Một cuốn sách cầm trên tay, đầu tóc rồi bù, Nikôlai bước ra mở cửa cho bà mẹ.
– Bác đã về rồi đấy ư? - Anh vui vẻ reo lên. - Bác làm chóng xong quá nhỉ!
Đôi mắt lanh lợi của anh chớp chớp âu yếm dưới cặp kính. Anh giúp bà cởi áo khoác, và vừa mỉm cười nhìn bà thân thiết, vừa nói:
– Chúng đã đến lục soát ở đây đêm qua, bác có biết không? Cháu cứ tự hỏi mãi: vì chuyện gì? Cháu lo có điều gì xảy đến cho bác. Nhưng chúng lại không bắt cháu. Nếu bác mà đã bị bắt thì chắc cháu, chúng cũng không từ!…
Anh đưa bà sang phòng ăn rồi nói tiếp vui vẻ:
– Tuy vậy, chúng cũng tống cháu khỏi sở rồi. Cháu chẳng buồn đâu, cháu chả đã chán ngấy cái công việc cứ ngồi mà tính số nông dân không có ngựa!
Nhìn vào quang cảnh của gian phòng, người ta cứ ngỡ rằng có một người khổng lồ, trong một cơn nghịch ngợm kỳ quặc nào đã từ ngoài đấm vào vách tường nhà kỳ cho mọi vật đều bị đảo lộn lung tung cả. Các bức chân dung nằm ngổn ngang dưới đất, giấy hoa dán tường bị dứt xé tả tơi còn treo lủng lẳng; một mảnh ván sàn bị nậy bật lên, bậu cửa sổ vỡ toác ra, tro vương vãi tứ tung bên lò sưởi. Bà mẹ lắc đầu khi nhìn đến căn nhà quen thuộc và chằm chằm nhìn Nikôlai, bà cảm thấy có cái gì khang khác ở anh.
Trên bàn, cạnh chiếc ấm pha chè lửa đã tắt ngấm, là bát đĩa bẩn, xúc xích và pho-mát đáng lẽ đựng vào đĩa thì lại đặt trên giấy, những mẩu vụn bánh mì, sách vở, củi than đun nước đã tắt rải rác khắp nhà. Bà mẹ mỉm cười, Nikôlai cũng mỉm cười ngượng ngùng.
– Chúng phá phách, cháu phá phách thêm, nhưng không hề gì, bác ạ, không can gì đâu! Cháu chắc chúng sẽ trở lại, nên cháu cứ để nguyên. Nào, thế chuyến đi ra sao?
Câu hỏi đạp vào tim bà đau nhói: một lần nữa hình ảnh Rưbin lại sừng sững trước mặt, và bà cảm thấy mình có lỗi đã không nói ngay tức khắc với Nikôlai. Bà lại gần anh và bắt đầu kể, cố gắng giữ vẻ bình tĩnh và cứ lo quên mất chi tiết nào chăng.
– Chúng đã bắt mất Rưbin rồi…
Nikôlai giật mình:
– Sự thể làm sao hở bác?
Bà mẹ lấy tay ra hiệu cho anh khoan hỏi, rồi tiếp tục như bà đang đứng trước mặt công lý, và đang tố cáo với công lý việc hành hạ tra tấn một con người. Nikôlai ngả mình ra lưng ghế; lắng nghe, mặt tái dần, rồi từ từ nhấc cặp kính đặt lên bàn, lướt bàn tay trên mặt, như để gạt đi một cái lưới mạng nhện vô hình. Các đường nét trên mặt hầu như trở nên nhọn hoắt, hai gò má nhô cao một cách kỳ lạ, lỗ mũi rung rung. Lần đầu tiên, bà mẹ thấy anh trong trạng thái như vậy, và bà cảm thấy sờ sợ.
