Một buổi tối, sau bữa ăn, Paven kéo chiếc màn che cửa sổ rồi ngồi vào một góc phòng, đọc sách dưới ngọn đèn dầu treo trên tường ngay trên đầu anh. Bà mẹ cất dọn xong bát đĩa, ở bếp đi lên, ngập ngừng bước đến gần con. Paven ngước mắt nhìn mẹ như muốn hỏi điều gì.
– Không… không có gì đâu…, mẹ đây, con ạ… - Bà nói xong rồi vội vã quay đi, mắt mấp máy, vẻ bối rối. Bà đứng yên lặng một lát ở giữa bếp, suy nghĩ, lo lắng; bà rửa tay một lúc lâu lại trở lên nhà, thì thầm hỏi con:
– Ban nãy mẹ định hỏi con, con đọc cái gì là đọc mãi thế?
Paven đặt sách xuống.
– Mẹ ngồi xuống đây, mẹ ạ…
Bà ngồi phịch xuống bên con, rồi thẳng người lên, chờ đợi một điều gì quan trọng. Paven không nhìn mẹ, bắt đầu nói khe khẽ, nhưng giọng lại rất nghiêm nghị, không hiểu vì sao.
– Con đọc sách cấm. Người ta cấm đọc vì những sách này nói rõ sự thật về đời sống công nhân chúng ta… Những sách này đều in bí mật, nếu tìm ra được ở nhà ta thì người ta sẽ bỏ tù con… bỏ tù, vì con muốn biết rõ sự thật. Mẹ hiểu không?
Bà bỗng thấy nghẹt thở và hai mặt ngơ ngác trừng trừng nhìn con. Bà cảm thấy con bà thay đổi khác trước và có vẻ xa lạ đối với bà. Cả giọng nói bây giờ cũng khác, trầm hơn, chững chạc hơn, dõng dạc hơn. Anh lấy mấy ngón tay thon thon vân vê mấy sợi ria mép mịn của người con trai mới lớn và, qua hàng lông mày, cặp mắt anh như liếc nhìn một cách lạ lùng vào khoảng xa xăm. Bà vừa lo sợ, vừa thương con. Bà hỏi:
– Paven, con làm như vậy để làm gì?
Anh ngẩng đầu lên, liếc nhìn mẹ là, điềm tĩnh khẽ trả lời:
– Con muốn biết rõ sự thật.
Giọng anh nói khe khẽ, nhưng rắn rỏi, đôi mắt long lanh, kiên quyết. Trong thâm tâm, bà hiểu rằng con bà đã vĩnh viễn hiến thân cho một cái gì bí ẩn và khủng khiếp. Trên đời, mọi việc đối với bà đều như không thể tránh khỏi được, bà đã quen cúi đầu cam chịu, không bao giờ nghĩ ngợi; bà chỉ biết khóc lên, tiếng khóc sụt sùi nhè nhẹ, không còn biết nói gì nữa, lòng thắt lại vì buồn phiền, lo âu.
– Đừng khóc nữa mẹ ạ! - Paven nói giọng âu yếm, nhưng bà có cảm giác như con bà đang vĩnh biệt bà.
– Mẹ nghĩ xem… Đời mẹ con ta như thế nào! Mẹ đã bốn mươi tuổi đầu, nhưng thử hỏi mẹ, mẹ đã thực sự sống chưa? Xưa kia bố hay đánh đập mẹ… và ngày nay con mới hiểu rằng bố đánh mẹ chỉ vì bố muốn trút lên lưng mẹ nỗi u buồn ngột ngạt trong đời sống của mình, những nỗi u buồn mà chính bố cũng không biết từ đâu đến. Bố đã làm việc trong ba mươi năm ròng từ lúc xí nghiệp chỉ mới có hai tòa nhà, mà ngày nay thì đã là bảy rồi!
Bà nghe con nói, vừa sợ, vừa muốn nghe. Đôi mắt con bà ánh lên, đẹp và trong sáng; ngực tì vào bàn, anh nhích đến gần mẹ, sát vào gương mặt giàn giụa nước mặt của mẹ, anh nói lên lần đầu tiên những điều mình hiểu biết. Anh đã nói lên tất cả những cái gì anh cho là hiển nhiên, với tất cả lòng tin tưởng của tuổi trẻ, với lòng hăng hái của một cậu học sinh tự hào về những điều hiểu biết của mình, và anh tin tưởng thiêng liêng vào chân lý của những điều hiểu biết đó, anh nói để kiểm tra lại những điều tin tưởng của chính bản thân mình hơn là để cho mẹ nghe. Thỉnh thoảng, không tìm ra chữ để diễn đạt ý định nói, anh dừng lại, và chính trong lúc đó anh mới thấy trên vẻ mặt đau thương của mẹ đang ánh lên đôi mắt hiền từ nhòa lệ, khiếp sợ và hoang mang. Anh thấy xót xa thương mẹ, và tiếp tục nói, nhưng lần này nói về bản thân bà, về cuộc đời của bà.
