Natasa được bổ nhiệm làm giáo viên tại một tổng, cạnh một nhà máy dệt, và bà mẹ bắt đầu mang cho cô sách cấm, truyền đơn, và báo chí. Điều đó trở thành công việc của bà. Một tháng nhiều lần, khi thì bà mặc theo lối nhà tu, khi thì như người bán hàng ren và hàng xén, như mụ tư sản giàu sụ hay như người đi hành hương, bà qua các địa phương trong tỉnh, khi đi bộ, khi đi tàu hay đi xe, vai đeo túi vải, tay xách va-li.

Trên xe lửa hay trên tàu thủy, trong khách sạn hay tại các hàng quán, đâu đâu bà cũng xử sử lặng lẽ và đơn giản, bắt chuyện trước với những người không quen biết, bà làm cho mọi người chú ý đến những lời lẽ đáng mến, dễ chịu, vững chắc của một người đàn bà đã nghe nhiều, hiểu nhiều.

Bà thích nói chuyện với mọi người, nghe họ kể về cuộc đời của họ, về những lời than vãn, băn khoăn của họ. Lòng bà tràn ngập vui sướng, mỗi lần bà thấy người nói chuyện với mình bộc lộ nỗi bất bình, vừa chống lại những đòn của số phận, vừa ra sức tìm cách giải đáp những câu hỏi đã đặt sẵn trong đầu óc mình. Bức tranh về cuộc sống của con người, với bao nỗi lo âu phiền muộn trong cuộc vật lộn vì miếng ăn cứ diễn ra trước mắt bà ngày càng thêm rộng lớn và đậm đà màu sắc. Đâu đâu bà cũng thấy cái đểu cáng trắng trợn vô cùng trong việc ráo riết lừa bịp, bóc lột đày đọa con người để trục lợi, để hút máu kẻ khác. Và bà thấy trên trái đất này cái gì cũng có và có rất nhiều, trong lúc nhân dân thì trần trụi và sống vất vưởng, tối tăm, đói rách bên sự giàu có vô tận. Tại các thành phố, có những nhà thờ đầy vàng đầy bạc mà Chúa chẳng biết dùng để làm gì, nhưng tại sân trước cửa nhà thờ thì người nghèo đói cứ run lên cầm cập, đợi chờ vô vọng người ta bố thí cho một vài xu nhỏ. Trước kia, bà đã từng được thấy cái cảnh đó, bà thấy những nhà thờ lộng lẫy, những bộ áo lễ thêu vàng của giáo sĩ, bên những cái ổ chuột của bao kẻ bần cùng và những manh áo rách mướp, bẩn thỉu; nhưng trước, bà xem thế là tự nhiên, còn giờ đây bà lại thấy tình trạng ấy không thể nào chịu đựng được, nó xúc phạm bà con nghèo khó, những người mà bà biết là đối với họ, nhà thờ còn gần gũi và cần thiết hơn là đối với bọn nhà giàu rất nhiều.

Qua những bức vẽ Chúa Giêsu, qua những câu chuyện mà bà đã được nghe về Chúa, bà hiểu rằng Chúa, người bạn của kẻ nghèo, ăn mặc rất giản dị, trong lúc ở nhà thờ, nơi mà bà con nghèo khổ đến với Chúa để tìm lời an ủi, bà lại thấy Chúa bị giam hãm trong vàng bạc hiếu kỳ, sột soạt trong lụa là, khinh khỉnh trước mắt bà con cùng cực. Bà lại nhớ đến lời nói của Rưbin:

– Chúng đã lợi dụng cả Chúa để lừa bịp chúng ta.

