Một ngày chủ nhật, bà mẹ đi mua hàng về, vừa mở cửa bước vào thì một niềm vui bất thần tràn ngập lòng bà, như giữa ngày hè gặp trận mưa ấm áp: bà nghe trong phòng vang lên giọng nói rắn rỏi của Paven.
Anđrây reo lên:
– Mẹ kia rồi!
Bà thấy Paven quay lại rất nhanh về phía bà và khuôn mặt anh ngời sáng lên vì xúc động, nỗi xúc động hứa hẹn những điều rất vui.
Bà thầm thì:
– Con đã về… nhà!
Sự đột ngột làm bà rối trí. Bà ngồi xuống…
Paven cúi sát lại mẹ. Mặt anh xanh tái và trên khóe mắt long lanh mấy giọt nước mắt nhỏ và trong, môi anh run run. Anh đứng lặng một lúc. Bà mẹ nhìn anh, cũng lặng yên.
Anđrây đi ngang qua trước mặt hai mẹ con, miệng khe khẽ huýt sáo, đầu cúi xuống rồi đi ra ngoài.
– Cảm ơn mẹ! Cảm ơn mẹ yêu quý của con!
Paven nói giọng thấp và trầm trầm; các ngón tay anh run run siết chặt bàn tay mẹ.
Cả người bà rung động trước nét mặt và vẻ âu yếm trong giọng nói của anh. Bà vuốt tóc Paven, cố nén sự hồi hộp, nói nhỏ:
– Cầu Chúa phù hộ cho con! Tại sao con lại cám ơn mẹ?
– Cám ơn mẹ vì mẹ đã giúp đỡ chúng con trong sự nghiệp chung. Khi một người con có thể nói lên rằng mẹ mình cũng thân thiết với mình cả về mặt tinh thần thì thật là một hạnh phúc hiếm có, mẹ ạ!
Lòng đầy hân hoan, bà im lặng và say sưa lắng nghe những lời Paven nói, vừa ngắm nhìn anh, sung sướng. Paven đứng đó, trước mặt bà, trong sáng biết bao, gần gũi biết bao!
– Mẹ ạ, trước con thấy có rất nhiều điều làm mẹ mếch lòng, thật là khổ cực cho mẹ. Trước đây con nghĩ chắc… không bao giờ mẹ đồng ý với chúng con, chắc mẹ không thừa nhận những tư tưởng của chúng con đâu, nhưng có thể mẹ sẽ im lặng chịu đựng, như mẹ vẫn thường chịu đựng hết mọi sự. Thật là khổ tâm!…
– Anđrây đã giúp mẹ hiểu ra nhiều điều!
Paven cười nói:
– Vâng, anh ấy có nói chuyện với con.
– Cả Êgô nữa. Mẹ nói Êgô là người cùng quê đấy. Anđrây còn muốn dạy cho mẹ biết đọc nữa.
– Rồi mẹ… mẹ có hơi xấu hổ, mẹ tự học giấu giếm một mình, có phải không ạ?
Bà ngượng ngùng nói:
– À! Thế ra anh ấy đã rình mẹ!
Rồi quá vui mừng, bà bảo Paven:
– Phải gọi Anđrây vào! Anđrây cố ý đi ra để mẹ con mình được tự do. Anh ấy… không có mẹ…
Paven mở cửa ra và gọi:
– Anđrây, cậu ở đâu?
– Ở đây. Mình định bổ củi.
– Vào đây!
Anđrây chần chừ không vào ngay. Khi bước vào đến bếp, anh lên tiếng, với giọng của người chủ nhà:
– Phải bảo Nikôlai mang củi về, gần hết rồi đấy. Mẹ à, mẹ có thấy Paven nhà ta như thế nào không? Các nhà chức trách đáng lẽ trừng phạt bọn phiến loạn, thì lại đi vỗ anh em béo ra…
Bà mẹ bật cười. Lòng bà lâng lâng nhè nhẹ, bà say sưa vì vui sướng, nhưng trong đó cũng đã có một tình cảm e dè cân nhắc khác muốn cho con mình trở lại điềm tĩnh như bao giờ. Đối với bà, thật là quá nhiều hạnh phúc, và bà muốn rằng niềm vui ấy, niềm vui lớn lao đầu tiên trong đời bà sẽ ghi sâu mãi mãi trong lòng, mạnh mẽ, bồng bột như trước đây khi nó tới. Sợ hạnh phúc đó có thể giảm bớt đi chăng, bà vội vã cất giấu nó như một tay nuôi chim, tình cờ bắt được con chim kỳ lạ.