– Từ trước đến nay, mẹ đã có những niềm vui gì nào? Mẹ có thể cho con biết đời mẹ đã có gì là tốt lành nào?
Bà mẹ lắng tai nghe và lắc lắc đầu buồn bã; bà cảm thấy có một cái gì mới lạ trước đây bà chưa hề biết, vừa tủi vừa vui, điều đó êm ái vỗ về nỗi lòng đau đớn của bà. Đây là lần đầu tiên bà nghe nói đến bản thân bà, đến cuộc đời bà như thế và những lời ấy thức dậy trong lòng bà những ý nghĩ, tư tưởng mơ hồ đã lắng xuống từ lâu, lại nhẹ nhàng khơi lên cái cảm xúc đã nguội đi về một cuộc sống âm thầm không thỏa mãn, và làm sống lại những ý nghĩ và tình cảm của thời niên thiếu xa xôi. Bà đã từng kể lại cho bè bạn nghe về tuổi thơ ấu của mình, nói dông dài đủ chuyện, nhưng cũng như mọi người đàn bà khác, bà chỉ biết thở than; không người nào cắt nghĩa được vì sao cuộc đời lại quá ư cực nhọc, khó khăn đến thế. Giờ đây, con trai bà ngồi đó, và tất cả những điều mà con mắt, vẻ mặt, lời lẽ của con nói lên, đều làm cho bà xúc động, làm cho bà rất đỗi tự hào có một đứa con hiểu rõ cuộc đời của mẹ cặn kẽ đến thế, nói với mẹ những nỗi khổ của chính bà và tỏ lòng thương xót.
Đối với các bà mẹ thì không ai tỏ lòng thương xót bao giờ.
Bà biết rõ như thế. Tất cả những điều Paven nói về cuộc đời người đàn bà đều là sự thật, sự thật cay đắng; và bà thấy thổn thức trong lòng biết bao cảm giác êm đềm, niềm trìu mến chưa từng biết đó sưởi ấm lòng bà.
– Thế con định làm gì?
– Học, và dạy cho người khác học. Chúng con là công nhân, chúng con phải học. Chúng con cần phải biết, cần phải hiểu vì sao cuộc sống đối với chúng con lại cực nhọc đến thế.
Thật là êm ái trong lòng khi thấy đôi mắt xanh biếc của con, vốn lúc nào cũng nghiêm nghị và khắc khổ, giờ bỗng ngời sáng với bao niềm âu yếm, dịu dàng. Một nụ cười thỏa mãn thoáng nở trên môi bà, trong khi nước mắt còn nhòa trên đôi má nhăn nheo. Hai tình cảm chi phối lòng bà cùng một lúc: bà vừa tự hào vì con mình đã nhìn thấy rõ những nguyên nhân của đời sống nghèo khổ; nhưng bà cũng không thể quên được tuổi trẻ của con mà lại không nói năng như chúng bạn, lại quyết tâm một mình bước vào cuộc đấu tranh chống lại cuộc đời cổ hủ mà biết bao người khác và cả bà nữa đang sống. Bà muốn nói với con: Nhưng mà, con ạ, liệu con có thể làm gì được?
Nhưng bà sợ nói như thế e không tỏ được lòng cảm phục con mình bỗng nhiên tỏ ra rất mực thông minh… mặc dù đối với bà còn hơi xa lạ.
Paven nhìn thấy nụ cười ấy trên môi mẹ, sự ân cần lo lắng trên khuôn mặt và tình thương yêu trong đôi mắt bà; anh tưởng đã làm cho bà hiểu rõ được sự thật của mình, lòng kiêu hãnh của tuổi trẻ với sức thuyết phục của lời nói khiến anh càng thêm lòng tự tin. Anh nói rất hứng khởi khi thì cay chua, khi thì chau mày; đôi lúc, giọng nói của anh chất chứa căm thù và khi nghe giọng sang sảng, gay gắt ấy bà hoảng hốt lắc đầu và se sẽ hỏi anh:
– Đúng là như thế đấy chứ, con?
– Vâng! - Paven trả lời quả quyết.
