Căn nhà nhỏ bé ở đầu ngoại ô đã làm nhiều người chú ý. Nhiều cặp mắt ngờ vực đã dòm dỏ qua các bức tường. Những lời đồn đại khác nhau như cánh bay lượn lên ngôi nhà. Người ta cố khám phá cái bí mật ẩn nấp trong đó. Đêm đêm, người ta đến ngó qua cửa sổ. Đôi lúc, có kẻ đến gõ cửa kính, rồi lại chạy trốn thật nhanh, hoảng hốt.
Một hôm, lão chủ quán rượu Bêgunxôp đón hỏi bà Pêlagâya. Đó là một lão già loắt choắt, ăn mặc đỏm dáng, lúc nào cũng mang một chiếc khăn quàng lụa đen quấn quanh cái cổ đỏ rực, da nhũn não, ngực phủ một chiếc áo gi-lê dày màu hoa cà. Mũi lão nhọn và láng bóng, trên mũi có đôi kính gọng đồi mồi, vì thế người ta đặt tên cho lão là “Mắt xương”. Nói liền một hồi không đợi câu trả lời, lão chộp lấy bà Pêlagâya tuôn một tràng những câu nói lách tách như củi khô:
– Thế nào, bà Pêlagâya, bà có mạnh không? Còn cậu con thế nào? Thế bà không cưới vợ cho anh ấy đi, chưa à? Cậu cả đã đến tuổi lấy vợ rồi đấy. Cưới vợ cho con thì bố mẹ được yên lòng. Có vợ thì sống khoẻ mạnh hơn, cả về thân thể lẫn tâm hồn, người ta sẽ giữ mình hơn, như nấm ngâm trong dấm vậy. Tôi như bà thì tôi cưới vợ cho anh ấy rồi. Thời buổi này, phải chú ý đến đời sống của từng con người chứ thiên hạ bây giờ hay sống theo ý mình lắm, trí óc người ta đã bắt đầu lộn xộn và người ta phạm phải những hành động đáng trách. Bọn trai trẻ thì xa lánh nhà thờ Chúa, họ cố tránh những nơi công cộng, họ hội họp bí mật, thầm thì ở những xó xỉnh. Tôi hỏi bà, vì sao họ lại xì xào cơ chứ? Tại sao họ lại trốn tránh mọi người? Những chuyện mà một người không dám nói ở chỗ đông, ở quán rượu chẳng hạn, thì những chuyện đó là những chuyện gì? Những chuyện bí mật à! Cái chỗ cho chuyện bí mật là ở nhà thờ Chúa. Tất cả những chuyện bí mật khác mà người ta làm vụng trộm trong xó xỉnh, đều là do đầu óc bị sai lệch mà thôi! Xin chúc bà khỏe mạnh, bà Pêlagâya ạ!
Lão khuỳnh tay lại, kiểu cách, cất mũ cát-két, vẫy vẫy trên không, rồi bỏ đi, để mặc bà mẹ đứng ngơ ngác một mình.
Một lần khác, Maria Koócxunôva, chị láng giềng của gia đình Vlaxôp, vợ góa một người thợ rèn, bán quà bánh trước cửa nhà máy, gặp bà Pêlagâya ở chợ, chị nói:
– Bác Pêlagâya à! Bác chú ý đến con bác một chút!
Bà mẹ hỏi:
– Tại sao thế bà?
Maria nói ra vẻ bí mật:
– Người ta đồn nhiều lắm đấy? Những tiếng đồn không hay đâu bác ạ. Người ta bảo là cậu ấy đang kéo bè kéo cánh gì đó, giống như cái bọn tín đồ đánh gậy[1] ấy mà. Người ta gọi thế là lập hội. Rồi thì cũng dùng roi dùng gậy phết lẫn nhau như cái bọn tín đồ đánh gậy ấy.
– Đừng nói nhảm, bà Maria!
