Ngày chủ nhật, khi từ biệt Paven ra về tại phòng lục sự nhà giam, bà mẹ cảm thấy trong lòng bàn tay có một mẩu giấy vo tròn. Bà hơi rùng mình, tưởng như viên giấy đang đốt bỏng làn da. Bà đưa mắt hỏi dò và van lơn nhìn con, nhưng không được đáp lại. Cặp mắt xanh của anh, như thường này, chưa một nụ cười trầm tĩnh và cương nghị rất quen thuộc đối với bà.
– Thôi mẹ về nhé! - Bà vừa nói vừa thở dài.
Paven bắt tay mẹ một lần nữa, một làn sóng trìu mến gợn lên trên khuôn mặt anh.
– Vâng, mẹ về!
Bà vẫn giữ chặt tay con, chờ đợi.
– Mẹ đừng lo lắng, đừng giận con mẹ nhé! - Anh nói.
Những lời nói đó và nếp nhăn bướng bỉnh trên trán Paven đã cho bà mẹ câu trả lời hằng chờ đợi.
– Tại sao con nói thế? - Bà vừa cúi đầu xuống vừa thì thầm. - Có gì đâu…
Bà bước ra vội vã, không ngoảnh lại nhìn con, sợ nước mắt và đôi môi rung rung để lộ nỗi xúc động của mình. Dọc đường, bà có cảm giác như các khớp xương bàn tay đang nắm chặt câu trả lời của con trai làm bà đau lòng và cả cánh tay bà nặng trĩu xuống như ai vừa đánh mạnh trên vai. Về đến nhà, bà vội vã trao mảnh giấy cho Nikôlai và vừa nhìn anh vuốt phẳng mảnh giấy vo tròn ấy ra, bà vừa cảm thấy lòng bà rung lên một niềm hy vọng. Nhưng Nikôlai nói:
– Tất nhiên là thế! Đây, Paven viết như thế này đây: “Chúng tôi sẽ không vượt ngục, các đồng chí ạ, chúng tôi không thể làm như thế. Không một người nào trong bọn chúng tôi làm như thế. Chúng tôi sẽ để mất đi lòng tự trọng. Các đồng chí hãy lo liệu cho người nông dân vừa bị bắt. Bác ấy đáng được các đồng chí ân cần lo lắng, đáng để các đồng chí gắng sức. Ở trong này, bác ấy đau khổ lắm. Ngày ngày bác đều có chuyện với bọn giám mục. Bác ấy bị nhốt trong hầm tối đã hai mươi bốn tiếng rồi. Chúng tra tấn bác ấy. Tất cả chúng tôi đều can thiệp cho bác ấy. Hãy an ủi chăm sóc mẹ tôi. Hãy giải thích cho mẹ tôi nghe, mẹ tôi sẽ hiểu rõ hết.”
Bà mẹ ngước đầu lên và giọng run run, bà khẽ nói:
– Giải thích cái gì cho tôi? Tôi hiểu cả rồi!
Nikôlai quay mình lại lấy chiếc khăn tay ra hỉ mũi om sòm và lẩm bẩm:
– Tôi lại bị sổ mũi rồi…
Anh đưa tay lên mắt sửa cặp kính cho ngay ngắn và vừa đi lại trong phòng, vừa nói tiếp:
– Bác thấy chưa? Dầu sao chúng ta cũng không kịp rồi…
– Không hề gì! Cứ để cho chúng mang ra tòa! - Bà mẹ nói và nhíu trán lại, trong lòng tràn đầy một nỗi buồn âm u mơ hồ.
– Cháu có nhận được thư của một đồng chí ở Pêtecbua…
– Tới Xibêri nó cũng có thể trốn được phải không? Có thể chứ?
– Dĩ nhiên! Đồng chí ấy viết cho tôi: “Vụ ấy sắp đưa ra xử đấy, bản án đã được biết trước, tất cả đều sẽ bị đi đày.” Bác thấy chưa?… Chưa đưa ra xét xử mà bản án đã có sẵn ở Pêtecbua rồi…
– Thôi đừng đả động đến việc này nữa, Nikôlai ạ! - Bà mẹ cương quyết nói. - Cần gì phải an ủi, giải thích cho tôi. Paven không bao giờ chịu làm điều gì có hại… Không bao giờ nó tự làm khổ nó và làm khổ người khác một cách vô ích!… Nó thương tôi lắm chứ! Nó nghĩ đến tôi, anh thấy đấy! Nó viết: “Hãy giải thích cho mẹ tôi hiểu; hãy an ủi mẹ tôi”, phải không nào?
Tim bà đập mạnh, nỗi xúc động làm cho đầu bà choáng váng.
– Con trai bác thật là một người con tuyệt vời! - Nikôlai kêu lên mạnh mẽ khác thường ngày. Cháu mến phục anh ấy lắm.
– Cần phải nghĩ cách làm gì cho Rưbin đây! - Bà mẹ ngỏ ý.
Bà muốn hành động lập tức, đi tới một nơi nào đó, chân bước đi cho đến bải hoải mới thôi.
