Và cuộc đời của hai mẹ con lại cứ thế lặng lẽ trôi: người nọ đối với người kia vừa xa nhau vừa rất gần nhau.
Một ngày lễ, vào giữa tuần, Paven vừa ra đi, vừa nói với mẹ:
– Thứ bảy này con có khách ngoài phố đến chơi.
– Khách ngoài phố à? - Bà nhắc lại… rồi bỗng òa lên khóc nức nở.
Paven không bằng lòng kêu lên:
– Kìa, sao lại khóc hở mẹ?
Bà lấy khăn tạp dề lau nước mắt, thở dài nói:
– Mẹ cũng không biết nữa… Tự nhiên thế thôi…
—Mẹ sợ à?
Bà thú thực:
– Đúng đấy, mẹ sợ.
Paven cúi xuống gần mẹ nói, giọng giận dữ, như nói với một đứa trẻ:
– Chính vì sợ mà chúng ta chết hết! Và những đứa đang sai khiến chúng ta kia lợi dụng cái sợ đó để ngày càng làm cho chúng ta khiếp sợ hơn nữa.
Bà nói giọng rên rỉ:
– Con đừng giận mẹ! Làm sao không sợ được! Suốt đời mẹ sống trong lo sợ! …
Paven dịu giọng khẽ trả lời:
– Mẹ tha lỗi cho con! Con không thể làm khác được.
Rồi anh ra đi.
Bà mẹ run sợ liền trong ba hôm; tim bà ngừng đập khi bà chợt nhớ rằng những người kia sắp đến nhà bà, những người xa lạ chắc phải gớm ghê lắm. Chính họ đã vạch con đường cho con bà đang đi ngày nay…
Tối thứ bảy, Paven ở nhà máy về, tắm rửa thay áo quần, rồi lại ra đi, không nhìn bà, dặn mẹ mấy lời:
– Nếu có người đến, mẹ bảo con sắp về ngay. Và mẹ ạ, xin… mẹ đừng sợ, con xin mẹ…
Bà buông mình ngồi xuống ghế dài, tay chân bủn rủn. Paven nhíu mày, đề nghị:
– Hay là mẹ… muốn đi chơi đâu?
Bà phật ý, lắc đầu:
– Không. Mẹ đi đâu làm gì cơ chứ?
Bấy giờ là cuối tháng một. Ban ngày bụi tuyết đổ xuống nhỏ mịn trên mặt đất đóng băng. Bà nghe tiếng tuyết lạo sạo dưới bước chân của Paven đang xa dần. Những bóng tối tiếp nhau dày đặc bên kính cửa, lặng lẽ như theo dõi, rình mò, có vẻ như nghịch thù. Tay tì trên ghế dài, bà mụ ngồi nhìn ra cửa, chờ đợi…
Trong bóng tối, bà tưởng chừng như có những kẻ bất lương, ăn mặc kỳ dị, từ khắp các ngả tiến về phía nhà bà; chúng đi rón rén, vừa cúi khom xuống vừa đưa mắt nhìn bốn phía. Kìa, đã có kẻ nào đi quanh nhà, lấy tay sờ nắn bức tường.
Bà chợt nghe có tiếng huýt sáo. Tiếng sáo vẳng lên trong cảnh tịch mịch như một sợi dây mảnh, buồn bã và thánh thót, lang thang suy nghĩ trong khoảng không tối mịt, chừng đi tìm kiếm cái gì, rồi đến gần và bỗng nhiên, mất hút phía dưới cửa sổ, hình như lần vào trong bức vách gỗ.
Có tiếng chân bước ở cửa vào. Bà mẹ run lên, mở to hai mắt và đứng dậy.
Cánh cửa mở. Đầu tiên, thấy nhô ra một cái đầu đội chiếc mũ lông lớn, rồi đến một thân hình cao lênh khênh, từ từ luồn qua cửa, đứng thẳng lên, thong thả giơ cao tay phải, thở dài một cái rõ to, rồi một giọng nói trầm trầm như phát ra từ đáy ngực:
– Xin chào bác?