Khi bà kể xong, Nikôlai lặng thinh đứng dậy, bước vài bước, nắm tay thọc túi quần, rồi lẩm nhẩm giữa hai hàm răng rít chặt:
– Thật là người có bản lĩnh. Vào tù, bác ấy sẽ khổ lắm, ở đó những người như bác ta sẽ thấy đau xót!
Anh thọc sâu thêm nắm tay vào túi quần, dằn cơn xúc động, bà mẹ cũng cảm thấy thế, và nỗi xúc động đã chuyền sang bà. Cặp mắt anh nhíu lại như đầu mũi dao nhọn. Rồi lại tiếp tục bước, anh nói với một nỗi căm hờn lạnh ngắt:
– Bác thấy đấy, thật là một điều ghê tởm! Một nhúm người ngu đần đánh đập, bóp nghẹt và giày xéo nhân dân để bảo vệ quyền thống trị thảm hại của chúng. Sự man rợ tăng thêm, sự tàn bạo trở thành quy luật sinh tồn… Bác thử nghĩ xem. Bọn chúng đánh đập và xô ra thả sức như thú dữ, tin chắc chẳng ai trừng phạt chúng, chúng hành hạ người với một sự thèm khát khoái trá và hèn nhát, chúng mắc cái chứng bệnh ghê tởm ấy của những người nô lệ được phép biểu lộ đến cao độ tất cả bản chất tôi đòi và thói quen thú vật của chúng. Bọn khác thì đầu độc bởi tính phục thù; bọn khác nữa thì bị hành hạ đến mức đần độn trở thành mù và câm. Chúng đã sa đọa nhân dân, toàn thể nhân dân!
Anh dừng lại và nín lặng, răng rít chặt, hạ giọng nói tiếp:
– Dù muốn hay không muốn, trong cuộc sống tàn bạo này, người ta cũng dần dần trở thành tàn bạo.
Nhưng Nikôlai chợt ghìm được nỗi xúc động, hầu như trở lại bình tĩnh, mắt lóe lên một tia sáng cương nghị và nhìn bà mẹ: những giọt nước mắt lặng lẽ ròng ròng trên mặt bà.
– Nhưng chúng ta không thể để phí thời giờ, bác ạ! Nào, đồng chí thân mến, chúng ta hãy bình tĩnh lại…
Anh nhích lại gần bà với một nụ cười buồn, nắm tay bà và hỏi:
– Cái va-li của bác đâu?
– Ở dưới bếp.
– Bọn mật thám đã bao vây ngôi nhà, chúng ta khó lòng đưa ra ngoài một khối lớn giấy má như thế mà không bị để ý… Cháu chưa tìm được chỗ giấu và cháu đồ rằng đêm nay thế nào chúng cũng sẽ trở lại. Cho nên dù có tốn công tốn của vào đấy khá nhiều, chúng ta cũng phải sửa soạn mà đốt tất cả thôi.
– Sao? - Bà mẹ hỏi.
– Đốt tất cả giấy tờ trong va-li.
Bà hiểu ra, và tuy đang buồn hết sức, bà tự hào thấy mình đã làm được việc, điều đó khiến bà mỉm cười.
– Không có gì trong va li đâu, đến một mẩu giấy con cũng không có! - Bà nói, và mỗi lúc một hoạt bát thêm, bà bắt đầu kể việc gặp Sumakôp.
Nikôlai nghe bà kể, lúc đầu anh nhíu mày lo lắng rồi đến sửng sốt và cuối cùng thì anh kêu lên cắt đứt cả câu chuyện:
– À lại thế, thật là tuyệt! Bác may mắn một cách lạ lùng…
Anh vừa siết chặt tay bà vừa nói dịu dàng:
– Niềm tin tưởng vào nhân dân của bác xúc động cháu biết chừng nào… Thực ra, cháu yêu quý bác như yêu quý mẹ đẻ cháu vậy.
Tươi cười, bà liếc mắt tò mò nhìn anh, bà tìm hiểu từ đâu đến với anh sự tươi vui nhanh nhẹn mới mẻ ấy.