Bà cũng không để ý là mình đã cầu nguyện ít đi, nhưng lại nghĩ đến Chúa nhiều hơn, nghĩ nhiều hơn đến những người không bao giờ nói đến Chúa, hình như họ không biết đến Chúa nữa là khác, nhưng theo bà, họ lại sống theo những lời dạy bảo của Chúa, và cũng như Chúa, họ cho rằng trái đất là giang sơn của người nghèo khó và họ muốn chia đều tất cả của cải trên thế giới này cho mọi người. Bà nghĩ nhiều đến vấn đề đó, và ý nghĩ ấy cứ lớn dần lên trong óc bà, bà đào sâu hơn, và bao quát tất cả những điều bà trông thấy; ý nghĩ ấy cứ phát triển, biến thành một bài kinh cầu nguyện sáng chói, tỏa sáng đều đặn lên trên thế giới tối tăm, trên tất cả cuộc sống, và trên tất cả mọi người. Và bà mẹ có cảm giác như chính Chúa, mà bà hằng yêu mến với một mối tình mơ hồ, với một tình cảm phức tạp trong đó lòng sợ hãi xen lẫn với niềm hy vọng, niềm vui sướng xen lẫn với buồn thảm, chính Chúa cũng trở thành gần gũi, khác hơn; cao hơn và rõ ràng hơn, với vẻ mặt vui vẻ hơn và trong sáng hơn; người ta có thể nói như Chúa đã thực sự phục sinh, đã được tắm rửa và đã được hồi lại nhờ có dòng máu nóng hổi của những người không tiếc đổ ra vì danh Chúa, vì người bạn bất hạnh của loài người mà họ kính yêu, mà họ dè dặt khi gọi đến tên. Từ những chuyến đi ấy trở về, lúc nào bà mẹ cũng cảm thấy xúc động một cách thích thú về những điều mắt thấy tai nghe ở dọc đường; bà được khích lệ và thỏa mãn vì đã làm tròn nhiệm vụ.

– Được đi khắp nơi và được thấy nhiều sự việc, điều đó thật là tốt, - tối tối bà mẹ thường tâm sự với Nikôlai. - Người ta hiểu cuộc sống nó ra sao. Nông dân thì bị ruồng bỏ, bị vứt ra lề cuộc sống, nhân dân bị lăng nhục, sống lay lắt, nhưng dù muốn dù không, họ tự nghĩ: vì sao tôi lại bị bỏ rơi? Vì sao tôi lại đói khi mọi cái đều có rất nhiều? Và tại sao tôi lại ngu si dốt nát, khi đâu đâu cũng thấy trí tuệ? Và Chúa giàu lòng thương xót, Chúa ở đâu rồi, ở nơi nào, có được cái cảnh không còn kẻ giàu và người nghèo, mà chỉ còn những người con thân yêu của Chúa? Dần dần rồi nhân dân sẽ vùng dậy chống lại cuộc sống họ đang sống… họ hiểu rằng sự bất công sẽ bóp chết họ nếu họ không biết lo liệu đến bản thân.

Và bà mẹ ngày càng cảm thấy thèm muốn được nói chuyện với bà con nghèo khổ theo cách nói của mình, vạch lên những sự bất công của cuộc sống; đôi khi, bà mẹ cảm thấy rất khó khăn phải cưỡng lại sự thèm muốn đó…

Khi bắt gặp bà mẹ ngắm nhìn các tranh ảnh, Nikôlai thường mỉm cười, và kể cho bà nghe những chuyện làm cho bà càng ngạc nhiên và sung sướng.

Bị thu hút vì những vấn đề mà con người đặt ra một cách táo bạo, bà thường hỏi Nikôlai, giọng rất hồn nhiên:

– Nhưng có thể làm được như thế không?

Với một niềm tin vững chãi vào những điều dự đoán của mình, Nikôlai kiên nhẫn vạch cho bà thấy tương lai của con người đẹp như trong một câu chuyện thần tiên và sau cặp kính, anh nhìn bà mẹ với đôi mắt hiền từ.

– Ước muốn của con người thật là vô hạn, sức mạnh của con người là bất tận. Nhưng thế giới dù sao cũng còn phát triển rất chậm về mặt tinh thần, vì mỗi người, muốn tự giải thoát mình, bắt buộc phải cóp nhặt đồng tiền chứ không phải là kiến thức. Nhưng khi con người đã tự bỏ được lòng tham, khi con người được giải phóng khỏi những việc lao động nô lệ thì…

Bà mẹ ít khi hiểu được ý nghĩa những lời nói của Nikôlai, nhưng cái niềm tin trong sáng thấm đượm trong những lời nói đó ngày càng dễ hiểu đối với bà.

– Có quá ít những con người được tự do trên trái đất, đó là điều bất hạnh cho con người! - Nikôlai nói.

Bà mẹ hiểu điều đó, bà biết có những con người đã vượt qua được lòng tham và sự độc ác; bà thấy nếu những con người như thế cứ nhiều dần lên thì bộ mặt tăm tối và khủng khiếp của cuộc sống sẽ trở nên dễ chịu và đơn giản hơn, tốt đẹp và sáng sủa hơn.

– Con người có không muốn vẫn cứ phải tàn nhẫn, - Nikôlai nói, vẻ buồn rầu.

Bà mẹ gật đầu và nhớ đến những lời nói của Anđrây.