Đã ba lần, bà xin phép vào thăm Paven, lần nào tên thiếu tướng sen đầm, một lão già bé nhỏ, tóc hoa râm, má đỏ gay, mũi to sụ, cũng nhỏ nhẹ từ chối:
– Một tuần lễ nữa bà nhé, không sớm hơn được đâu! Một tuần nữa, chúng tôi sẽ xem xét, còn bây giờ thì không được…
Người lão béo tròn, khiến bà nhớ đến một quả mận chín để ở hiệu đã hơi lâu ngày và bắt đầu bao bọc một lớp mốc mịn màng. Lão luôn luôn xỉa hàm răng trắng nhỏ của lão với một chiếc tăm vàng nhọn, đôi mắt tròn xanh nhạt của lão với một chiếc tăm vàng nhọn, đôi mắt tròn xanh nhạt của lão mỉm cười dịu dàng, giọng nói của lão có vẻ đáng yêu, chân thật.
Bà mẹ nói với Anđrây:
– Lão ta lễ phép nhỉ? Bao giờ cũng cười…
– Vâng, vâng, chúng bao giờ cũng nhã nhặn, tươi cười. Có người sẽ bảo chúng: “Đây là một người thông minh và trung thực, nhưng nó nguy hiểm cho chúng ta, hãy treo cổ nó lên!” Chúng mỉm cười, treo cổ người ta, xong lại mỉm cười.
– Ấy cái thằng đến khám xét nhà ta còn đơn giản hơn mới trông biết ngay là một thằng đểu giả…
– Chúng không phải là người, mà là những búa tạ để đánh đập người ta và làm cho người ta hóa điếc. Chúng là những công cụ để nhào nặn nhân dân chúng ta, hòng biến chúng thành những kẻ dễ sai khiến. Chính bản thân chúng cũng được nhào nặn thành tay chân của bọn thống trị chúng ta. Chúng có thể làm tất cả những việc người ta bắt chúng phải làm, không suy nghĩ gì, không tìm hiểu tại sao.
… Cuối cùng, bà mẹ được phép vào thăm con. Ngày chủ nhật, bà đến phòng lục sự nhà tù, ngồi khép nép vào một góc. Trong căn phòng hẹp và bẩn, tường thấp lè tè, còn có vài người nữa cũng đợi đến giờ thăm người nhà. Chắc hẳn họ đến đây không phải là lần đầu, vì họ đã quen nhau; họ thầm thì, lai nhai nói chuyện, chuyện ngồi lê mách lẻo, xen lẫn tiếng thở than, câu chuyện cứ lầy nhầy như một tấm màng nhện.
Một người đàn bà to béo, mặt quắt lại, trên đầu gối có đặt một cái túi, nói:
– Các ông các bà có biết không? Sáng nay trong buổi lễ nhất, cha ca trưởng ở nhà thờ suýt nữa beo đứt tai một đứa bé trong đội đồng ca đấy…
Một người đứng tuổi mặc một bộ đồ quân phục về hưu ho khù khụ đáp:
– Bọn trẻ trong đội đồng ca… thật là lũ hư thân mất nết!
Một người nhỏ bé, đầu hói, chân ngắn, tay dài, cằm bạnh, đi đi lại lại trong phòng, vẻ bận rộn. Không dừng lại, ông ta nói, giọng lo lắng:
– Đời sống ngày càng đắt đỏ, cho nên người ta chưa bao giờ tồi tệ như bây giờ. Thịt bò hạng hai cũng mười bốn kô-pếch một cân, bánh mì thì hai kô-pếch rưỡi…
Thỉnh thoảng có những người tù, mặc quần áo đồng loạt màu xám, chân mang một thứ giày da nặng, bước vào phòng. Khi họ vào trong phòng tranh tối tranh sáng, mắt họ nhấp nháy. Một người trong bọn họ còn mang xiềng ở chân.