– Vâng, chính thế, - Nikôlai đáp, vừa đi đi lại lại trong phòng. Cần có Xasenka…
– Cô ta sắp đến đây thôi. Hôm nào tôi đi thăm Paven, cô ấy cũng đến…
Nikôlai ngồi trên chiếc ghế dài bên cạnh bà mẹ, đầu cúi xuống đăm chiêu suy nghĩ; anh cắn môi và vê vê bộ ria.
– Tiếc rằng chị cháu lại không có đây…
– Nếu ta có thể tổ chức được tức khắc việc ấy trong khi Paven còn đó… thì hẳn là nó vừa lòng!
Hai người nín lặng một lúc và đột nhiên bà mẹ hạ thấp giọng chậm rãi nói:
– Thật tôi không hiểu… Tại sao nó lại không muốn?
Bỗng Nikôlai bật đứng dậy, nhưng một hồi chuông réo lên. Bà mẹ và anh nhìn nhau.
– Hừ! Xasenka đấy mà… - Nikôlai nói khẽ.
– Nói thế nào với cô ấy nhỉ? - Bà mẹ khẽ hỏi.
– Vâng… khó thật…
– Trông cô ấy đến thương…
Tiếng chuông lại réo lên, nhưng yếu hơn, dường như người con gái đứng bên ngoài đang do dự. Nikôlai và bà mẹ sắp cùng nhau bước ra đón chị, nhưng khi vừa đến cửa thì Nikôlai dừng lại:
– Bác ra thì hơn…
– Anh ấy không đồng ý ạ? - Người con gái liền hỏi bà khi bà mẹ mở cửa, giọng quả quyết.
– Phải.
– Cháu biết trước mà! - Xasenka chỉ nói thế. Nhưng mặt chị tái đi. Chị mở hàng cúc áo ngoài, lại cài lại hai cúc, lại muốn cởi ra, nhưng không được. Chị liền nói tiếp: - Trời mưa lại gió… thời tiết khó chịu quá!…Anh ấy khỏe chứ bác?
– Khỏe.
– Khỏe mạnh, vui vẻ… - chị nói khẽ và ngắm nghía bàn tay mình.
– Nó viết thư nói phải tổ chức cho Rưbin trốn! - Bà mẹ nói, không nhìn chị.
– Thế à? Hình như ta còn phải dùng kế hoạch đó. - Người con gái chậm rãi nói tiếp.
– Tôi cũng nghĩ như thế! - Nikôlai hiện ra cánh cửa. - Chào chị Xasenka!
Người con gái vừa bắt tay vừa nói:
– Có gì trở ngại! Ai cũng cho là kế hoạch ấy nhất định thành công phải không?
– Nhưng ai tổ chức việc đó? Người nào cũng bận cả…
– Để tôi làm cho! - Chị liền đáp và đứng dậy. - Tôi có thì giờ.
– Chị cứ nhận, nhưng phải hỏi ý kiến các anh em khác!…
– Được rồi…, tôi sẽ hỏi! Tôi đi ngay đây.
Và chị lại cài cúc áo với cử chỉ tin tưởng.
– Cháu cũng nên nghỉ chứ! - Bà mẹ nói.
Chị khẽ mỉm cười và đáp lại, giọng dịu dàng:
– Bác đừng lo, cháu không mệt đâu…
Chị lặng lẽ bắt tay hai người và ra đi, vẫn cái vẻ lạnh lùng nghiêm nghị như trước.
Bà mẹ và Nikôlai tới bên cửa sổ, nhìn chị đi ngang qua sân và biến sau hàng song cổng. Nikôlai se sẽ huýt sáo, ngồi vào bàn và bắt đầu viết.
– Cô ấy lo việc này và điều đó sẽ làm cho khuây khỏa! - Bà mẹ nói thêm, vẻ nghĩ ngợi.
– Vâng, đúng thế! - Nikôlai đáp; và quay lại hỏi bà mẹ, trên khuôn mặt hiền lành của anh thoáng một nụ cười: - Cảnh ngộ ấy thì đời mẹ không phải trải qua… Bác không biết đến nỗi buồn nhớ người yêu bác nhỉ?
– Anh hỏi đến lạ! - Bà khoát tay kêu lên. - Buồn nhớ vào đâu? Tôi chỉ thấy sợ khi người ta ép tôi lấy người này hay người khác thôi.
– Thế thì không có người nào vừa ý bác sao?
Bà mẹ suy nghĩ một lát rồi đáp lại:
– Tôi không nhớ nữa, anh ạ. Cố nhiên là có… Chắc là có một người, nhưng tôi không còn nhớ nữa!
Bà mẹ nhìn anh với một nỗi buồn bình thản và kết luận giản dị:
– Chồng tôi đánh đập tôi quá nhiều, nên mọi việc xảy ra trước khi lấy ông ta, tôi đều quên hết!