– Thật là vô cùng kỳ diệu! - Anh vừa nói vừa xoa tay cười, tiếng cười khe khẽ dịu dàng: - Bác có biết không, mấy ngày nay cháu đã sống một cách thật là tuyệt! Lúc nào cháu cũng ở với anh em công nhân, cháu đọc sách cho họ nghe, trò chuyện với họ, nhìn trông họ. Và cháu đã thu hoạch được một điều gì thật là khỏe khoắn, thật là tinh khiết! Họ tốt thật, bác ạ! Những thanh niên công nhân ấy, họ vững chắc, nhạy cảm, đầy nhiệt tình, cái gì cũng khao khát muốn hiểu biết. Khi thấy họ, người ta phải tự bảo rằng nước Nga sẽ có một nền dân chủ rực rỡ nhất trên trái đất!
Anh giơ cao cánh tay làm hiệu khẳng định thêm, như đang tuyên thệ, và sau một phút yên lặng, anh tiếp lời:
– Trước kia, cháu đã sống biệt lập, cháu biết và… trong một chừng mực nào đó, cháu thành ra chua chát, cháu đã mụ mị đi trên các tờ giấy và con số. Gần một năm sống như thế, thật là điều quái gở. Bởi vì cháu đã quen sống giữa những người lao động và khi tách ra khỏi họ, cháu không còn được thoải mái nữa, như bác biết đấy, cháu cố lắm mới sống được! Và giờ đây cháu lại có thể sống tự do như trước, cháu sẽ có thể gặp gỡ họ, cùng làm với họ. Bác rõ chứ: cháu sẽ ở cạnh chiếc nôi của những tư tưởng mới nảy nở, cạnh tuổi trẻ, cạnh năng lực sáng tạo. Thật là giản đơn một cách lạ lùng, đẹp đẽ và vô cùng phấn khởi, cháu trẻ lại, rắn rỏi hơn, cuộc sống thật là phong phú!
Anh bật lên cười vui vẻ, hơi bẽn lẽn, và niềm vui đó làm cho bà mẹ hiểu anh và cũng vui lây.
– Và… bác là một người đàn bà phi thường! - Anh thốt lên. - Sao mà bác tả những con người rõ nét được đến thế… bác trông họ rõ đến thế!…
Anh ngồi xuống bên bà mẹ, quay sang phía khác vẻ mặt hân hoan của mình và vừa vuốt tóc để che giấu sự ngượng nghịu, anh vừa quay lại nhìn bà ngay và mê mải lắng nghe bà kể tiếp câu chuyện, giọng trong sáng và giản dị.
– Bác may mắn một cách kỳ lạ! - Nikôlai thốt lên. - Trong mười phần thì cầm chắc chín phần là bác bị bắt, thế mà ngay đấy… Vâng, người ta cảm thấy nông dân đã bắt đầu biết chuyển mình… mà cũng là dĩ nhiên! Người phụ nữ này cháu thấy rất rõ!… Ta cần có những người chuyên trách về nông thôn. Chính là vấn đề người!…Chúng ta đang thiếu. Cuộc sống đòi hỏi hàng trăm cánh tay…
– Nếu thằng Paven của tôi được trở lại tự do… và Anđrây nữa! - Bà mẹ nói khẽ.
Anh liếc mắt nhìn bà và cúi đầu xuống.
– Này, bác ạ, việc này hẳn làm bác khổ tâm đấy, nhưng dù sao cháu cũng phải nói với bác: cháu biết rõ Paven lắm, anh ấy không chịu vượt ngục đâu! Anh ấy muốn chúng đưa ra tòa, muốn ra đó với tất cả sức mạnh của mình… anh ấy chẳng chịu bỏ đâu. Và cũng không nên như thế! Sau này tới Xibêri rồi sẽ trốn.