Bà cúi xuống đáp lễ không nói một lời.
– Paven không có nhà ạ?
Người đó thong thả cởi chiếc áo vét lót lông, đưa một chân lên, lấy mũ phủi tuyết dính trên chiếc ủng, lại đưa chân kia lên, rồi cũng làm như thế. Xong anh ta vứt chiếc mũ vào một góc, và lắc lư trên hai chán cao lêu nghêu, bước vào phòng. Anh đến gần một chiếc ghế dựa, nhìn kỹ hình như để xem ghế có vững không, đoạn ngồi xuống, đưa tay lên che miệng ngáp. Đầu anh tròn, tóc cắt ngắn, hai má cạo nhẫn, còn đôi ria mép thì dài rủ thõng xuống. Anh đưa đôi mắt lồi to màu xám xem xét căn buồng, gác chân lên nhau, vừa đung đưa trên ghế, vừa lên tiếng hỏi:
– Nhà này của nhà ta hay là nhà thuê hở bác?
Bà mẹ ngồi đối diện, trả lời:
– Chúng tôi thuê đấy.
– Anh ta nhận xét:
– Nhà chẳng được tốt lắm!
Bà nói se sẽ:
– Paven sắp về đấy, anh chờ một tí!
Người cao kều thản nhiên nói:
– Chính cháu đang chờ đây.
Thái độ điềm tĩnh, giọng nói dịu dàng và nét mặt giản dị của anh làm cho bà mẹ yên tâm. Người đàn ông nhìn thẳng vào bà, chân thật, ân cần; đôi mắt trong của anh ánh lên niềm vui, và trong tất cả cái thân hình gân guốc, khom khom, đôi chân dài lêu nghêu của anh có một cái gì vui vui, buồn cười, hợp với con người anh. Anh mặc sơ mi xanh và quần đen bỏ trong ủng. Bà mẹ muốn hỏi anh là ai, ở đâu đến, quen biết con bà đã lâu chưa, nhưng bỗng anh đung đưa cả người, rồi chính anh lại hỏi bà:
– Bác ạ, chứ ai đánh bác mà có vết sẹo trên trán thế?
Giọng nói anh thân mật, và đôi mắt anh như hé cười hiền hậu. Nhưng câu hỏi của anh làm cho bà mẹ bực. Bà mím chặt môi, và sau một lúc im lặng, đáp lại với giọng lễ phép, lạnh lùng.
– Nhưng việc ấy có bận gì đến ông không?
Anh quay cả người về phía bà nói:
– Ấy đừng giận! Cháu hỏi bác như thế là vì ngày xưa mẹ nuôi cháu cũng có một cái vết sẹo trên trán, giống hệt như của bác. Người chồng bà mẹ nuôi cháu làm thợ giày, đã lấy luôn giày đánh mẹ cháu. Mẹ nuôi cháu làm thợ giặt, còn ông ấy làm thợ giày. Sau khi dẫn cháu về làm con nuôi thì bà mới gặp ông ấy, một lão nghiền rượu, thật là tội nghiệp cho bà! Lão đánh bà ta mới dữ làm sao! Cháu thấy mà rợn cả người…
Sự chân thật của anh làm bà mẹ lúng túng và bà nghĩ chắc… Paven sẽ giận bà, nếu biết bà có thái độ cáu kỉnh đối với con người hay hay là lạ đó. Bà mỉm cười, vẻ có lỗi:
– Không, tôi có giận anh đâu, nhưng anh hỏi tôi như thế… đột ngột quá… Khổ! Đây là món quà của chồng tôi đấy, cầu Chúa hãy cứu vớt hồn chồng tôi!… Anh có phải là người…. Tactar không nhỉ?
