Rưbin đứng dậy chậm rãi đi lại phía hai người; khi nhận ra bà mẹ, bác dừng lại mỉm cười, bàn tay đen đủi vuốt râu.
– Chúng tôi đi hành hương qua đây! - Bà mẹ đến gần và nói. Tôi tự bảo: Ta hãy tạt vào đây thăm bác ta một lúc! Đây là người bạn của tôi, chị ấy tên là Anna…
Bà tự hào là đã nhanh trí và liếc mắt nhìn Xôphia lúc này vẻ mặt vẫn nghiêm trang và khắc khổ.
– Chào bà! - Rưbin trả lời, với một nụ cười không được vui; bác bắt tay bà mẹ, chào Xôphia và nói tiếp: - Không cần phải giấu giếm, ở đây không phải như ở thành phố, không việc gì phải giấu giếm! Tất cả đều là người nhà…
Ngồi ở bàn, Êphim nhìn kỹ hai người khách lạ và thầm thì điều gì với hai bạn. Khi hai người đàn bà tiến đến gần, anh đứng dậy và im lặng chào; hai người bạn kia thì vẫn ngồi yên, như không chú ý gì đến hai bà khách mới tới.
– Bọn tôi sống ở đây như thầy tu! - Rưbin vừa nói vừa vỗ nhẹ lên vai bà mẹ. - Chẳng có ai đến thăm chúng tôi cả; ông chủ không ở làng, bà chủ nằm ở nhà thương, còn tôi thì đại loại như một người quản lý. Bà ngồi xuống đây đi. Uống nước chè nhé? Ăn một chút nhé? Êphim, mang sữa lại đi!
Êphim chậm rãi đi về phía lều; hai người đàn bà gỡ túi hành lý; một trong hai thanh niên, anh chàng cao và khô đét, đứng dậy đỡ hộ; anh kia, béo lùn và rách rưới, chống khuỷu tay lên bàn và tư lự, nhìn hai người đàn bà, vừa gãi đầu vừa hát khe khẽ.
Mùi hắc ín nồng nặc hòa lẫn với mùi nặng nề của lá mục làm cho người ta choáng váng.
– Đây, anh này là Iakôp, - Rưbin nói và chỉ vào người thợ cao lớn nhất… - còn anh kia là Igơnat. À, con trai bác thế nào?
– Vào tù rồi! - Bà mẹ thở dài.
– Lại vào tù rồi à? - Rưbin kêu lên. - Hình như anh ấy thích ở tù lắm thì phải..
Igơnat ngừng hát. Iakôp đỡ lấy gậy trong tay bà mẹ và bảo:
– Bà ngồi xuống đây!…
– Còn chị nữa, mời chị ngồi! - Rưbin nói với Xôphia.
Xôphia im lặng ngồi xuống một thân cây và chăm chú nhìn Rưbin.
– Anh ấy bị bắt từ bao giờ? - Rưbin ngồi xuống trước mặt bà mẹ, rồi lắc lắc đầu hỏi: - Bà thật là không may, bà Nilôpna ạ!
– Không hề gì!
– Bà quen rồi sao?
– Không, nhưng tôi thấy là không còn có cách nào khác!
– Đúng đấy! - Rưbin nói. - Thôi bà kể đầu đuôi xem nào!…
Êphim mang đến một bình sữa, lấy một cái chén trên bàn, đổ nước vào tráng rồi rót đầy sữa, và đặt trước mặt Xôphia, vừa làm vừa chăm chú nghe bà mẹ kể chuyện. Anh đi đứng, làm mọi việc thận trọng, không một tiếng động. Khi bà mẹ kể xong, tất cả đều lặng yên không nhìn nhau. Igơnat lấy móng tay vẽ hình gì trên mặt bàn gỗ; Êphim đứng sau Rưbin, tựa vào vai bác ta; Iakôp, đứng dựa vào một thân cây, khoanh tay trước ngực và cúi đầu. Xôphia đưa mắt quan sát mấy người nông dân ấy.
– Ừ, họ công khai hoạt động như thế đấy!… Rưbin nói giọng kéo dài và buồn buồn.
– Nếu ở ta mà tổ chức một cuộc tuần hành kiểu đó thì nông dân họ đánh chúng mình chết mất! - Êphim vừa nói vừa mỉm cười, vẻ ảm đạm…
– Làm thế ở đây thì ốm đòn! - Igơnat nói thêm, lắc lắc đầu. Không, tôi sẽ xin vào xí nghiệp, làm ở đấy hay hơn.
