Ngày lại ngày qua đi rất nhanh khiến bà mẹ không có thì giờ nghĩ đến ngày Một tháng Năm. Chỉ đêm đến, khi mỏi mệt vì sự rộn ràng náo nhiệt và cảm xúc trong ngày, bà vào giường nằm mới thấy lòng mình se lại.
– Mong sao cho ngày đó đến thật nhanh…
Tờ mờ sáng, còi nhà máy đã rúc lên. Paven và Anđrây vội vàng uống nước chè, ăn qua loa rồi ra đi, sau khi giao lại cho bà mẹ một mớ công việc. Và suốt ngày, bà cứ loay hoay như con sóc trong lồng, hết nấu ăn đến nấu một thứ thạch màu tím dùng để in truyền đơn và khuấy hồ dùng để dán áp-phích; có những người lạ mặt đến kín đáo đưa cho bà những mẩu giấy gửi cho Paven rồi lại đi mất sau khi đã truyền cho bà những niềm phấn khởi của họ.
Hầu như đêm nào cũng có những tờ bướm dán trên hàng rào kêu gọi công nhân kỷ niệm ngày Một tháng Năm. Cả trên các cổng lớn của sở sen đầm cũng xuất hiện những tờ truyền đơn. Ngày nào người ta cũng nhặt được truyền đơn ở nhà máy. Buổi sáng, bọn cảnh sát cũng sục sạo vùng ngoại ô, vừa chửi rủa vừa gỡ và cạo các truyền đơn màu tím, nhưng đến giờ ăn thì truyền đơn đã lại bay trong các đường phố, quấn vào chân người đi đường. Nhiều tên cảnh sát mặc thường phục từ thành phố được phái đến; chúng đứng rình ở các góc đường, soi mói nhìn các công nhân vui vẻ, náo nhiệt đi ăn hay từ ở các nhà máy về nhà. Mọi người đều hả hê thấy bọn cảnh sát bất lực. Ngay những công nhân đứng tuổi, cũng cười bảo nhau:
– Họ làm cừ quá nhỉ?
Đâu đâu cũng thấy người ta tụm năm tụm ba, bàn tán rất hăng về những lời kêu gọi xúc động lòng người. Đời sống trở nên sôi sục. Đối với mọi người, vào mùa xuân năm ấy, cuộc đời trở nên thú vị hơn, nó đem lại cho mỗi người một cái gì mới mẻ: với những người này, thêm một lý do để tức giận bọn phiến loạn và nguyền rủa họ; với những người kia, một mối lo sợ mơ hồ và một niềm hy vọng; với những người khác nữa, dẫu ít hơn, một nỗi vui mừng thấm thía biết mình là sức mạnh thức tỉnh quần chúng.
Paven và Anđrây hầu như không ngủ. Hai người về nhà trước lúc còi tầm, mệt mỏi, khản cả tiếng, da mặt tái xanh. Bà mẹ biết họ tổ chức những cuộc họp trong rừng, tại bãi đầm lầy. Bà cũng biết rằng ban đêm, có những đội cảnh sát đi tuần phòng chung quanh vùng ngoại ô, bọn mật thám rình mò, bắt bớ, lục soát những công nhân đi lẻ tẻ, giải tán những tốp thợ và đôi khi bắt bớ người này người khác. Bà cũng hiểu rằng con trai bà và Anđrây có thể bị bắt một đêm nào đó, và hầu như bà đã mong mỏi điều này, vì bà cảm thấy nếu họ bị bắt thì có lẽ tốt cho họ hơn.
Một sự im lặng lạ lùng đã bao phủ lên vụ giết tên Ixay. Trong hai hôm, cảnh sát địa phương đã tra hỏi riêng nhiều người, đặc biệt chừng mươi người, sau đó chúng không nhắc tới nữa.
Một lần nói chuyện với bà mẹ, chị Maria Koócxunôva đã kể lại những điều chị nghe nói ở sở cảnh sát. Chị vốn rất quen với bọn cảnh sát cũng như chị quen biết thân mật với tất cả mọi người:
– Làm sao tìm ra được thủ phạm? Sáng hôm ấy, dễ có đến một trăm người đã gặp tên Ixay, và có ít ra chín mươi người muốn nện cho hắn một trận. Bảy năm nay, nó đã làm phiền mọi người khá nhiều rồi…
Anđrây thay đổi trông thấy. Má anh hóp lại, mi anh trĩu xuống che một nửa đôi mắt lồi. Một nếp nhăn nhỏ chạy dọc từ lỗ mũi xuống mép. Anh ít nói hơn trước về những việc, những sự kiện, những hành động hàng ngày, nhưng lại càng dễ hăng lên, và thái độ phấn khởi của anh lan sang tất cả những ai nghe anh nói. Anh ca ngợi tương lai, ca ngợi buổi lễ rực rỡ, huy hoàng, thắng lợi của tự do và lý trí.
