Vài ngày sau, Nikôlai thấy bà mẹ và Xôphia mặc áo vải hoa sặc sỡ đã cũ, vai đeo túi, gậy cầm tay. Cái áo ấy làm cho thân hình Xôphia nhỏ bé lại, khuôn mặt xanh xao của chị nom càng thêm nghiêm nghị.

Khi từ biệt nhau, Nikôlai siết chặt tay chị, và bà mẹ lại một lần nữa, nhận thấy tình thương mến giữa hai chị em thật kín đáo. Hai người không hôn nhau, không nói với nhau những lời âu yếm, nhưng cả hai rất mực chân thành, và ân cần đối với nhau.

Vùng bà ở trước kia, người ta hôn nhau rất nhiều, hay nói với nhau những lời trìu mến, nhưng họ cũng vẫn cứ cắn xe nhau như những con chó đói.

Hai người đàn bà im lặng đi qua thành phố ra vùng nông thôn, song song đi vào một con đường đất rộng, giữa hai hàng bạch dương già.

– Chị đi thế này liệu có mệt không? - Bà mẹ hỏi Xôphia.

– Bác tưởng cháu không quen đi bộ ư? Cháu đã đi bộ nhiều rồi…

Chị vui vẻ kể lại cho bà mẹ nghe những ngày hoạt động cách mạng, như thể chị khoe những trò tinh nghịch ngày còn nhỏ. Chị đã phải đội một cái tên giả, dùng một cái thẻ căn cước giả, cải trang để trốn tránh bọn mật thám, mang hàng chục cân sách cấm đến nhiều thành phố khác nhau, tổ chức vượt ngục cho những đồng chí bị đi đày, đưa họ qua biên giới. Một nhà in bí mật đã được đặt ngay trong nhà chị, và khi bọn sen đầm biết chuyện đó đến lục soát; chị đã kịp thời cải trang thành con ở vài giây trước khi chúng đến; chị đi ra, chạm mặt chúng ngay ở cổng; cái áo choàng và chiếc khăn quàng nhỏ quấn trên đầu, tay cầm một bình dầu hỏa, cứ thế chị đã đi từ đầu đến cuối thành phố, vào một ngày đông giá lạnh. Một lần khác, chị đến một thành phố xa lạ để tới nhà mấy người đồng chí; chị đã lên cầu thang nhà họ ở thì cũng vừa nhận thấy là nhà đó đang bị lục soát. Quay xuống thì chậm rồi, chị liền mạnh dạn bấm chuông một căn phòng tầng dưới và xách va-li bước vào cái nhà không quen thuộc ấy, thành thực trình bày hoàn cảnh của mình.

– Bà con có thể bắt tôi đem nộp cho chúng, nếu bà con muốn, nhưng tôi nghĩ bà con sẽ không làm như vậy, - chị nói, giọng tin tưởng.

Những người trong nhà hoảng hốt, suốt đêm không ngủ được, cứ nơm nớp sợ có người đến gõ cửa; nhưng họ đã không quyết định giao chị cho bọn sen đầm; sáng hôm sau, họ lại cùng chị lăn ra cười chế giễu bọn chúng. Một lần khác, cải trang thành nữ tu sĩ, ngồi cùng toa, cùng ghế với tên thanh tra mật thám lúc bấy giờ đang cố lùng bắt chị, hắn ta lại cứ phô với chị về sự khôn khéo của hắn, kể cho chị nghe hắn đã làm việc theo dõi chị như thế nào. Hắn tin chắc là Xôphia ngồi ở toa hạng nhì; mỗi lần tàu dừng, hắn lại ra và khi trở vào, hắn bảo chị:

– Chẳng thấy con bé đâu cả…chắc nó đang ngủ. Bọn chúng cũng vậy,cuộc đời của chúng cũng vất vả lắm, cũng giống như bọn tôi thôi!

Bà mẹ vừa nghe chị kể chuyện, vừa cười và âu yếm nhìn chị. Cao và gầy, Xôphia bước đi chắc chắn và nhẹ nhàng trên đôi chân thon thon. Từ dáng đi đến lời nói, ngay cả giọng nói trầm trầm nhưng mạnh bạo, đến cái khổ người dong dỏng của chị, đều phản ánh một tâm hồn khỏe và đẹp, gan dạ và vui vẻ. Chị nhìn mọi sự với một con mắt mới mẻ và trẻ trung. Ở đâu chị cũng nhận ra những chi tiết khêu gợi tính vui vẻ hồn nhiên của chị.

– Bác xem! Cái cây thông này đẹp quá! - Chị reo lên và chỉ cây thông cho bà mẹ làm bà mẹ cũng dừng lại để ngắm, cái cây thật ra không cao, cũng không um tùm hơn những cây khác.

– Cây ấy đẹp thật! - Bà mẹ mỉm cười đồng tình. Và bà mẹ nhìn thấy gió lùa trong mớ tóc đã hoa râm bên trên vành tai Xôphia.

– Ôi, một con sơn ca!