Chị hàng quà cãi lại:
– Tôi nói thì bác trách, còn cái đứa làm những cái bậy bạ thì bác lại không đụng đến!
Bà mẹ thuật lại tất cả những chuyện ấy với con. Paven nhún vai không trả lời; còn anh người Ukrain thì phá lên cười, cái cười hồn nhiên của anh.
Bà mẹ nói:
– Bọn con gái chúng nó cũng rất giận các anh! Các anh đều là hạng giỏi trai, làm việc tốt, lại không rượu chè, thế nhưng các anh lại không để ý gì đến họ! Rồi người ta bảo có bọn gái lẳng lơ nào đó ở ngoài phố hay vào đây chơi bời với các anh…
– Hẳn thế! - Paven nói to, nhăn mặt tỏ vẻ ghê tởm.
Anh người Ukrain thở dài:
– Trong vũng bùn lầy thì cái gì ngửi cũng thấy thối tha! Mẹ ạ, giá mẹ nói rõ cho các cô bé ngốc nghếch ấy biết chuyện chồng con là thế nào, để cho các cô ấy đừng có vội chuốc lấy sự mệt xác ấy làm gì!
Paven chen vào:
– Các cô ấy hiểu sai, nếu không các cô ấy đã đi tìm một con đường khác!
Bà mẹ đưa mắt nhìn vẻ mặt nghiêm nghị của con, nói:
– Thế thì các anh hãy đi mà dạy cho các cô ấy đi! Các anh hãy đi mời những con bé nào ít ngốc nghếch hơn cả…
Paven trả lời xẵng giọng:
– Không thể thế được!
Anh người Ukrain hỏi:
– Hay là ta thử làm như thế xem sao?
Paven lặng im một lát rồi nói:
– Bắt đầu sẽ là những cuộc dạo chơi tay đôi, rồi vài cô cậu lấy nhau, và thế là hết.
Bà mẹ đăm chiêu suy nghĩ. Thái độ khắc khổ như một kẻ tu hành của Paven làm bà bối rối. Bà thấy những người bạn lớn tuổi của Paven, như anh người Ukrain, cũng nghe theo những lời khuyên bảo của Paven; nhưng bà cảm thấy hình như mọi người đều cũng vì cái tính nghiêm nghị đó mà nể Paven hơn là mến anh.
Một buổi tối, khi bà đã đi nằm, Paven và anh người Ukrain còn thức đọc sách, bà lắng tai nghe câu chuyện thì thầm giữa hai người.
Anh người Ukrain bỗng nói:
– Mình mến Natasa, cậu có biết không?
Paven không trả lời ngay:
– Mình biết!
Bà mẹ nghe tiếng anh người Ukrain từ từ đứng dậy, rồi bắt đầu đi đi lại lại trong buồng. Đôi chân không của anh kéo lê trên sàn. Anh khe khẽ huýt sáo một điệu buồn, rồi lại nói:
– Nhưng chẳng hiểu cô ta có thấy không?
Paven nín thinh.
Anh người Ukrain hạ giọng xuống hỏi:
– Cậu nghĩ thế nào?
– Cô ấy có biết! Chính vì thế mà cô ấy không đến đây làm việc với ta nữa…
Đôi chân của anh người Ukrain lại kéo lê trên sàn và tiếng anh huýt sáo rung lên nhè nhẹ. Sau đó anh hỏi:
– Nếu mình ngỏ ý với cô ta…
– Ngỏ ý cái gì?
– Rằng… thế đấy… rằng mình…
Anh người Ukrain bắt đầu nói rất khẽ.
Paven ngắt lời:
– Nói ra để làm gì?
Anh người Ukrain bỗng dừng lại và bà mẹ cảm thấy như anh ta mỉm cười:
– Mình thì mình nghĩ rằng khi người ta đã yêu một người con gái, người ta phải nói thẳng với cô ta, nếu không chẳng đi đến đâu cả!