Tất cả đều yên tĩnh lạ lùng, đơn giản đến khó chịu. Dường như tất cả những người này đều quen thuộc với cảnh đó. Người thì ngồi yên lặng, kẻ thì uể oải đứng cạnh, những người khác nữa nhẫn nại chờ đến lượt vào thăm người nhà. Bà mẹ nóng lòng chờ đợi; bà phân vân đưa mắt nhìn tất cả mọi vật chung quanh, kinh ngạc trước cảnh sơ sài thô kệch nặng nề đó.
Ngồi cạnh bà là một bà cụ bé nhỏ, mặt nhăn nhúm, mắt nhìn thì còn trẻ. Bà cụ vươn cái cổ khẳng khiu lên lắng nghe tiếng chuyện trò, nhìn mọi người với vẻ khiêu khích kỳ lạ.
Bà mẹ dịu dàng hỏi bà cụ:
– Cụ có ai ở đây?
Bà cụ vội vàng lớn tiếng trả lời:
– Con trai tôi. Cháu là sinh viên. Thế còn bà?
– Tôi cũng có con trai ở đây, cháu làm thợ.
– Anh ấy tên là gì?
– Vlaxôp.
– Tôi không biết anh ấy. Thế anh ấy bị giam đã lâu chưa?
– Đã sáu tuần rồi…
– Còn con tôi thì đã hơn mười tháng!
Trong giọng nói của bà cụ, bà mẹ cảm thấy như có một cái gì thật khó tả, gần như tự hào.
Ông già đầu hói nói vội vàng:
– Vâng, vâng! Không thể nhịn nhục được nữa… Mọi người đều tức giận, đều kêu ca, cái gì cũng lên giá. Suy ra chỉ còn con người là rẻ mạt thôi. Chẳng ai đồng ý với ai nữa.
Người mặc quân phục nói:
– Quả đúng như thế! Hỗn loạn vô cùng! Cần phải có một tiếng ra lệnh: hãy im đi! Đấy, cần phải như thế. Phải có một tiếng nói kiên quyết…
Câu chuyện trở nên sôi nổi, lan rộng đến mọi người. Ai cũng nóng nảy muốn nói ý mình về đời sống, nhưng ai cũng thì thầm; với bà mẹ đoán ở những người đó có một điều gì xa lạ đối với bà. Ở nhà bà, mọi người nói khác kia, một tiếng nói dễ hiểu hơn, giản dị hơn, rõ ràng hơn.
Một viên giám thị, người to béo có bộ râu vuông màu hung đỏ, gọi tên bà, nhìn bà từ đầu đến chân, rồi khập khiễng bỏ đi sau khi nói:
– Đi theo tôi…
Bà đi theo hắn, muốn thúc vào lưng hắn cho hắn đi nhanh hơn. Trong một căn phòng nhỏ, Paven đứng đó, mỉm cười và đưa tay ra đón mẹ. Bà nắm lấy tay con, bật lên cười, mi mắt hấp háy và như không tìm ra lời để nói, bà nói dịu dàng:
– … Con mẹ… con mẹ!
– Bình tĩnh lại, mẹ ạ!
Paven siết chặt tay mẹ.
– Mẹ có làm sao đâu.
Viên giám thị ngáp dài nói:
– Bà mẹ, hãy nhích ra, sao cho giữa hai người có một khoảng cách…
Rồi hắn lại ngáp to một tiếng. Paven hỏi về sức khỏe mẹ, về nhà cửa… Bà chờ đợi những câu hỏi khác, bà tìm những câu hỏi đó trong đôi mắt của con nhưng không thấy. Paven vẫn trầm tĩnh như bao giờ. Anh chỉ xanh hơn và mắt có vẻ to hơn.
– Xasenka gửi lời thăm con.
Mi mắt anh rung lên, mặt anh dịu lại. Anh mỉm cười. Một cơn đau chua xót nhói vào lòng bà mẹ.
Bà cảm thấy bực và tủi nhục. Bà hỏi tiếp:
– Người ta sắp thả con ra chưa? Tại sao họ bắt giam con? Mà truyền đơn thì lại thấy xuất hiện đấy…
Mắt Paven ánh lên một tia sáng vui mừng. Anh hỏi lại:
– Lại có truyền đơn hả mẹ?