Khi cái chết của Ixay hầu như không còn ai nhớ đến nữa, một hôm anh mỉm cười buồn bã, nói giọng khinh bỉ:
– Kẻ thù của chúng ta chẳng những không thương yêu nhân dân mà chúng chẳng tiếc thương gì tên chúng dùng làm chó săn để lùng bắt chúng ta. Chúng thương tiếc gì tên Giuđa trung thành của chúng, mà chúng chỉ thương tiếc đồng tiền thôi…
Paven giọng kiên quyết bảo:
– Anđrây ạ! Thôi, đừng nói chuyện đó nữa!…
Bà mẹ khẽ nói thêm:
– Người ta đã đụng phải một khúc gỗ mục, khúc gỗ mục đã vỡ vụn ra rồi!
Anđrây buồn rầu, đáp lại:
– Đúng, nhưng như thế thật chẳng vui gì!
Anh thường nói câu đó, và ở cửa miệng anh, câu đó có một ý nghĩa đặc biệt, nó bao trùm mọi chuyện, nó chua chát và mỉa mai…
… Và đây, đã đến ngày Một tháng Năm, cái ngày mong đợi ấy.
Tiếng còi rúc lên khẩn thiết và áp đảo như mọi ngày. Bà mẹ suốt đêm không nhắm được mắt; bà bước xuống khỏi giường và đi đun ấm nước chè đã đặt sẵn từ đêm qua: như lệ thường, bà đến gõ cửa chỗ phòng con bà và Anđrây ngủ, nhưng bà bỗng đổi ý, buông tay xuống, lại ngồi gần cửa sổ, tay đỡ má, như người bị đau răng.
Trong bầu trời xanh nhạt, những dải mây nhẹ trắng và hồng phơi phớt lướt qua rất mau như một đàn chim lớn nghe tiếng hơi nước gầm thét, hốt hoảng bay đi. Đầu bà nặng, mắt bà ngầu đỏ vì không ngủ được, bây giờ ráo hoảnh. Trong lồng ngực bà là một sự yên tĩnh lạ thường, quả tim bà đập đều đều, bà nghĩ đến những công việc thường ngày…
– Mình đun nước sớm quá, nước cạn mất! Hôm nay để cho chúng nó ngủ lâu hơn một chút. Hai đứa đều mỏi mệt…
Một tia nắng trẻ trung, nhởn nhơ, vui vẻ, chiếu xuyên qua cửa kính. Bà mẹ đặt bàn tay lên tia nắng. Tia nắng in rõ trên mấy ngón tay, bà đưa bàn tay kia lên xoa nhè nhẹ, mỉm cười, tư lự. Đoạn, bà đứng lên, cố để không có tiếng động, se sẽ mở nắp ấm. Xong, bà đi rửa mặt rồi vừa làm dấu thánh với tất cả lòng thành vừa mấp máy đôi môi, bà bắt đầu cầu nguyện. Mặt bà rạng rỡ hẳn ra, trong khi phía dưới vết sẹo, hàng lông mày từ từ dựng lên, rồi bỗng lại sụp xuống…
Tiếng còi thứ hai rít lên bé hơn, kém phần vững chắc hơn, tiếng còi run run, trầm trầm, ẩm ướt. Bà mẹ có cảm giác hồi còi kéo dài hơn ngày thường.
Giọng nói trong trẻo của Anđrây bỗng vang lên:
– Paven, cậu có nghe thấy không?
Có tiếng một trong hai người kéo lê chân không trên sàn nhà, một người ngáp dài vẻ khoan khoái.
Bà mẹ nói to:
– Đã có nước chè rồi đấy!
Paven vui vẻ trả lời:
– Chúng con dậy rồi đây!
Anđrây nói tiếp:
– Mặt trời đã lóe lên rồi kìa! Mây đang bay kìa! Hôm nay mây lại hóa ra thừa!…
Anh bước xuống bếp, tóc rồi bù, còn bơ phờ vì ngái ngủ, nhưng vui vẻ.
– Chào mẹ! Mẹ ngủ có ngon giấc không?
Bà lại gần anh nói khẽ:
– Con Anđrây của mẹ! Con sẽ đi cạnh em chứ?
Anđrây thủ thỉ, trả lời:
– Tất nhiên mẹ ạ! Mẹ cứ yên tâm, chúng con cùng ăn cùng ở với nhau thì đi đâu chúng con cũng cùng đi với nhau!
Paven hỏi:
– Mẹ và Anđrây âm mưu gì đấy?
– Có gì đâu, Paven!