Paven gấp mạnh cuốn sách lại.
– Thế cậu muốn nó sẽ đi đến đâu?
Cả hai người lặng im một lát.
Rồi người Ukrain hỏi:
– Thế sao?
Paven chậm rãi nói:
– Phải thấy cho rõ điều mình muốn, Anđrây ạ! Cho rằng cô ấy cũng yêu cậu, điều đó, mình thì không nghĩ như thế, nhưng cũng cho là như thế đi. Hai người lấy nhau. Một đám cưới lý thú: nàng là nhà trí thức, chàng là công nhân! Rồi sinh con đẻ cái, cậu phải một mình nai lưng ra làm việc… làm việc rất nhiều. Đời sống hai người sẽ rất vất vả, nào con cái, nào nhà cửa… Còn vì sự nghiệp chung thì hai người không còn nữa! Mất cả hai người!
Bỗng nhiên im lặng. Rồi Paven nói tiếp, giọng dịu dàng hơn:
– Tốt hơn là bỏ tất cả cái đó đi, Anđrây ạ. Và đừng khuấy rối cô ấy…
Im lặng. Tiếng đồng hồ tích tắc nghe rõ mồn một.
Anh người Ukrain nói:
– Một nửa trái tim thì yêu, còn nửa kia thì ghét, chả lẽ đấy là một trái tim à?
Bà mẹ nghe có tiếng giở sách: chắc hẳn Paven lại đọc tiếp. Bà mẹ vẫn nhắm mắt nằm im, không dám động đậy. Bà thấy thương hại anh người Ukrain đến muốn phát khóc, nhưng bà càng thấy thương con nhiều hơn nữa. Bà nghĩ thầm: “Con yêu của mẹ”.
Bỗng nhiên Anđrây lại hỏi:
– Thế là mình nên nín thinh ư?
Paven nói dịu dàng:
– Như thế trung thực hơn.
Anh người Ukrain nói:
– Thế thì mình sẽ theo con đường ấy vậy!
Một lát sau, anh buồn rầu nói tiếp:
– Paven ạ, cậu cũng sẽ khổ lắm, nếu cậu…. cậu cũng…
– Thì mình đã khổ rồi…
Một cơn gió lướt qua chung quanh nhà. Quả lắc đồng hồ vẫn đều đều đánh dấu thời gian trôi qua.
Anh người Ukrain nói chậm chạp:
– Những việc như thế không phải là chuyện đùa đâu!
Bà mẹ úp mặt xuống gối lặng lẽ khóc.
Buổi sáng hôm sau, bà như cảm thấy Anđrây gần gũi hơn và càng trở nên dễ thương hơn. Con trai bà thì vẫn gầy gò, ngay ngắn và ít nói như mọi khi. Trước đây bà vẫn gọi anh người Ukrain là Anđrây Ôniximôvich, nhưng hôm ấy bà buột miệng nói:
– Anđrây con ạ! Con đi vá đôi ủng đi, nếu không thì lạnh chân đấy!
Anđrây trả lời:
– Con lĩnh lương rồi sẽ mua một đôi mới.
Anh cất tiếng cười, rồi bỗng nhiên anh đặt bàn tay dài lên vai bà và nói:
– Có lẽ mẹ chính là mẹ thật của con đấy! Có điều là mẹ không muốn nhận như thế trước mặt mọi người, phải chăng vì con không được đẹp lắm, phải không mẹ?
Bà mẹ trả lời bằng cách vỗ nhẹ vào bàn tay anh. Bà muốn nói nhiều lời âu yếm, nhưng lòng bà se lại vì thấy tội nghiệp; bà nói không ra lời.
❀ ❀ ❀
[1] Tín đồ đánh gậy: một giáo phái trong đạo Thiên chúa hồi thế kỷ VIII và XIV theo một lối tu khổ hạnh là dùng roi, gậy phết lẫn nhau giữa công chúng.