– Chúng sắp đem xử Paven, bà bảo thế phải không? - Rưbin hỏi. - Và như thế thì anh ấy sẽ bị kết án thế nào, người ta có nói cho bà biết không?
– Tù khổ sai, hoặc bị đày đi Xibêri… - Bà mẹ khẽ trả lời.
Cả ba người thanh niên cùng ngước mắt lên nhìn bà mẹ. Rưbin cúi đầu xuống và nói tiếp:
– Còn anh ấy, khi đứng ra làm chuyện này anh ấy có biết là có thể bị tội như thế nào không?
– Biết chứ! - Xôphia nói, giọng rắn rỏi.
Tất cả đều lặng yên, không ai nhúc nhích, như cùng có chung một ý nghĩ làm bủn rủn cả người.
– Đúng thế! - Rưbin nói tiếp, vẻ nghiêm nghị và quan trọng. - Cả tôi cũng nghĩ là anh ấy có biết. Nếu không lường được bề rộng của cái hố, anh ấy đã không nhảy qua, anh ấy vốn là một người chín chắn. Đấy, các ông bạn trẻ, đúng là như thế đấy! Rõ ràng là một tay thanh niên, biết rằng chúng có thể đâm lưỡi lê vào người và tặng cho cái án cấm cố, thế mà anh vẫn cứ tiến lên! Nếu mẹ anh nằm cản đường anh… anh có thể bước qua mà đi, phải không, bà Nilôpna?
– Vâng! - Bà mẹ rùng mình đáp lại.
Bà mẹ nhìn mọi người và thở dài. Xôphia lặng lẽ vuốt ve bàn tay bà và cau mày trố mắt nhìn Rưbin.
– Đấy, mới thật là một con người! - Rưbin nói khẽ.
Và đôi mắt tối sầm của Rưbin nhìn chằm chằm những người bạn của mình. Tất cả lại nín thinh. Những tia nắng nhỏ lửng lơ trong không khí như những dải lụa vàng. Đâu đó, một con quạ kêu lên những tiếng quà… quà… rắn rỏi. Bà mẹ nhìn quanh những kỷ niệm về ngày Một tháng Năm, ý nghĩ lo lắng về con trai và Anđrây làm xao xuyến lòng bà. Trên khoảng rừng thưa hẹp lởm chởm những gốc cây bị tróc vỏ, những thùng hắc ín trống rỗng nằm la liệt. Những cây sồi và bạch dương nằm san sát chung quanh, từ bốn phía chúng lấn dần khoảnh rừng quang và như bị quyện vào sự im lặng, bất động, chúng hắt xuống đất những bóng râm đen sẫm và ấm áp.
Bỗng Iakôp rời khỏi cái thân cây anh đang tựa, bước một bước qua bên, dừng lại và bắt đầu hỏi, giọng to và khô khan:
– Người ta sẽ bắt tôi và Êphim chống lại những người như vậy sao?
– Thế anh tưởng còn chống ai nữa? - Rưbin trả lời, vẻ cáu kỉnh. Người ta dùng chính tay chúng ta để bóp cổ chúng ta, cái trò quỷ thuật là như vậy đấy!
– Được rồi, về phần tôi, tôi vẫn cứ đi lính như thường! - Êphim tuyên bố, giọng bướng bỉnh.
– Ai cấm mày? - Igơnat kêu lên. - Mày cứ việc đi!
Và nhìn thẳng vào mắt Êphim, anh ta vừa nói vừa cười:
– Có điều khi mày bắn tao thì nhớ ngắm đúng đầu tao, đừng làm tao trở thành tàn tật, và cứ giết cho tao chết tươi!
– Mày đã nói với tao điều ấy rồi! - Êphim cộc cằn quát lại.
– Hãy khoan, các cậu! - Rưbin xen vào; bác nhìn lại người trẻ tuổi và thong thả giơ tay lên. - Hai anh hãy nhìn bà cụ này! - Và bác chỉ vào bà mẹ - Con trai bà ấy, chắc chắn bây giờ hy sinh rồi…
– Tại sao bác lại nói thế? - Bà mẹ hỏi, giọng hạ thấp, lo lắng.
– Phải thế thôi!…Chẳng phải vô cớ mà tóc bà bạc đi! Đấy, làm thế thì đã sao, nhưng cái ấy có giết được bà cụ đâu? Bà Nilôpna ạ, bà có mang sách báo đến đây chứ?
