Ngày hôm đó chậm chạp trôi qua, rồi đến một đêm không ngủ và một ngày nữa càng dài hơn. Bà mẹ trông chờ một người nào đến, nhưng chẳng thấy ai. Chiều, rồi đêm. Một cơn mưa giá lạnh rơi rả rích, nước mưa chảy dọc theo tường, gió lộng vào ống lò sưởi. Có vật gì động đậy dưới sàn. Nước mưa trên mái nhỏ xuống, và tiếng hạt mưa rơi buồn bã hòa nhịp một cách kỳ lạ với tiếng tích tắc của chiếc đồng hồ treo. Dường như cả căn nhà đang khe khẽ lắc lư, bàng quan với cảnh vật chung quanh, tê tái vì lo âu…
Có tiếng gõ vào cửa sổ, một tiếng, hai tiếng…
Bà mẹ đã quen với ám hiệu ấy rồi, nó không làm cho bà sợ nữa. Nhưng lần này, bà chợt thấy mừng run lên. Một niềm hy vọng mơ hồ đã khiến bà vùng dậy. Bà choàng vội chiếc khăn quàng lên vai và đi ra mở cửa…
Xamôilôp bước vào, theo sau là một người nữa, cổ áo tơi che khuất mặt, mũ kéo xuống tận mắt.
– Chắc chúng cháu làm mất giấc ngủ của bác? - Xamôilôp không chào, lên tiếng hỏi, khác với ngày thường, anh có vẻ buồn bã lo âu.
– Tôi có ngủ đâu, - bà mẹ trả lời và lặng lẽ đưa mắt chăm chú nhìn hai người khách, có ý chờ đợi.
Người cùng đi với Xamôilôp thở ra, nặng nề, giọng khàn, bỏ mũ xuống, chìa bàn tay to lớn, ngón ngắn ngủn, bắt tay bà mẹ và nói thân mật như với mọi người bạn cũ:
– Chào mẹ! Mẹ có nhận ra con không?
Bà mẹ bỗng nhiên mừng rỡ, kêu lên:
– Êgô Ivanôvich! Anh đấy à?
Êgô Ivanôvich cúi xuống, cái đầu to, tóc để dài như giáo sĩ, và nói:
– Chính con đây!
Một nụ cười hiền từ ánh lên trên khuôn mặt tròn của anh. Anh đưa đôi mắt nhỏ, xám đục, nhìn bà mẹ, cái nhìn trìu mến và trong sáng. Cổ to tròn và ngắn, hai cánh tay ngắn, trông anh giống một chiếc ấm đun nước. Mặt anh ngời sáng, anh thở mạnh, và từ ngực anh phát ra một thứ tiếng rên rỉ khàn khàn…
Bà mẹ nói:
– Mời các anh vào trong phòng để tôi đi mặc áo đã.
Xamôilôp đưa mắt liếc nhìn bà, nói vẻ hối hả:
– Chúng cháu có việc muốn nói với bác!
Êgô Ivanôvich bước vào phòng, nói:
– Mẹ ạ, sáng nay Nikôlai Ivanôvich, mà mẹ có biết ấy mà, đã ra khỏi nhà tù.
– Anh ấy bị tù à?
– Hai tháng mười một ngày. Anh ấy có gặp Anđrây và Paven. Cả hai đều nhắn lời ra thăm mẹ. Paven nhắn mẹ chớ lo sợ và nhờ thưa với mẹ rằng trên con đường anh đã chọn, nhà tù vẫn luôn luôn là một nơi nghỉ ngơi; các nhà chức trách tốt bụng của chúng con đã quyết định như thế đấy. Bây giờ, mẹ ạ, ta đi thẳng vào việc. Hôm qua, mẹ biết có bao nhiêu người bị bắt không?
– Không. Ngoài Paven ra, còn nhiều người bị bắt nữa à?
Êgô bình tĩnh ngắt lời bà:
– Paven là người thứ bốn mươi chín! Và phải thấy trước rằng bọn cảnh sát có thể tóm thêm hàng chục người nữa. Đây, trong số ấy, có anh chàng này…
Xamôilôp sa sầm nét mặt nói:
– Vâng! Cả cháu nữa!
Bà mẹ thấy như dễ thở hơn…
Bà thoáng nghĩ: “Ở trong ấy, nó không đến nỗi trơ trọi”.
Sau khi mặc áo xong, bà trở vào, thoải mái, mỉm cười với khách.
– Nếu chúng bắt nhiều người như thế, hẳn chúng chẳng giam giữ được lâu đâu…
Êgô Ivanôvich nói:
– Đúng! Và nếu có cách làm cho công việc của chúng rối tung lên thì chúng sẽ mất công toi. Đây, như thế này! Nếu bây giờ ta đình chỉ phổ biến các tài liệu ở nhà máy thì bọn sen đầm chết tiệt ấy sẽ nắm lấy sự việc đáng buồn đó mà khủng bố Paven và những bạn cùng bị giam với anh…
Bà mẹ lo lắng, hỏi to:
– Thế là thế nào?