Rồi anh kể chuyện những người mong muốn hạnh phúc cho nhân dân, truyền bá sự thật, nên bị những kẻ thù của cuộc sống săn đuổi như thú dữ, bị chúng bắt đi tù đày…
Paven hăng lên, nói lớn:
– Con đã từng thấy những người như thế! Đó là những người tốt nhất trên đời.
Nghe nói đến những người ấy, bà thấy khiếp sợ và muốn hỏi thêm con: “Đúng thế chứ?…”
Nhưng bà không nhất quyết được, và đành tiếp tục nghe Paven kể chuyện về những con người mà bà không hiểu được đó, những người đã dạy cho con bà cách nói năng, suy nghĩ thật là nguy hiểm cho anh.
Bà nói:
– Trời sắp sáng rồi, thôi, con nên đi ngủ đi…
– Vâng, con đi ngủ đây.
Rồi Paven cúi xuống gần mẹ, hỏi:
– Thế mẹ đã hiểu con chưa?
– Có mẹ hiểu con rồi! bà mẹ thở dài đáp. Nước mắt bà lại trào ra, giàn giụa, và trong cơn thổn thức, bà nói tiếp:
– Con sẽ chết mất, con ạ!
Paven đứng dậy, đi vài bước trong phòng.
– Thế là bây giờ mẹ biết con đang làm gì và con đi đâu rồi. Con đã nói hết với mẹ… Và con van xin mẹ, nếu mẹ thương con thì đừng ngăn giữ con…
Bà kêu lên:
– Con thân yêu của mẹ. Đáng lẽ con đừng nói gì hết với mẹ thì hơn!
Paven nắm bàn tay mẹ, siết chặt trong lòng bàn tay mình.
Bà hết sức cảm động vì nghe thấy Paven gọi “mẹ” giọng nồng nàn đến thế và vì cái nắm tay mới lạ, khác thường này.
Bà nói giọng hổn hển:
– Mẹ sẽ không làm gì… để ngăn con hết. Nhưng con phải giữ gìn rất cẩn thận, rất cẩn thận, con ạ!
Bà không biết dặn con phải đề phòng những gì, chỉ buồn rầu nói thêm:
– Càng ngày con càng gầy đi…
Rồi đưa mắt âu yếm và thiết tha nhìn cái thân hình cao lớn, vạm vỡ của Paven, bà nói nhanh và khe khẽ:
– Cầu Chúa phù hộ cho con! Con này làm như ý con, mẹ sẽ không ngăn giữ con đâu. Mẹ chỉ xin con một điều: phải giữ gìn khi nói năng với mọi người! Phải coi chừng đối với họ… họ thù ghét lẫn nhau cả đấy! Họ tham lam, ganh tị. Làm hại được ai là họ sung sướng. Nếu con mà nói với họ sự thật về đời họ, con đánh giá họ, thì họ sẽ thù ghét con, sẽ tìm cách hãm hại con đấy!
Paven đứng bên cửa ra vào, lắng nghe những lời cay đắng ấy của mẹ, mỉm cười nói:
– Vâng, người ta độc ác. Nhưng khi con biết có một sự thật trên đời, thì con lại thấy họ trở nên tốt hơn!…
Paven lại mỉm cười, nói tiếp:…
– Chính con cũng không hiểu sao lại như thế nữa! Hồi còn bé, con sợ tất cả mọi người… Lớn lên thì con lại thù ghét người này vì họ thấp hèn, người kia vì một lẽ gì khác, con cũng không biết! Và giờ đây, con thấy họ khác đi; con thấy thương họ, có lẽ thế… Con không hiểu sao nhưng con thấy lòng con se lại khi con hiểu rằng tất cả những người đó không phải chịu trách nhiệm về sự nhỏ nhen ti tiện của họ…
Paven ngừng lại một lúc như để lắng nghe một cái gì trong lòng mình rồi vẻ suy nghĩ, nói tiếp:
– Luồng gió của sự thật như thế đấy!
Bà ngẩng lên nhìn con, lầm bầm:
– Trời ơi! Con tôi thay đổi nhiều quá! Con làm cho mẹ sợ quá!
Khi Paven đã đi nằm và ngủ yên, bà lặng lẽ dậy, nhè nhẹ bước đến bên giường anh. Paven nằm ngửa, khuôn mặt đen sạm, bướng bỉnh và nghiêm nghị nổi bật trên chiếc gối trắng.
Bà mẹ mặc chiếc áo ngủ, đi chân không, đứng cạnh giường con, hai tay chắp trước ngực, đôi môi khe khẽ mấp máy và trong mắt bà từ từ trào ra những giọt nước mắt to, vẩn đục.