Bà mẹ đưa mắt nhìn Rưbin nín thinh một lát và trả lời:
– Có, tôi có mang đây…
– Có thế chứ! - Rưbin vừa nói vừa đập tay xuống bàn. Lúc thấy bà, tôi hiểu ngay mà: bà đến đây làm gì, nếu không phải vì việc đó? Các anh xem, người ta đã lôi đứa con ra khỏi hàng ngũ, và người mẹ đã đứng vào thay thế ngay!
Ông giơ nắm tay lên như đe dọa và chửi bới một hồi.
Bà mẹ hoảng sợ, nhìn Rưbin và thấy vẻ mặt ông ta đã thay đổi nhiều; ông ta gầy đi, râu mọc lởm chởm và để lộ đôi xương gò má. Trên tròng trắng mắt xanh nhạt thấy có những tia máu đỏ, như ông ta mất ngủ đã lâu, mũi ông khoặm xuống và quắp lại như mỏ con diều hâu; cổ áo sơ-mi thấm đầy hắc ín trước kia màu đỏ, không cài để lộ hai cái xương quai gầy guộc và đám lông ngực đen rậm. Ở cả thân hình ông ta như có một cái gì còn u uất hơn, tang tóc hơn. Ánh mắt ông rực lửa căm giận làm sáng lên khuôn mặt tối sầm. Xôphia, nhợt nhạt hơn, ngồi lặng im, mắt không rời mấy người nông dân. Igơnat lắc lắc đầu, cau mày lại, còn lakôp thì đứng cạnh túp lều, giận dữ bóc trần vỏ những cây cọc; Êphim chậm rãi đi lại phía sau bà mẹ.
– Hôm mới rồi, - Rưbin nói tiếp, - lão quận trưởng gọi tôi đến và bảo: “Mày đã kể lể gì với ông linh mục, hở đồ khốn nạn?” - “Tai sao ông gọi tôi là đồ khốn nạn? Tôi làm trầy da tróc vẩy để kiếm miếng ăn, tôi không làm hại ai cả, tôi bảo thế.” Lão ta bèn quát tháo ầm ĩ, đấm thẳng vào giữa mặt tôi… thế là lão giam tôi ba ngày! - A, chúng mày nói với nhân dân như thế à? Như thế à? - Đừng có hòng tao tha thứ cho mày, đồ quỷ dữ! Nếu không phải tao, thì sẽ có người khác rửa nhục cho tao; nếu không trị được mày thì chúng tao sẽ trị con cái mày, mày hãy nhớ thế! Chúng mày đã cày lên bụng nhân dân với các móng sắt của chúng mày, chúng mày đã gieo oán thù lên đấy, chúng mày đừng hòng có sự thương hại, bọn khốn khiếp! Như thế đấy!
Ông sôi sục vì căm giận và giọng nói cứ rung lên làm cho bà mẹ hoảng sợ.
– Mà tôi đã nói gì với lão giáo sĩ ấy cơ chứ? - Rưbin nói tiếp, bình tĩnh hơn. Sau một buổi lễ, lão ta ra đường nói chuyện với bà con nông dân, bảo rằng người ta như một đàn chiên lúc nào cũng cần có một người chăn, thế đấy! Còn tôi, tôi đùa như thế này: Nếu người ta tôn con cáo lên làm chúa rừng thì lúc đó sẽ có nhiều lông chim đấy, nhưng chim thì sẽ chẳng còn con nào! - Lão ta lườm tôi, rồi nói tiếp: - Là nhân dân thì phải kiên nhẫn, phải nhẫn nhục và cầu Chúa luôn luôn để Chúa ban cho đủ sức chịu đựng. Thế là tôi lại nói như thế này: - Nhân dân thì cầu Chúa nhiều rồi đấy, nhưng chắc hẳn Chúa không có thì giờ nghe họ! - Lão ta bèn vặc tôi: - Thế anh đã đọc kinh gì? - Tôi đáp: - Trong đời tôi chỉ thuộc có một bài kinh, bài kinh của toàn thể nhân dân: “Lạy chúa, Chúa hãy dạy cho chúng con cách bê gạch đến lâu đài, cách ăn được đá và khạc ra được củi”. - Lão ta không để cho tôi nói hết. Chị thuộc giới quý tộc phải không? - Rưbin bỗng ngừng kể và đột ngột hỏi Xôphia.
– Tại sao bác lại cho là thế? - Xôphia hỏi lại, hơi giật mình và ngạc nhiên.
