Paven bước xuống và đến bên mẹ. Chung quanh, tiếng xôn xao lại nổi lên, người này cãi với người kia, ai cũng bực tức, to tiếng.
Rưbin đến gần Paven, nói:
– Anh đừng ra lệnh bãi công. Quần chúng rất xót xa với đồng tiền, nhưng lại nhát gan, sợ sệt. Có lẽ nhiều lắm cũng chỉ khoảng ba trăm người sẽ nghe theo anh, thế thôi. Chỉ với một cái cào, không thể xới cả một đống phân như thế lên được đâu…
Paven im lặng. Anh thấy cả đám đông với cái bộ mặt khổng lồ đen đủi, nhốn nháo chăm chú nhìn anh, trông chờ ở anh một điều gì. Tim anh đập mạnh. Anh có cảm giác những lời anh nói không còn để lại một dấu vết nào trong đầu óc họ, như những giọt nước mưa thưa thớt rơi xuống một mảnh đất đã quá khô kiệt vì nắng hạn lâu ngày.
Anh trở về nhà, buồn rầu và mệt nhọc. Mẹ anh và Xidôp đi theo sau. Rưbin đi một bên, nói rì rầm vào tai anh:
– Anh nói hay đấy, nhưng anh không đi vào lòng họ. Mà chính là phải rọi tia sáng vào tận đáy lòng họ kia. Anh không thể lấy lý lẽ mà thuyết phục được quần chúng. Chiếc giày đó thanh thú quá, nhỏ quá không xỏ vừa chân họ…
Xidôp nói với bà mẹ:
– Đã đến lúc bọn già chúng ta phải từ giã cõi đời rồi! Bây giờ là thời của lớp người mới đứng lên. Trước kia, chúng ta sống như thế nào. Chúng ta đã khom lưng quỳ gối mãi, chúng ta phải cúi chào sát đất… Thời buổi bây giờ, cũng chẳng biết bọn trẻ đã hiểu biết chưa hay lại lầm lẫn hơn chúng ta, nhưng nhất định họ không còn như trước nữa rồi. Bà thấy không, họ nói với ông chủ như nói với người ngang hàng, đúng thế đấy! Thôi, chào Paven… Anh bênh vực quyền lợi mọi người, như thế là tốt lắm! Nhờ Chúa phù hộ, có lẽ rồi anh sẽ tìm ra lối thoát… Đó là ý Chúa mà!
Xidôp ra về.
Rưbin lẩm bẩm:
– Cho lão ấy chết quách đi! Lúc này, các ông không còn là người nữa mà là thứ nhựa gắn kính, chỉ dùng để bịt kín những chỗ rạn vỡ của các ông thôi! Paven, anh thấy rõ những kẻ đã cử anh làm đại biểu chưa? Chính họ là những người đã bảo anh là người xã hội chủ nghĩa, là kẻ phá rối! Anh xem họ như thế đấy. Họ bảo nhau: rồi đây anh ta sẽ bị đuổi ra khỏi nhà máy, thế mới đáng đời anh ta.
– Theo quan điểm của họ, như thế là họ nói có lý!
– Lũ chó sói cũng có lý của chúng, khi chúng xâu xé lẫn nhau…
Rưbin sa sầm nét mặt, tiếng nói của bác run lên khác thường.
– Quần chúng không tin những lời nói suông. Phải có sự đau khổ, phải có sự tôi luyện trong máu…
Cả ngày, Paven có vẻ buồn rầu, lo âu khác thường, đôi mắt sáng của anh như tìm kiếm một vật gì. Mẹ anh nhận thấy điều đó, kinh hãi hỏi anh:
– Paven, con làm sao thế?
Paven trầm ngâm trả lời:
– Con nhức đầu.
– Con phải đi nằm. Mẹ mời bác sĩ cho.
Paven nhìn mẹ, vội vàng nói:
– Không, không cần mẹ ạ.
Rồi bỗng nhiên, anh hạ thấp giọng:
– Con còn trẻ, con thiếu năng lực, thế thôi!… Anh em họ không tin con, không nghe theo con, thế nghĩa là con không biết nói rõ sự thật cho họ nghe?… Thật là khổ tâm… và nhục nhã cho con!
Bà mẹ nhìn vẻ mặt ủ ê của Paven, nói dịu dàng để an ủi:
– Con phải kiên nhẫn! Hôm nay họ không hiểu thì ngày mai họ sẽ hiểu…
– Mà rồi họ phải hiểu!
– Đúng như thế… Con xem, ngay như mẹ, mẹ cũng hiểu cái sự thật của con…
Paven nhích lại gần mẹ:
– Nhưng mẹ, mẹ là một người đàn bà rất tốt…
Và rồi anh quay đi. Bà rùng mình, trong lòng như cháy bỏng vì những lời nói rất khẽ vừa rồi của Paven. Bà đưa tay lên ngực, rồi bước đi như nâng niu trong lòng lời âu yếm của con.
Ban đêm, khi bà đã ngủ và Paven còn đang nằm đọc sách, thì bọn sen đầm lại đến, hung hăng lục soát khắp nơi, ngoài sân, trên gác xép. Cũng như lần trước, tên sĩ quan da mặt vàng vàng vẫn tỏ ra hỗn xược, mỉa mai, hay châm chọc, cố làm cho hai người hết sức đau lòng. Bà mẹ ngồi im trong một góc nhà, mắt không ngừng nhìn con. Paven cố dằn lòng, nhưng khi thấy tên sĩ quan cười, thì những ngón tay của anh run lên dữ dội. Bà mẹ cảm thấy anh nén lắm mới không trả lời lại tên sĩ quan, anh khổ tâm lắm mới chịu đựng được những lời chế giễu của hắn. Bà mẹ có phần ít sợ hãi hơn lần khám xét trước. Bà càng thêm căm thù những tên khách chuyên đến nhà vào lúc đêm hôm, mặc đồ xám, chân đi ủng có đinh thúc ngựa, và sự căm thù đó át cả lo sợ.