Anđrây vừa ra chỗ lối đi vào để rửa mặt, vừa nói:
– Mẹ bảo mình phải tắm rửa cho sạch sẽ. Con gái nó sẽ nhìn chúng mình đấy!
Paven khe khẽ hát:
Vùng lên hỡi các nô lệ ở thế gian!
Trời mỗi lúc mỗi sáng rõ, mây bị gió xua dần dần biến hết. Bà mẹ dọn bàn. Bà lắc đầu nghĩ rằng mọi việc đều rất lạ lùng: buổi sáng nay đôi bạn đùa nghịch, cười cợt với nhau, nhưng ai biết được trưa nay cái gì sẽ đến với hai đứa?
Cả bà cũng thấy mình bình tĩnh gần như vui vẻ nữa là khác.
Ba người ngồi ăn rất lâu để rút ngắn thời giờ chờ đợi. Như mọi khi, Paven cầm thìa khuấy từ từ một lúc lâu cho tan đường trong cốc, cẩn thận rắc muối vào bánh mì, món ăn anh thích nhất. Anđrây ngọ nguậy cái chân dưới bàn; không bao giờ thoạt đầu mà anh đặt được hai bàn chân thuận ngay. Nhìn một tia nắng chạy trên trần nhà và trên tường, anh kể:
– Hồi mình còn là một đứa bé lên mười, một hôm mình nảy ra ý muốn nhốt mặt trời vào trong cốc. Mình lấy một cái cốc, rón rén đến gần bức tường, thế là… hấp, cái cốc vỡ tan! Mình bị đứt tay, rồi bị đòn. Sau đó, mình ra sân trông thấy mặt trời trong một vũng nước, thế là mình chạy tới giẫm lên cho hả! Mình bị bùn bắn tung tóe đầy người… Lại bị đòn nữa… Thế là mình gọi mặt trời mà chửi: “Con quỷ đỏ hung hung kia, tao không đau đâu… tao không đau đâu!” Mình vừa nguyền rủa vừa thè lưỡi ra chế nhạo… và nhờ thế mình cũng khuây.
Paven cười:
– Tại sao cậu lại cho mặt trời là đỏ hung hung?
– Vì trước mặt nhà mình, có một bác thợ rèn, mặt đỏ gay và râu hung hung; bác ta vốn là một mu-gích tốt, tính tình vui vẻ. Và mình cho mặt trời cũng giống như bác ta, thế thôi!
Không nín được nữa, bà mẹ nói:
– Các con hãy bàn đến những việc sắp đến thì hơn!
Anđrây nói dịu dàng:
– Nói đến những việc đã quyết định rồi thì chỉ tổ thêm rối lên thôi. Trong trường hợp chúng con bị bắt, mẹ ạ, Nikôlai sẽ đến nói với mẹ những việc cần phải làm.
Bà mẹ thở dài:
– Được!
Paven ra vẻ nghĩ ngợi nói:
– Lẽ ra chúng ta phải xuống đường!
Anđrây khuyên can:
– Không, trong lúc chờ đợi, cậu phải ở nhà! Cậu mà để cho bọn cảnh sát biết thì chẳng ích gì. Chúng biết về cậu cũng khá nhiều rồi đấy!
Phêđia Madin bỗng chạy đến, vui mừng hớn hở, hai má đỏ bừng. Sự xúc động và niềm vui tràn trề của anh đánh tan nỗi khó chịu của mọi người trong lúc chờ đợi.
– Đã bắt đầu rồi!… Quần chúng đã rục rịch rồi… Họ đang kéo xuống đường và họ gào như… những lưỡi rìu vậy. Từ sáng Vêxôpsikôp, Vaxili Guxep và Xamôilôp đã đến cửa nhà máy nói chuyện với anh em. Đã có khối công nhân bỏ về nhà! Chúng ta bắt đầu đi! Đã đến lúc rồi đấy! Đã mười giờ rồi đấy!…
Paven nói, giọng quả quyết:
– Tôi đi đây!
Phêđia bảo:
– Các anh sẽ thấy, chỉ một chốc nữa, tất cả nhà máy sẽ đứng dậy!
Rồi cậu ta bỏ chạy.
Bà mẹ nói khẽ:
– Cậu ấy thật cứ bùng bùng như ngọn nến trước gió! - Rồi bà mẹ đứng dậy đi mặc áo.
– Mẹ đi đâu đấy, mẹ?
– Mẹ đi với các con!
Anđrây đưa mắt nhìn Paven, bứt bứt bộ ria. Paven vuốt mạnh mái tóc, rồi đi theo mẹ xuống bếp.
– Mẹ ạ, con sẽ không nói gì với mẹ… Và mẹ… cũng đừng nói gì với con! Nhớ mẹ nhé!
Bà mẹ thì thầm:
– Ừ, ừ… Cầu Chúa phù hộ cho các con!