Viên giám thị lè nhè:
– Cấm nói những chuyện đó! Chỉ nói chuyện gia đình thôi…
Bà cãi lại:
– Thì không phải là chuyện gia đình là gì?
Viên giám thị lạnh lùng nhắc lại:
– Tôi không biết, nhưng mà có lệnh cấm…
Paven nói:
– Thế mẹ nói cho con nghe chuyện gia đình đi mẹ.
Bà bỗng cảm thấy mình mạnh bạo trẻ trung hẳn lên:
– Mẹ đã mang tất cả những thứ đó vào nhà máy…
Bà dừng lại và mỉm cười nói tiếp:
– Xúp này, cháo này, tất cả những món mà Maria nấu và còn nhiều món ăn khác nữa…
Paven hiểu. Anh cắn chặt môi nhịn cười, hất tóc ra phía sau, nói bằng một giọng âu yếm mẹ anh chưa từng nghe anh nói bao giờ:
– Mẹ có việc làm, như thế là tốt, như thế mẹ đỡ buồn.
Bà nói hơi quá đi một chút:
– Và khi lại có những truyền đơn đó, người ta đã lục soát mẹ!
Viên giám thị nổi cáu, nói:
– Lại nói nữa à! Ta đã nói là cấm mà. Bắt giam người nào là cốt để cho người đó không được biết gì hết, thế mà bảo bà, bà không chịu nghe! Phải hiểu rằng những chuyện đó là cấm.
Paven nói:
– Được! Thôi mẹ đừng nói chuyện đó nữa, mẹ ạ! Bác Matvây Ivanôvich đây là người tốt, chớ làm cho bác ấy giận. Bác ấy với con cũng hiểu nhau. Hôm nay tình cờ bác ấy ở đây, chứ ngày thường thì ông phó giám đốc chứng kiến các cuộc thăm viếng…
Viên giám thị nhìn đồng hồ tuyên bố:
– Hết giờ thăm rồi!
Paven nói:
– Cảm ơn mẹ, mẹ yêu quý của con. Mẹ đừng buồn. Người ta sẽ thả con ra nay mai…
Paven ôm mẹ, siết chặt và hôn bà. Cảm động trước cử chỉ của con, bà mẹ sung sướng, khóc thút thít.
Lão Matvây nói:
– Thôi, thôi, bà về đi!
Rồi lão vừa đưa bà mẹ ra, vừa lầu bầu nói:
– Đừng khóc nữa… người ta sẽ thả nó ra mà! Sẽ thả hết… Ở đây đã chật lắm rồi!
Về đến nhà, bà hớn hở tươi cười, nói với Anđrây:
– Mẹ đã khéo léo nói với Paven, nó đã hiểu!
Rồi bà thở dài tiếp:
– Nó đã hiểu!… Nếu không thì nó chả hôn mẹ như thế đâu, nó chả làm thế bao giờ!
Anđrây cười, nói:
– Đúng là một bà mẹ! Người ta ai cũng đi tìm kiếm thứ này thứ nọ, nhưng một bà mẹ… thì chỉ cần có những cái vuốt ve của con…
Bà bỗng ngạc nhiên kêu lên:
– Này, Anđrây… những người đến đó, sao mà họ quen cảnh ấy đến thế! Chúng đã cướp con cái họ, bắt con cái họ bỏ tù, thế mà họ chẳng thấy làm sao cả! Họ đến ngồi đó, chờ đợi, tán gẫu… Hừ! Những người có học mà còn quen đi đến thế…, còn nói gì đến những người dân nghèo khổ kia chứ!…
Anđrây nói với nụ cười quen thuộc của anh:
– Điều đó cũng dĩ nhiên thôi. Đối với họ, dù sao pháp luật vẫn dễ chịu hơn là đối với ta, và họ cần đến pháp luật hơn là ta. Đến nỗi khi pháp luật đụng đến họ thì họ cũng chỉ nhăn nhó chút ít, thế thôi. Gập ông đập lưng ông thì thấy ít đau hơn.