Êgô nói dịu dàng:
– Giản đơn thôi! Bọn sen đầm đôi khi cũng suy tính đúng. Mẹ thử nghĩ xem: trước đây có Paven thì có tài liệu và truyền đơn; nay không có Paven thì không còn tài liệu, không còn truyền đơn nữa! Như thế nghĩa là chính Paven đã rải tài liệu, truyền đơn, có phải không ạ? Thế là bọn sen đầm thẳng tay nuốt chửng mọi người, cái điều thích thú của chúng là xâu xé người ta cho đến khi bọn họ chỉ còn là hạt bụi!…
Bà mẹ lo lắng nói:
– Tôi hiểu rồi! Tôi hiểu rồi! Trời ơi! Làm thế nào bây giờ?
Xamôilôp cất cao giọng nói:
– Chúng đã bắt gần hết anh em chúng cháu. Bọn chó má!… Bây giờ chúng ta phải tiếp tục công việc như trước, không những vì sự nghiệp chúng ta, mà còn để cứu các bạn chúng ta nữa.
Êgô cười khẽ, nói tiếp:
– Nhưng bây giờ không còn ai để làm việc đó nữa. Con có soạn một số tài liệu tốt, chính tay con viết ra!… Nhưng làm thế nào để đưa vào nhà máy được, cái khó là ở đấy!
Xamôilôp nói:
– Ở cổng nhà máy, chúng lục soát tất cả mọi người!
Bà mẹ đoán rằng hai người đang mong chờ sự giúp đỡ của bà, nên vội vàng hỏi:
– Thế bây giờ phải làm gì? Làm như thế nào?
Xamôilôp đứng trên ngưỡng cửa, hỏi:
– Bác và chị bán hàng Maria Koócxunôva vẫn đi lại tốt với nhau chứ…
– Phải, thế sao?
– Bác nói với chị ta, chị ta có thể đưa vào đấy…
Bà mẹ khoát tay, ra hiệu không được:
– Không được đâu! Chị ta hay chuyện lắm, không được! Rồi người ta sẽ biết là do tôi…, là các thứ đó ở trong nhà ta mà ra… Không, không được đâu!
Bỗng nhiên, sực nghĩ ra, bà nói rất khẽ:
– Đưa đây cho tôi, đưa đây cho tôi! Tôi sẽ thu xếp được, tôi sẽ có cách! Tôi sẽ bảo Maria nhận tôi làm người giúp việc! Chứ sao, muốn có ăn thì tôi phải làm. Đây này, tôi sẽ mang thức ăn vào nhà máy! Tôi sẽ thu xếp được!
Bà để tay lên ngực, nói quả quyết rằng bà sẽ làm được tất cả những việc đó rất trôi chảy, không để cho ai chú ý, rồi bà kết luận, đắc thắng:
– Rồi chúng sẽ thấy rằng mặc dù Paven không có mặt ở đây, bàn tay của Paven từ trong nhà tù vẫn thò ra nắm lấy cổ chúng, chúng sẽ biết tay!
Cả ba người nhộn nhịp hẳn lên, Êgô mỉm cười, xoa mạnh hai tay:
– Hay lắm, bà mẹ ạ! Làm như thế… thì tuyệt biết bao! Thật là phi thường!
Xamôilôp cũng xoa tay, nói:
– Nếu việc này thành công, có ở tù tôi cũng sướng như ngồi trên ghế bành!
Êgô nói lớn, giọng khàn khàn:
– Mẹ thật quý hóa vô cùng!
Bà mỉm cười. Bà hiểu rằng: nếu tài liệu, truyền đơn xuất hiện trong nhà máy, thì bọn chủ sẽ cho là không phải con bà mang vào. Và tự thấy mình có thể làm được nhiệm vụ này, vui mừng quá bà run cả người.
Êgô nói với Xamôilôp:
– Khi nào anh đến thăm Paven, nhớ bảo rằng anh ấy có một người mẹ rất cừ.
Xamôilôp khẽ mỉm cười, hứa:
– Tôi sẽ được gặp Paven trước!
– Bảo giúp Paven rằng tôi làm tất cả những việc phải làm. Mong Paven được biết rõ điều đó!
Êgô chỉ vào Xamôilôp hỏi:
– Nếu chúng không bắt anh ấy thì sao?
– Làm thế nào được? Mặc chúng…
Hai người phá lên cười. Bà mẹ hiểu câu nói hớ của mình; cũng cười, cái cười kín đáo, ngượng ngùng, hơi ranh mãnh. Hai mắt nhìn xuống, bà nói:
– Người nào cũng có nhiều mối lo lắng riêng tây quá, nên không nghĩ được đến những người khác.