– Vì… - Rưbin vừa nói vừa cười. - Đó là số phận, chị sinh ra là như thế! Thế đấy! Chị tưởng người ta có thể che giấu cái tội quý tộc bằng cách choàng lên đầu một cái khăn vải ư? Người ta có thể nhận ra một lão giáo sĩ dầu cho lão không mặc áo thầy tu. Chị vừa mới chống khuỷu tay lên cái bàn ướt, chị đã giãy nẩy lên và cau mặt lại rồi. Và cái lưng chị thì thẳng quá không phải lưng một người thợ…
Sợ Rưbin sẽ làm mếch lòng Xôphia với giọng nói oang oang, và những lời lẽ mỉa mai của ông ta, bà mẹ vội xen vào, vẻ nghiêm nghị:
– Chị ấy là bạn tôi, bác Mikhain ạ, chị ấy là một người tốt. Vì hoạt động cho sự nghiệp của chúng ta mà tóc chị đã hoa râm thế kia. Đáng lẽ bác không nên…
– Tôi có nói điều gì mếch lòng đâu?
Xôphia nhìn Rưbin, giọng khô khan hỏi:
– Bác muốn nói điều gì với tôi phải không?
– Tôi ấy à! Vâng! Thế này nhé, cách đâu không lâu, có một anh thanh niên tới đây, đó là người anh em họ của cậu Iakôp. Anh ta bị ốm, mắc bệnh lao. Có thể gọi anh ta tới đây được chứ?
– Tất nhiên, bác gọi đi!
Rưbin nheo mắt nhìn Xôphia, hạ thấp giọng:
– Êphim, anh hãy đi tìm anh ta… Và bảo anh ta tới đây tối nay …
Êphim đội mũ cát-két lên đầu không nói không rằng cũng chẳng nhìn ai, chậm rãi đi biến vào khu rừng, Rưbin bắt đầu chỉ theo anh ta, nói:
– Anh ta đang khổ lắm! Anh ta phải đi lính, cả Iakôp nữa. Iakôp bảo: “Tôi không thể đi được”. Anh kia cũng thế, anh ta không thể đi được, nhưng lại muốn đi… Anh ta nghĩ rằng có thể tuyên truyền cổ động trong binh sĩ. Tôi thì tôi cho rằng người ta không thể lấy đầu mà húc đổ tường được… Cứ nhìn họ mà xem: chúng đặt vào tay họ một cái lưỡi lê và họ đi… Phải, Êphim đang đau khổ! Còn Igơnat thì cứ khoét sâu thêm nỗi đau khổ đó, như thế có ích gì kia chứ?
– Có ích quá đi chứ! - Không nhìn Rưbin, Igơnat trả lời, vẻ bực tức. - Vào lính người ta sẽ đầu độc nó, rồi nó cũng sẽ bắn vào thợ thuyền chẳng kém những đứa khác…
– Tôi chẳng tin thế đâu! - Rưbin trầm ngâm đáp. - Nhưng dĩ nhiên nên tránh không đi lính vẫn là hơn. Nước Nga lớn lắm…làm sao tìm ra được một người? Chỉ cần kiêm một cái thẻ căn cước rồi đi từ làng này đến làng khác…
– Tôi cũng định làm thế đấy! - Igơnat vừa nói vừa lấy một cái vỏ bào đập đập vào chân. Khi đã quyết tâm tranh đấu thì không nên do dự.
Câu chuyện tự nhiên ngừng lại. Ong mật và ong vò vẽ bay lượn vòng, bận rộn, tiếng cánh vù vù càng làm nổi bật bầu không khí yên lặng. Chim kêu ríu rít, và đâu đó xa xa, một giọng hát lượn lờ trên thôn dã. Một lát sau, Rưbin mới nói:
– Thôi, chúng tôi phải đi làm… Bà và chị đi nghỉ, nhé!? Có ổ rơm trong lều ấy. Iakôp… hãy nhặt giúp cho bà và chị một ít lá khô… nào, còn bà đưa sách báo đây…
Bà mẹ và Xôphia mở túi ra. Rưbin cúi xuống nhìn và nói thích thú:
– A! Bà và chị mang được nhiều sách báo nhỉ! Chị làm công việc này đã lâu chưa? Tên chị là gì? - Rưbin hỏi Xôphia:
– Anna Ivanôpna!… mười hai năm rồi! Thế sao?
– Hỏi thế thôi. Chị đã từng đi tù, có lẽ thế, nhỉ?
– Vâng!
– Bác thấy chưa? - Bà mẹ nói nho nhỏ, giọng trách móc. - Vậy mà trước mặt chị ấy bác ăn nói cứ cục cằn…
Rưbin nín thinh một lúc, ôm một gói sách trên tay vừa nói vừa cười phô hàm răng:
– Chị đừng giận tôi! Nông dân với địa chủ thì cũng như nhựa với nước, chẳng thể đi với nhau được, chỉ chống đối nhau thôi!