Bà mẹ thở dài và khe khẽ trả lời:
– Mặc! Nó hẳn hiểu điều nào phải hơn…
– Hừ! - Nikôlai nói tiếp, một lúc sau khi nhìn bà qua cặp kính. - Giá anh nông dân của bác đến gặp chúng ta sơm sớm một chút!… Bác thấy đấy, nhất thiết phải làm cho nông thôn một tờ truyền đơn nói về Rưbin, cái ấy chẳng hại gì cho bác ấy, nếu thái độ bác ấy đã tỏ ra dũng cảm như thế! Cháu sẽ viết tờ truyền đơn ấy ngay hôm nay. Lutmila sẽ in thật nhanh… Nhưng mà thế thì làm thế nào để chuyển đến đó?
– Tôi sẽ mang đi…
– Không, cảm ơn bác! - Nikôlai vội vàng đáp lại. - Cháu nghĩ Vêxôpsikôp có thế làm được lắm, có phải không?
– Có cần phải đến nói với anh ta không?
– Đúng đấy, bác hãy nói xem! Và bác bày cho anh ta cách làm.
– Còn tôi, tôi làm gì?
– Bác cứ yên tâm!
Anh ngồi xuống và bắt đầu viết: vừa thu dọn trên bàn, bà mẹ vừa nhìn anh, thấy cây bút anh run run trong tay và viết ra những hàng chữ kín trang giấy. Đôi khi, gáy anh giật giật, anh ngả đầu về phía sau và nhắm nghiền mắt, cằm run lên. Bà mẹ thấy hồi hộp cảm động.
– Đấy, xong rồi! - Anh vừa nói vừa đứng dậy. - Bác dấu kỹ tờ giấy vào trong người, nhưng bác phải nhớ rằng nếu bọn cảnh sát đến, chúng cũng lục soát cả bác nữa đấy.
– Quỷ bắt chúng đi! - Bà trả lời bình thản.
Buổi chiều, bác sĩ Ivan Đanilôvich đến.
– Tại sao bọn chức trách bỗng rối lên thế? - Anh ta vừa nói, vừa bứt rứt đi đi lại lại trong phòng. - Bảy vụ khám xét trong đêm qua!…Bệnh nhân của chúng ta đâu?
– Anh ta đã đi hôm qua! - Nikôlai trả lời. - Hôm nay là thứ bảy, anh hiểu chưa, anh ta không thể bỏ lỡ buổi đọc sách…
– Thật là dại dột, ai lại đi làm việc ấy, khi cái đầu đang bị toác ra như vậy…
– Tôi cũng giảng giải cho anh ta thế, nhưng vô hiệu…
– Anh ta muốn lên mặt với bạn bè - bà mẹ nhận xét - anh ta muốn nói thế này: các bạn xem, tôi đã đổ máu rồi đấy…
Bác sĩ liền liếc mắt nhìn bà mẹ, làm ra vẻ hung tợn, vừa nghiến răng vừa nói:
– Ôi chao! Sao bà khát máu thế…
– Này, ông bạn, ông chả còn việc gì ở đây cả, mà chúng tôi thì đang chờ khách đây, thôi chuồn đi! Bác ạ, thế bác hãy đưa lại mảnh giấy ấy cho cậu này…
– Lại giấy nữa à?
– Đây anh cầm lấy và mang đến nhà in.
– Được, tôi sẽ đưa. Chỉ có thế thôi à?
– Phải… có một thằng mật thám ở trước cửa.
– Tôi trông thấy nó rồi, trước cửa nhà tôi cũng có. Thôi, chào bà cụ hung dữ nhé!… Và các bạn biết không, cuộc xô xát ở nghĩa địa, sau rốt là một điều tốt! Tất cả thành phố bàn tán. Bài báo của cậu rất tốt, kịp thời lắm. Tôi vẫn bảo rằng một cuộc xung đột tốt còn giá trị hơn một sự yên tĩnh xấu…
– Đồng ý, thôi đi đi!