Paven thì thầm với mẹ:
– Chúng đến bắt con đấy…
Bà cúi đầu đáp khẽ:
– Mẹ biết rồi…
Đúng, bà mẹ đã hiểu: chúng sẽ bỏ tù con bà, vì hôm nay anh đã nói chuyện với công nhân. Nhưng mọi người đều đồng ý với những điều con bà đã nói, và mọi người nhất định bênh vực con bà… Rồi đây, chúng cũng sẽ thả anh thôi…
Bà muốn ôm chặt Paven vào lòng, và khóc lên. Nhưng tên sĩ quan đứng bên nhìn bà, hai mắt nhíu lại; đôi môi hắn run lên, hàng ria hắn giật thon thót. Bà có cảm tưởng tên này đang muốn chờ người ta phải khóc, phải than vãn, phải van xin. Cố lấy lại can đảm, cố không nói nhiều, bà siết chặt bàn tay con, và nín thở, thong thả nói nhỏ:
– Thôi, con đi, Paven nhé! Con đã mang hết những thứ cần thiết rồi chứ?
– Vâng, mẹ đừng buồn.
– Chúa ban phước lành cho con…
Khi chúng dẫn Paven đi rồi, bà buông mình xuống ghế dài, mắt nhắm lại, se sẽ thổn thức. Bà ngồi tựa lưng vào tường như chồng bà trước kia, trong lòng buồn nản và tủi nhục, vì thấy mình bất lực. Bà cúi đầu, nức nở hồi lâu, như muốn trút hết trong tiếng khóc tất cả nỗi đau xót của một tấm lòng bị tổn thương. Bà lại thấy trước mặt bà, như một vệt bất động, cái mặt vàng khè có hàng ria mép thưa, có cặp mắt nhíu lại thích chí. Nỗi căm tức và phẫn nộ đối với những kẻ đã cướp con bà, chỉ vì con bà đi tìm chân lý, cuồn cuộn trong lòng bà như một cuộn sợi len.
Trời lạnh, mưa tạt vào cửa kính. Trong đêm tối, dường như có những hình bóng người xám đen, tay vươn dài, mặt đỏ không có mắt, rình mò chung quanh nhà. Chúng đi đi lại lại và đinh thúc ngựa của chúng khẽ kêu lách cách.
Bà nghĩ một mình: “Phải, giá chúng bắt luôn cả ta nữa…”.
Tiếng còi tầm lại rúc lên giục giã. Hôm nay tiếng rúc trầm trầm, nho nhỏ, như ngần ngừ… Cửa mở, Rưbin bước vào. Vừa đưa bàn tay chùi hạt mưa dính trên râu, bác hỏi:
– Chúng bắt anh ấy đi rồi à?
Bà mẹ thở dài:
– Vâng, bọn đáng nguyền rủa!
Rưbin nói, nhạo báng:
– Đúng thế! Đằng nhà tôi, chúng cũng đến khám xét, lục lọi khắp cả. Chúng thét toáng lên. Nhưng dù sao chúng cũng không làm nhục tôi… Thế là chúng đã bắt Paven!… Tôi biết mà: lão chủ chỉ nháy mắt, tên sen đầm gật đầu: thế là hấp! Chúng bắt biến người ta đi!… Chúng ăn cánh với nhau mà! Bọn thì hút máu hút mủ nhân dân, bọn thì đè đầu cưỡi cổ nhân dân…
Bà mẹ đứng dậy, nói to:
– Các bác phải làm gì để bênh vực Paven chứ! Những việc nó làm là cũng vì tất cả mọi người.
– Bây giờ ai phải đứng ra bênh vực chứ?
– Tất cả các bác!
– Bà đừng tưởng dễ thế! Đừng, đừng có trông mong, bà ạ.
Rưbin vừa nói vừa cười gằn, rồi đi ra, dáng đi nặng nề. Những lời nói đắng cay và tuyệt vọng của Rưbin càng làm cho bà mẹ thêm buồn rầu:
– Nếu chúng đánh đập, tra tấn con tôi thì làm thế nào?…
Rồi bà hình dung con bà bị đánh đập nát nhừ, xơ xác, đẫm máu và sự khủng khiếp, như một cục đất sét lạnh ngắt đè lên ngực bà, bóp nghẹt bà. Mắt bà đau nhói. Bà không buồn nhóm bếp, không nấu ăn tối, không pha chè uống. Mãi đến khuya bà mới ăn một mẩu bánh mì. Và khi đi nằm, bà cảm thấy chưa bao giờ đời bà lại cô đơn, trơ trọi đến thế. Những năm sau này, bà đã quen sống trong sự chờ đợi một cái gì quan trọng, tốt lành. Chung quanh bà, bọn trẻ hoạt động nô nức và hăng hái, bà luôn luôn thấy trước mắt vẻ mặt nghiêm nghị của con trai, người đã gây ra cảnh sống lo âu nhưng tốt đẹp này. Thế mà bây giờ con bà không còn đây nữa, mọi cái đều thực không còn gì hết thảy.