Êgô ngắt lời:
– Đó là điều dĩ nhiên! Còn về việc Paven, mẹ không nên lo lắng, buồn rầu. Ra khỏi tù, anh ấy còn tiến hơn trước kia nữa. Ở trong tù, có dịp được nghỉ ngơi, được học tập, chứ ở ngoài tự do, chúng con chẳng có thời gian nghỉ ngơi, học tập đâu. Con chẳng hạn, con đã ở tù ba lần, cố nhiên là không có gì vui thích cả, nhưng đối với tâm hồn và trí não, thì đó thật là một điều bổ ích cho con.
Bà âu yếm nhìn vẻ mặt giản dị của Êgô, nói:
– Nhưng các anh cũng khó thở chứ!
Êgô đưa một ngón tay lên, giải thích:
– Về chỗ đó, có những lý do riêng! Thôi, cứ thế, mẹ nhé! Ngày mai chúng con sẽ cung cấp tài liệu cho mẹ… và bộ máy phá tan bóng tối ngàn năm lại tiếp tục hoạt động. Tự do ngôn luận muôn năm, tấm lòng các bà mẹ muôn năm! Thôi, hẵng xin tạm biệt mẹ!
Xamôilôp siết chặt tay bà, nói:
– Chào bác. Còn cháu, hoàn cảnh không giống như thế, cháu không thể nói được một điều nào về tất cả chuyện đó với mẹ cháu!
Bà trả lời để làm vừa lòng anh:
– Rồi ai cũng có thể hiểu ra được!
Sau khi hai người ra về, bà đóng cửa lại, rồi quỳ xuống giữa phòng, cầu nguyện. Bên ngoài trời mưa rả rích. Bà cầu Chúa mà không thành tiếng, tất cả những người Paven đã đưa vào đời bà, bà đều tâm tâm niệm niệm một ý nghĩ lớn lao duy nhất. Bà thấy những người đó như hiện ra giữa bà và các tượng thánh, và tất cả đều rất giản dị, gần gũi nhau mà cũng rất trơ trọi.
Sáng sớm hôm sau, bà đến nhà chị Maria Koócxunôva. Chị bán hàng, tay chân đầy mỡ, lúc nào cũng nói bô bô, tiếp bà niềm nở.
Chị đưa bàn tay múp míp vỗ vai bà mẹ, hỏi:
– Bác buồn à? Không nên buồn! Chúng bắt anh ấy thì có hề gì! Chẳng sao cả đâu! Trước kia, người ta bỏ tù những ai ăn cắp, bây giờ ai nói ra sự thật thì bị tù. Anh Paven có lẽ đã nói những điều không nên nói, nhưng anh ấy đã bênh vực mọi người, và điều đó ai cũng hiểu, bác đừng lo! Mọi người không nói ra điều đó, nhưng những người tốt bụng ai cũng biết! Tôi nhiều lần muốn đến thăm bác, nhưng bác xem, tôi chẳng có thì giờ! Tôi làm bếp suốt ngày, rồi còn bán hàng nữa! Nhưng rồi tôi cũng đến chết cầu bơ cầu bất thôi. Chỉ vì mấy đứa nhân tình tôi nó bòn rút tôi! Gớm, chúng ngốn, chúng ngốn như lũ gián gặm ruột bánh mì! Cứ để ra được mười rúp là một trong những quân tà giáo đó dẫn xác đến, nó ngốn hết ngay trong nháy mắt. Thân phận đàn bà thật là đến khổ. Cuộc đời trên thế gian này thật là chó má! Sống một mình thì buồn, mà sống có đôi… thì càng chết tấm thân!
Bà mẹ vội ngắt những lời tuôn ra cuồn cuộn như nước đó, nói:
– Tôi đến xin bà cho tôi giúp việc đây.
Maria hỏi:
– Sao lại đến thế hở bác?
Bà mẹ nói xong, chị liền gật đầu nhận lời:
– Được bác ạ! Bác nhớ chứ, trước kia bác đã nhiều lần giúp đỡ tôi khi bị chồng hành hạ, thế bây giờ tôi lại giúp bác lúc bác gặp khó khăn… Ai cũng phải giúp bác, vì con bác đang chịu cực, chịu khổ vì việc chung, có quan hệ đến mọi người. Ai cũng nói anh ấy tốt lắm và ai cũng thương anh ấy. Tôi, tôi nghĩ rằng những vụ bắt bớ như thế không đem điều hay đến cho bọn chủ nhà máy đâu. Bác có thấy ở nhà máy bây giờ thế nào không? Anh em họ không bằng lòng, bác ạ. Bọn chủ, chúng bảo nhau như thế này: đâm vào gót ai, thì người ấy không đi được xa đâu nhé. Nhưng kết quả là mười người bị khủng bố thì có hàng trăm người lại nổi giận!
Hai người đàn bà đã thỏa thuận với nhau. Hôm sau, đến giờ ăn, bà mẹ mang hai thùng thức ăn do chị Maria nấu đem vào nhà máy, trong khi đó thì chị ra chợ bán hàng.