Đôi chân dài của anh giật nảy lên và anh cười xòa, miệng rộng đến mang tai. Rồi anh nghiêm trang nói:
– Không, chưa phải ạ.
Bà hiểu anh đùa vui, và bà cũng mỉm cười, nói tiếp:
– Nhưng giọng anh nói hình như không phải giọng người Nga?
Ông khách lắc đầu, vui vẻ nói to:
– Giọng nói của cháu lại còn hay hơn giọng nói của một người Nga! Cháu là người Ukrain, ở thành phố Kanhiep.
– Thế anh về đây đã lâu chưa?
– Cháu ở trên phố đã gần năm nay, và cháu đến làm tại nhà máy vừa đúng một tháng. Ở nhà máy cháu được quen biết nhiều người tốt, như con trai bác và mấy anh em khác nữa… Cháu muốn ở lại đây làm ăn…, anh vừa nói vừa đưa tay vê hàng ria mép.
Anh làm cho bà mẹ mến anh và muốn tỏ lòng cảm ơn anh đã nói tốt về con trai bà, bà nói:
– Anh uống nước chè nhé?
Anh nhún vai, đáp:
– Thưa bác, bây giờ không lẽ cháu lại uống một mình? Xin bác để chờ chốc nữa, anh em đến đông đủ cả, rồi bác hãy cho chúng cháu uống một thể…
Bà mẹ lại lo quá. Bà mong ước: “Miễn sao bọn họ đều như anh này!”
Ngoài phòng đợi lại có tiếng chân đi vang dội, cánh cửa mở toang, bà mẹ đứng dậy. Nhưng bà kinh ngạc xiết bao, khi bà thấy bước vào một cô bé, có khuôn mặt giản dị của một cô gái nông dân, với một cái bím tóc to hung vàng.
– Tôi không đến chậm chứ?
Anh người Ukrain ngồi nguyên tại trong phòng, trả lời:
– Không chậm đâu! Cô đi bộ à?
– Cố nhiên! Thế bác là mẹ anh Paven đấy à? Cháu xin chào bác! Cháu lên là Natasa…
– Thế còn họ ông thân sinh ra cô là gì?
– Vaxiliepna. - Thế còn bác tên gì?
– Pêlagâya Nilôpna.
– Như thế là bây giờ chúng ta đã quen biết nhau rồi…
– Vâng, - bà mẹ vừa nói vừa thở dài: và bà mỉm cười, ngắm nhìn người thiếu nữ.
Anh người Ukrain giúp cô cởi áo choàng và hỏi:
– Rét lắm phải không?
– Phải, ngoài đồng trời rét lắm. Gió thổi mạnh…
Giọng nói của cô sang sảng và trong, miệng nhỏ và phúng phính, tất cả con người cô tròn trĩnh và tươi tắn. Cởi áo choàng xong, cô lấy đôi bàn tay nhỏ ửng đỏ vì rét cóng, xát mạnh trên má, rồi bước nhanh vào phòng, đôi giày cao cổ của cô nện ngót trên sàn nhà nghe lốp cốp.
Bà mẹ nghĩ thầm: “Cô ta không có giày cao su!”
– Hừ… hừ… Cháu rét cóng cả người! - Cô nói vừa kéo dài giọng ra, vừa run lập cập.
– Để tôi đi đun ngay cho một ấm chè để anh với cô uống cho nóng nhé! - Bà vừa nói, giọng mạnh mẽ hăng hái, vừa đi thẳng về phía bếp.
Bà cảm thấy như đã biết cô con gái này từ lâu và cảm thấy yêu cô như một người mẹ hiền yêu con. Bà mỉm cười, ghé tai lắng nghe hai người chuyện trò trong phòng.
– Anh Nakhôtka ạ, sao anh có vẻ buồn thế!