– Tôi không phải là một mụ quý tộc, mà là một con người! - Xôphia nói, với một nụ cười dịu dàng.
– Có thể như thế lắm!… Người ta bảo con chó trước kia vốn là sói… Tôi đi cất những của này đi đã.
Igơnat và Iakôp đến gần ông ta:
– Cho chúng tôi một ít chứ? - Igơnat nói:
– Cũng là một thứ cả đấy chứ? - Rưbin hỏi Xôphia.
– Không, cũng có những sách khác! Có cả một tờ báo…
– Thế à?
Cả ba người vội vàng đi vào trong lều.
– Người nông dân, họ vùng lên rồi, - bà mẹ đưa mắt nhìn theo và nghĩ ngợi, nói nhỏ.
– Vâng, - Xôphia thì thầm. - Cháu chưa bao giờ thấy một vẻ mặt nào như bác ta…giống như một người tử vì đạo! Bác và cháu cũng vào đấy đi, cháu muốn nhìn qua một tí.
– Chị đừng giận bác ta, bác ta khắc khổ…- Bà mẹ thì thầm.
Xôphia mỉm cười:
– Bác tốt bụng quá, - bác Nilôpna ạ…
Thấy hai người đàn bà đứng ở ngưỡng cửa lều, Igơnat ngẩng đầu lên, rồi thọc tay vào mớ tóc quăn, anh ta lại cúi ngay xuống tờ báo trải trên hai đầu gối. Rưbin thì đứng đó, đặt tờ báo ở chỗ một tia nắng xuyên qua một kẽ hở trên mái lọt vào trong lều. Ông nhích dần tờ báo để cho được rõ, vừa đọc vừa mấp máy môi. Iakôp, quì gối, tì ngực vào thành giường ghép bằng ván, cũng đọc báo.
Bà mẹ đến ngồi ở góc lều, còn Xôphia thì đưa tay quàng qua vai bà và yên lặng nhìn mọi người trong lều.
– Bác Mikhain này, người ta chửi nông dân chúng ta đây này! - Iakôp nói nhỏ, không quay lại, Rưbin nhìn anh, vừa mỉm cười vừa đáp:
– Vì người ta yêu bọn mình.!
Igơnat khịt mũi một cái, ngẩng đầu lên:
– Người ta viết đây này: “Người nông dân đã không còn là con người nữa…” Đúng thế, không phải là một con người nữa rồi.
Trên khuôn mặt chất phác, cởi mở của anh thoáng qua một niềm tủi nhục
– Anh cứ thử đến mà xem, ông học giả khỉ ạ, cứ sống vào địa vị chúng tôi, và cứ thử cựa quậy xem, rồi sẽ biết ông là cái gì…
– Tôi ngả lưng một lúc! - Bà mẹ nói rất khẽ với Xôphia. - Tôi cũng hơi nhọc, và cái mùi nhựa này làm tôi váng đầu. Thế còn chị?
– Không ạ!
Bà mẹ nằm xuống cái giường ghép ván và lim dim ngủ. Xôphia ngồi ở đầu giường; chị vẫn theo dõi mấy người đang đọc báo và khi có ong bay vòng trên người bà mẹ, chị liền chú ý xua đi. Bà mẹ hé mắt nhìn thấy sự ân cần ấy, cảm thấy ấm lòng.
Rưbin đến gần và cố thì thầm với cái giọng oang oang của mình:
– Bà cụ ngủ à?
– Vâng.
Rưbin im lặng một lúc, đăm đăm nhìn bà mẹ, thở dài và khẽ nói:
– Có lẽ bà mẹ là bà cụ đầu tiên đã đi theo con trai mình trên con đường đó, vâng…, người mẹ đầu tiên!
– Để yên cho bác ấy ngủ, chúng ta ra chỗ khác đi, - Xôphia nói.
– Vâng, chúng tôi còn phải làm. Nói chuyện thì thích lắm nhưng để đến tối hẵng hay! Đi đi các ông tướng!
Cả ba người kéo đi, để Xôphia ngồi lại trong lều. Bà mẹ nghĩ thầm: “Thế là có cơ tốt rồi! Cảm ơn Chúa! Họ đã ăn ý với nhau…”
Và bà thiếp đi một cách êm đềm, vừa ngủ vừa hít vào cái không khí cay nồng hương rừng và mùi hắc ín.