– Cậu chẳng lịch sự tí nào! Xin bắt tay bà, bà mẹ!…
Cậu bé ấy đã xử sự một cách kỳ quặc. Cậu có biết nó ở đâu không?
Nikôlai cho anh biết địa chỉ.
– Mai, anh cần tạt qua thăm nó; đó là thằng bé hay đấy chứ?
– Rất tốt…
– Phải chăm sóc nó, nó không khờ đâu! - Bác sĩ vừa nói vừa ra đi. - Chính những anh chàng ấy sẽ tạo thành giai cấp vô sản chân chính có kiến thức và họ sẽ thay thế chúng ta khi chúng ta đi đến cái nơi chắc là không còn mâu thuẫn giai cấp nữa…
– Anh đã trở nên khá ba hoa…
– Vì mình vui mà… Thế, cậu chờ vào tù đấy à? Chúc cậu vào đó nghỉ ngơi.
– Cám ơn, mình chưa mệt mỏi gì.
Bà mẹ nghe họ nói, hài lòng vì thấy họ quan tâm đến người công nhân trẻ. Người thầy thuốc đi rồi, Nikôlai và bà mẹ vừa ngồi vào bàn ăn, vừa đợi những người khách ban đêm tới. Nikôlai kể rất lâu về câu chuyện những đồng chí của anh sống trước đây trong cảnh tù đày, chuyện những người đã vượt ngục và đổi tên khác tiếp tục hoạt động. Những bức tường trơ trụi của gian phòng dội lại giọng nói nghẹn ngào của anh, như kinh ngạc và hoài nghi, khi nghe những chuyện về những anh hùng khiêm tốn và vô tư ấy đã hy sinh cả sức lực của mình cho cái sự nghiệp vĩ đại cải tạo thế giới. Những bóng dáng dịu dàng và thân mật ôm ấp bà mẹ, lòng bà đầy ắp niềm trìu mến nồng nàn đối với những con người chưa quen biết đó. Trong tưởng tượng, bà hình dung họ kết tụ thành một con người vĩ đại, có một sức mạnh và lòng dũng cảm vô tận. Chậm rãi nhưng bền bỉ, con người ấy đi cùng mặt đất, vung bàn tay chứa chan tình yêu đối với sự nghiệp của mình, rứt bỏ đi cái lớp mốc dối trá ngàn năm, vạch ra trước mắt loài người cái sự giản đơn và rạng rỡ của cuộc sống. Và cái sự thật lớn lao này sống lại, thân ái vùng vẫy gọi tất cả mọi người không phân biệt, cùng hứa hẹn giải thoát ai cũng như ai khỏi dục vọng, hằn thù và dối trá, ba con quái vật đã nô dịch và khủng bố toàn trái đất bằng sức mạnh thấp hèn của chúng… Hình ảnh ấy gợi trong lòng bà một cảm giác hệt như cái cảm giác trước đây bà quỳ trước các tượng thánh để cầu kinh tỏ niềm vui sướng và lòng biết ơn, kết thúc một ngày đã trôi qua mà bà tưởng như ít nhọc nhằn hơn những ngày khác. Giờ đây, bà quên những ngày ấy, và cái tình cảm chúng đã khơi dậy trong thâm tâm bà đang lớn lên, đang trở thành trong sáng và tươi vui hơn, ngày càng thấm sâu trong lòng bà và nồng cháy mãi.
– Bọn sen đầm không đến! - Nikôlai bỗng dưng nói to lên cắt ngang câu chuyện.
Bà mẹ nhìn anh và bực bội đáp lại:
– Thì mặc xác chúng!
– Hẳn là thế! Nhưng đã đến lúc bác phải đi ngủ thôi, bác ạ, hẳn bác mệt mỏi lắm! Phải nói là bác bền sức thật! Biết bao cảm xúc, lo âu thế mà bác chịu đựng được tất cả dễ dàng! Chỉ có tóc bác là bạc chóng quá. Thôi đi ngủ đi bác ạ!