Anh người Ukrain trả lời khe khẽ:
– Ừ, tôi như vậy… Bác nhà đây là một người đàn bà góa, bác có đôi mắt hiền từ và tôi nghĩ có lẽ mẹ tôi cũng có đôi mắt giống hệt như thế. Cô biết không, tôi thường nghĩ đến mẹ tôi, và tôi cứ tưởng mẹ tôi còn sống…
– Thế sao trước đây anh bảo bà cụ chết rồi?
– Không, đó là mẹ nuôi tôi. Tôi muốn nói mẹ tôi kia. Tôi tưởng tượng mẹ tôi đang đi xin ăn đâu đó tại thành phố Kiep. Và mẹ tôi uống rượu vodka… khi mẹ tôi say, chắc bọn cảnh sát đánh đến vỡ mặt.
Bà mẹ ngẫm nghĩ và thở dài: “Tội nghiệp cho anh ấy!” Natasa bắt đầu nói rất nhanh, say sưa, nhưng rất khẽ. Rồi tiếng nói sang sảng của anh người Ukrain lại vang lên:
– Đồng chí ạ, đồng chí còn rất trẻ, đồng chí chưa trải qua kham khổ. Đẻ ra được một đứa con là việc khó, nuôi nấng nó cho tử tế chu đáo lại càng gay hơn…
Bà mẹ thầm nghĩ: “Đấy anh có thấy không?” và bà muốn nói một lời gì âu yếm với anh. Nhưng cánh cửa bỗng từ từ mở, và Nikôlai Vêxôpsikôp bước vào. Nikôlai là con trai của lão bợm già Đanhila, tất cả vùng ngoại ô đều coi lão như một con gấu. Lão luôn luôn lánh xa mọi người, lúc nào cũng có vẻ cau có, và ai ai cũng đều chế giễu cái tính cô độc của lão.
Bà mẹ ngạc nhiên, hỏi:
– Anh đến có việc gì, anh Nikôlai?
Anh đưa lòng bàn tay to của anh lên vuốt cái mặt rỗ, có đôi gò má cao, rồi hỏi giọng khàn khàn:
– Paven có nhà không bà?
– Không.
Anh đưa mắt nhìn qua gian phòng, rồi bước vào:
– Chào các đồng chí…
“Cả tay này nữa ư?” bà mẹ tự hỏi ra vẻ bực, và bà rất ngạc nhiên khi thấy Natasa đưa tay ra bắt tay Nikôlai, vui vẻ và thân thiết.
Sau đó, tiếp đến hai người con trai nữa rất trẻ, gần như là thiếu niên. Trong hai người này, bà mẹ biết một: Đó là Phêđia, cháu ông thợ già Xidôp ở nhà máy; mặt anh gân guốc, trán rất cao, tóc xoăn. Còn người kia có mái tóc phẳng, cử chỉ khiêm tốn thì bà không biết, nhưng bà thấy cũng không có gì đáng sợ. Cuối cùng, Paven bước vào, theo sau là hai người thợ nữa cũng làm ở nhà máy mà bà biết mặt.
Paven nói với mẹ, giọng dịu dàng:
– Mẹ có pha chè đấy chứ mẹ? Cảm ơn mẹ.
– Thế có phải mua vodka không con?
Bà hỏi lại Paven như vậy, vì bất giác thấy mình muốn biết ơn con trai, nhưng không biết nói điều đó ra như thế nào.
Paven mỉm cười trìu mến:
– Không cần mẹ ạ!
Bỗng nhiên bà nảy ra ý nghĩ cho rằng Paven đã cố ý nói quá đi về tính chất nguy hiểm của cuộc hội họp này cốt để chế giễu bà. Bà hỏi khẽ Paven:
– Thế đây là những người nguy hiểm ấy đấy à?
– Đúng đấy, mẹ ạ! - Paven nói rồi bước vào phòng.
Bà đáp lại vui vẻ:
– Ra thế đấy! - Nhưng trong thâm tâm bà lại nghĩ: “Nó còn trẻ con mà!…”