Đôi mắt màu xám của Xôphia ánh lên trìu mến, và cả người chị như muốn bay lên đón lấy tiếng hót trong trẻo của con chim sơn ca chẳng thể nhìn thấy trong khoảng trời rực sáng. Đôi lúc, chị lại cúi xuống, cử chỉ mềm mại hái lấy một bông hoa hồng và chị lướt nhẹ những ngón tay thon nhỏ và nhanh nhẹn vuốt ve những cánh hoa run rẩy một cách rất trìu mến. Rồi chị hát một bài hát nào đấy, giọng khe khẽ và rất hay.

Tất cả những cái đó làm bà mẹ thấy gần gũi thêm người thiếu phụ có đôi mắt trong sáng ấy, và bất giác bà nép sát vào người Xôphia, cố gắng cùng bước đều theo nhịp chân của chị. Nhưng đôi lúc trong lời nói của Xôphia bỗng có cái gì hơi đường đột quá, mà bà cho là thừa, và làm cho bà lo ngại:

– Chắc là bác Rưbin sẽ không thích…

Nhưng chỉ một lúc sau, Xôphia lại đã nói năng giản dị, thân mật và bà mẹ, tươi cười âu yếm nhìn chị:

– Chị hãy còn trẻ quá! - Bà mẹ thở dài.

– Ôi! Cháu đã ba mươi tuổi rồi đấy! - Xôphia kêu lên.

Bà mẹ mỉm cười:

– Tôi không nói về tuổi đâu…, nhìn chị, người ta tưởng chị còn nhiều tuổi hơn. Nhưng khi nhìn vào mắt chị, nghe chị nói, thì lạ lắm… tưởng chị như con gái vậy. Cuộc đời chị là một cuộc đời chìm nổi và khó khăn, nguy hiểm, thế mà tâm hồn chị lúc nào cũng luôn luôn tươi cười vui vẻ.

– Cháu không thấy đời cháu có gì là khó khăn, và cháu không hể hình dung được một cuộc sống nào khác tốt đẹp hơn, thú vị hơn… Cháu sẽ gọi bác bằng tên Nilôpna nhé! Tên Phêlagâya nghe không hợp với bác đâu.

– Tùy chị! Chị thích gọi thế thì cứ gọi!…- Bà mẹ đáp lại giọng trầm ngâm. - Tôi nhìn chị, nghe chị và tôi suy nghĩ. Tôi rất vui mừng thấy các anh, các chị biết những con đường đi vào lòng người. Người ta có thể cởi mở chẳng chút ngại ngùng, lo sợ; tâm hồn mọi người tự mở ra và tìm đến đón các anh các chị. Tôi nghĩ về tất cả mọi người như chị và tôi tự bảo các anh, các chị sẽ thắng được cái ác, nhất định là sẽ thắng.

– Chúng ta sẽ thắng, vì chúng ta đi với những người lao động! - Xôphia trả lời, rắn rỏi và tin tưởng. Nhân dân quyết định tất cả, và với họ thì có thể làm được bất cứ điều gì! Chỉ cần thức tỉnh ý thức hiện đang không được phát triển tự do…

Những lời nói của Xôphia gợi cho bà mẹ một tình cảm phức tạp. Bà thương hại Xôphia nhưng chẳng hiểu rõ vì sao; đó là một tình thương thân thiết không làm mếch lòng nhau, và bà mẹ rất muốn nghe chị nói những lời nói khác, những lời giản dị hơn.

– Ai sẽ đền bù cho những sự gian khổ của các anh các chị? - Bà mẹ dịu dàng và buồn rầu hỏi.

– Chúng cháu đã được đền bù rồi! - Xôphia đáp lại, với một giọng bà thấy có vẻ đầy tự hào. Chúng cháu đã tìm thấy một lối sống làm cho chúng cháu thỏa mãn, một lối sống chúng cháu có thể dốc hết tâm lực mình, như vậy thì còn mong muốn gì nữa hở bác?

Bà mẹ đưa mắt nhìn chị và cúi đầu; bà lại nghĩ: “Chắc là bác Rưbin sẽ không hài lòng về chị ta…”

Hít mạnh thêm không khí ấm áp vào đầy phổi, hai người không đi nhanh, nhưng đều bước và bà mẹ có cảm giác như mình đang đi hành hương. Bà nhớ lại hồi còn nhỏ, nhớ lại niềm vui nào nức trong lòng như trong những ngày, khi bà ở làng ra đi, đến một nhà tu xa xa nào đó, đến với tượng thánh mầu nhiệm…

Đôi lúc, Xôphia lại hát, giọng trong trẻo, hát những bài hát mới ca ngợi bầu trời, tình yêu, hoặc bất chợt chị lại ngâm những câu thơ ca ngợi đồng ruộng, rừng rú, sông Vônga, và bà mẹ mỉm cười, vừa nghe, đầu vừa bất giác du dương theo nhịp của lời thơ mà bà rất ưa thích nhạc điệu.

Và lòng bà ấm áp, yên tĩnh và mơ mộng hệt như trong một mảnh vườn xưa bé nhỏ vào một chiều chiều hè.