Bà nói hối hả:
– Ta đi ăn nào! Paven, chắc con chưa ăn, phải không con?
– Chưa, mẹ ạ. Hôm qua nghe viên giám thị bảo chúng quyết định thả con, thế là hôm nay con chả thiết gì đến ăn uống nữa.
Paven kể tiếp:
– Ra khỏi nhà giam người đầu tiên con gặp là bác Xidôp. Vừa nhìn thấy con, bác liền sang qua đường đón chào. Con có bảo: “Bây giờ phải thận trọng trong việc tiếp xúc với cháu. Cháu là một người nguy hiểm, đang bị cảnh sát quản thúc đấy”. Bác trả lời: “Chẳng hề gì”. Mẹ có biết bác ấy hỏi về cháu bác ấy như thế nào không? “Thằng Phêđia ở trong tù có xử sự được tốt không thế?” “Bác bảo xử sự tốt là thế nào?…” “Là nó có khai bậy bạ về các đồng chí không…”. Và khi con trả lời Phêđia là một thanh niên trung thực và thông minh thì bác ấy vuốt râu tự hào nói với con: “Họ nhà Xidôp chúng tôi, không có ai là người xấu!”.
Anđrây gật đầu, nói:
– Ông già ấy không phải xoàng đâu! Mình và ông ta có nói chuyện với nhau, ông cụ quả là người rất tốt! Thế liệu nay mai chúng nó có thả Phêđia ra không?
– Mình cho là chúng sẽ thả tất cả! Ngoài những lời tố giác của Ixay thì có thể tố giác được cái gì?
Bà mẹ ra lại vào, ngắm nhìn con. Anđrây đứng gần cửa sổ, tay chắp sau lưng, lắng nghe Paven vừa đi đi lại lại vừa kể chuyện. Râu anh đã mọc dài, xoắn lại thành những vòng đen mịn trên má làm dịu bớt nước da bánh mật của anh.
Bà mẹ dọn thức ăn ra bàn, nói:
– Nào đi ăn, các con!
Vừa ăn Anđrây vừa nói chuyện về Rưbin. Anh vừa nói xong, Paven kêu lên tiếc ngẩn:
– Có mình ở nhà, mình không để bác ấy đi. Bác ấy đi mang theo được những cái gì? Một tư tưởng phẫn uất và những ý nghĩ rối rắm.
Anđrây mỉm cười nói:
– Phải, đúng thế. Nhưng khi một người đã bốn mươi tuổi và đã từng đấu tranh rất lâu với những ngờ vực nặng nề trong óc mình thì cũng khó mà thay đổi được.
Hai người bắt đầu một cuộc tranh cãi, lại dùng nhiều danh từ mà cũng như trước kia, bà mẹ không hiểu được. Bữa ăn đã xong mà cả hai còn tranh luận mãi, cãi nhau náo nhiệt, với những tiếng rất khó hiểu. Đôi lúc họ cũng dùng những lời lẽ giản dị hơn.
Paven nói kiên quyết:
– Chúng ta phải đi theo con đường của chúng ta, không được chệch một bước!
– Và trên đường đi, chúng ta sẽ va phải hàng chục triệu người coi chúng ta như thù địch…
Bà mẹ lắng nghe. Bà hiểu rằng Paven không ưa nông dân, còn Anđrây thì bênh vực họ và tìm cách chứng minh rằng phải dạy cả cho nông dân biết về điều hay điều tốt nữa. Bà càng hiểu Anđrây hơn, và bà thấy hình như anh có lý. Nhưng mỗi lần Anđrây cãi lại Paven, bà lắng nghe, nín thở, sốt ruột chờ đợi con trả lời, nóng lòng muốn biết Anđrây có làm phật ý Paven không. Mặc dù hai người cãi nhau kịch liệt, không người nào tỏ ra bực bội với người kia.
Thỉnh thoảng bà mẹ lên tiếng hỏi con:
– Như thế đấy à, Paven?
Paven cười, đáp lại:
– Vâng, như thế đấy!
Anđrây nói, châm chọc nhưng dễ thương:
– Thưa ông, xin lỗi! ông đã ăn no nên, nhưng ông nhai không kỹ, ông ạ: còn một miếng mắc ở cuống họng ông đấy. Mời ông súc miệng đi cho tôi!
Paven khuyên đùa:
– Thôi, cậu đừng có làm ra vẻ ngớ ngẩn nữa.
– Không mà, mình rất nghiêm trang, như đi đưa một đám tang vậy.
Bà mẹ gật đầu, mỉm cười…