Nikôlai đưa mắt nhìn trang giấy trên bàn. Bà mẹ ra ngoài một lát rồi trở lại. Anh nhìn bà trìu mến rồi thì thầm, như vuốt ve những kỷ niệm của mình:
– Bác ạ, cũng như Xasenka, cháu cũng yêu… Cháu yêu một người con gái rất… một người con gái kỳ lạ, rất tuyệt. Cháu gặp cô ấy cách đây chừng hai mươi năm. Từ đó cháu yêu cô ấy, bây giờ thực ra cháu vẫn yêu. Cháu vẫn kính yêu cô ta với tất cả tâm hồn, và yêu mãi mãi…
Bà mẹ đứng bên anh thấy mắt anh ngời lên một ánh mắt ấm áp và trong. Anh ngả đầu vào hai tay đang tựa trên thành ghế và nhìn ra một nơi nào xa; tất cả người anh, mảnh dẻ và gầy gò, nhưng khỏe mạnh, hình như vươn về phía trước, tựa một thân cây vươn tới ánh sáng mặt trời.
– Vậy thì… lấy nhau đi! - Bà mẹ khuyên nhủ anh…
– Cách đây năm năm, cô ấy đã lấy chồng…
– Nhưng tại sao trước đó anh không cưới cô ta?
Anh suy nghĩ một lát:
– Bác xem, chúng cháu không gặp may: khi cháu ở tù thì cô ấy tự do, khi cháu tự do thì cô ấy bị tù hoặc bị đày. Hệt như hoàn cảnh Xasenka! Chúng đầy cô ta mười năm ở Xibêri, xa ghê lắm! Cháu muốn đi theo. Nhưng cả hai chúng cháu đều xấu hổ. Và ở đấy, cô ấy gặp một người đàn ông khác, một đồng chí của cháu, một người rất tốt. Hai người cùng nhau vượt ngục; bây giờ họ đang sống ở nước ngoài.
Anh ngừng nói, gỡ cặp kính ra lau, đưa lên ánh sáng nhìn hai mắt kính rồi lại tiếp tục lau nữa.
– Tội nghiệp cho anh! - Bà mẹ vừa lắc đầu vừa nói âu yếm. Bà thương hại anh, đồng thời có cái gì nơi anh làm bà mẹ mỉm cười, một nụ cười nồng hậu của một bà mẹ.
Anh đổi thế ngồi, lại cầm bút lên, khoa tay theo nhịp lời anh nói:
– Cuộc sống gia đình làm giảm nghị lực của người cách mạng, bao giờ cũng thế! Con cái, thiếu thốn, phải làm nhiều để kiếm miếng ăn… Mà một người cách mạng thì lại phải phát triển nghị lực luôn luôn về nhiều mặt. Cái đó cần thời gian; ta phải luôn luôn đứng ở hàng đầu vì ta là những công nhân mà lịch sử giao cho xứ mệnh phá hủy thế giới cũ, xây dựng cuộc đời mới. Nếu ta rớt lại đằng sau, nếu ta ngã xuống vì mệt mỏi hoặc vì một thành quả cỏn con nào trước mắt cám dỗ thì có hại, và hầu như đó là một sự phản bội! Không có người đẹp nào ta có thể cùng song song tiến bước mà không làm nhụt niềm tin của ta. Không bao giờ ta được quên là nhiệm vụ của ta không phải là những chinh phục cỏn con mà chính là thắng lợi hoàn toàn.
Tiếng anh trở nên rắn rỏi, mặt anh tái đi, và trong mắt anh lại ngời lên cái sức mạnh đều đặn và chịu đựng anh thường có.
Một hồi chuông lại vang lên inh ỏi, ngắt lời anh. Lutmila tới, đôi má đỏ ửng vì giá rét, mình mặc một chiếc áo khoác mỏng không hợp thời tiết. Vừa tháo đôi ủng cao su đã rách ra, chị nói giọng bực tức:
– Ngày xử án đã định rồi… Tám ngày nữa!
– Đúng thế chứ? - Nikôlai từ trong phòng lớn tiếng hỏi.
Bà mẹ bước nhanh đến bên anh, bà bối rối không hiểu vì vui hay vì lo sợ. Lutmila đi theo và nói tiếp mỉa mai với cái giọng trầm trầm của chị:
– Vâng! Ở tòa án người ta nói thẳng ra rằng bản án đã định sẵn rồi. Nhưng như thế là thế nào? Có phải chính phủ sợ đám công chức sẽ nới tay với những người thù địch của chính phủ chăng? Chính phủ đã cố sức sa đọa bọn tay sai đó bấy lâu, thế vẫn còn chưa tin vào mức độ thấp hèn của chúng sao?
Chị ngồi xuống đi văng, lấy tay xoa xoa đôi má gầy gò của mình. Hai mắt âm thầm ánh lên một vẻ khinh bỉ, tiếng chị mỗi lúc càng đượm vẻ giận dữ.
– Chị chỉ tổ phí sức thôi, chị Lutmila ạ! - Nikôlai nói để chị nguôi giận. - Nói thế có đến tai chúng đâu…
Bà mẹ chăm chú lắng nghe người con gái nhưng không hiểu gì cả, bà cứ nhắc lại trong trí những câu nói ấy:
– Ngày xử án… tám ngày nữa là ngày xử án!
Bà bỗng cảm thấy sắp xảy ra một cái gì thật tàn nhẫn, khắc nghiệt một cách vô nhân đạo.
