Có kẻ va vào ngực bà. Qua làn nước mắt, bà thấy tên sĩ quan thấp bé đứng trước mặt. Mặt đỏ bừng và căng thẳng, hắn quát:
– Mụ già kia, cút đi!
Bà đưa mắt xuống nhìn hắn. Bà thấy dưới chân hắn cái cán cờ bị gẫy làm đôi: ở một khúc, còn dính một vài mẩu vải đỏ. Bà cúi xuống nhặt lên. Tên sĩ quan thấp bé giật cái cán cờ gẫy trên tay bà, vứt sang một bên, và giậm chân, thét lớn:
– Ta đã bảo là mụ cút đi!
Từ giữa bọn lính, có tiếng hát vang lên mỗi lúc một to:
Vùng lên hỡi các nô lệ ở thế gian…
Mọi vật đều quay cuồng, nghiêng ngả, run rẩy. Không khí rít lên như trên đường dây điện báo. Tên sĩ quan nhảy chồm chồm và điên cuồng thét:
– Thượng sĩ Krainôp, bắt chúng câm đi!
Bà mẹ lảo đảo tiến lại gần đoạn cán cờ gẫy mà tên trung úy vừa vứt xuống lại nhặt nó lên.
– Khóa mõm chúng lại!
Bài hát trở nên lộn xộn, đứt quãng, rời rạc, rồi im bặt. Có kẻ nào đó đến vồ lấy vai bà mẹ, bắt bà quay trở lại, thúc vào lung…
– Mụ này đi đi, đi đi…
Tên sĩ quan thét:
– Quét sạch chúng khỏi đường phố!
Cách đó mươi bước, bà mẹ nhìn thấy một đám đông người chen chúc đứng sát nhau. Họ la hét, làu nhàu, huýt còi, vừa lui từ từ về phía cuối phố, và tản dần vào các sân nhà gần đó.
– Cút đi! Đồ quỷ!
Một tên lính trẻ tuổi để ria mép, chạy tới chỗ bà mẹ đứng và quát vào tai bà, rồi đẩy bà lên vỉa hè.
Bà chống đoạn cán cờ gãy, đầu gối quỳ xuống, cố bước đi. Tay kia bà bám vào tường, bíu vào hàng rào cho khỏi ngã. Trước mặt bà, mọi người vẫn đứng nguyên tại chỗ; sau lưng bà, bên cạnh bà, bọn lính vừa tiến lên vừa la hét:
– Đi! Đi!
Bọn lính vượt qua bà, bà đứng lại nhìn quanh. Ở đầu đường, lính đứng giăng thành một hàng thưa, chặn lối đi vào quảng trường bấy giờ vắng ngắt. Phía trước, lại có những bóng xám từ từ tiến về phía đám đông…
Bà muốn quay gót trở lại nhưng bất giác vẫn cứ bước đi! Tới cái ngõ hẻm giờ trở nên vắng tanh, bà rẽ vào.
Một lần nữa, bà dừng lại. Bà nặng nề thở dài, lắng tai nghe. Xa xa, đâu đó, có tiếng rì rầm.
Tay vẫn chống đoạn cán cờ, bà lại tiếp tục đi, vừa đi vừa nhíu lông mày. Bỗng nhiên, trán bà ướt đẫm mồ hôi, môi bà mấp máy, tay bà vung vẩy. Trong lòng bà, có những lời gì không rõ rệt muốn bật lên như những tia lửa chen chúc nhau, thôi thúc bà nói lên, thét lên…
Ngõ hẻm bỗng ngoặt sang trái. Bà mẹ nhìn thấy một đám người khá đông. Một giọng mạnh mẽ vang lên:
– Này các cậu, không có thể đùa nghịch với lưỡi lê được!
– Anh em có thấy không? Bọn lính tiến về phía họ, mà họ vẫn không nao núng, họ không chút sợ hãi…
– Paven Vlaxôp quả thật dũng cảm!…
– Anđrây cũng không kém…
– Cậu ta cứ tay chắp sau lưng, miệng mỉm cười, cừ lắm…
– Các bạn ơi! Bà con ta ơi!
Bà mẹ vừa kêu to, vừa cố rẽ một lối đi vào đám đông. Mọi người kính cẩn tránh ra. Một người phá lên cười:
– Xem kìa! Bác ấy lấy được lá cờ! Bác ấy cầm lá cờ trong tay kìa!
Một giọng nói nghiêm nghị quát lên:
– Này, im ngay đi!
Bà mẹ dang rộng cánh ta.
– Vì lòng yêu Chúa, xin bà con hãy nghe tôi nói! Tất cả bà con ở đây đều là người của chúng ta cả… Bà con ta đều là những người tốt… Bà con hãy nhìn xem, không sợ gì hết… việc gì đã xảy ra nào? Con em của chúng ta, máu mủ của chúng ta, khắp nơi đều đứng dậy vì chân lý… vì mọi người! Vì tất cả bà con, vì con cháu của tất cả chúng ta, họ đã tự dấn thân vào con đường hy sinh… Họ đi tìm những ngày sáng sủa. Họ muốn có một cuộc sống khác, một cuộc đời sống trong chân lý… Họ muốn đem lại điều tốt đẹp cho mọi người!…
Lòng bà đau xé, ngực bà nghẹt thở, cổ bà khô lại, cháy bỏng. Từ đáy lòng bà phát ra những lời nói chứa chan một tình yêu thương mênh mông bao bọc hết mọi vật, mọi người, những lời nói như đốt bỏng miệng bà và mỗi lúc một dồn dập tuôn ra càng thêm mạnh mẽ dễ dàng.
Bà thấy mọi người đều chăm chú nghe bà nói, mọi người đều im lặng. Họ đứng siết chặt chung quanh bà và bà biết họ đang suy nghĩ. Bà bỗng nảy một ý muốn mỗi lúc một tăng và bây giờ bà có ý thức rõ ràng cần phải thúc đẩy mọi người chạy đến đằng kia, chạy đến với con trai bà, với Anđrây, với tất cả những người đang bị bỏ mặc, rơi vào tay bọn lính.
Bà đưa mắt nhìn những khuôn mặt buồn rầu chăm chú, rồi nói tiếp, giọng dịu dàng, kiên quyết:
– Con em chúng ta ra đi, tìm tới niềm vui, vì lòng yêu thương mọi người, vì lòng yêu thương chân lý của Chúa, chống lại mọi cái mà những kẻ độc ác, những đứa lừa bịp, những kẻ tham tàn đã giam cầm chúng ta, xiềng xích chúng ta, đè bẹp chúng ta! Bà con ơi, chính vì toàn thể nhân dân mà anh chị em thanh niên chúng ta, máu mủ chúng ta đã vùng dậy, chính vì toàn thế giới, vì tất cả anh em công nhân mà họ dấn bước tiến lên!… Chúng ta đừng bỏ họ, đừng ruồng rẫy họ, đừng để con em chúng ta phải lủi thủi một mình trên con đường của họ! Hãy xót thương lấy bản thân mình. Hãy tin tưởng vào tấm lòng của con em ta: họ đã làm cho chân lý phải ra đời, chính vì chân lý họ đã hy sinh. Hãy tin tưởng ở họ!
Giọng nói bà vỡ ra, bà lảo đảo, kiệt sức, người ta phải đỡ lấy bà…
Một người nói to, giọng khàn khàn, cảm động:
– Đó chính là lời của Chúa! Bà con ạ, chúng ta hãy lắng nghe lời của Chúa!
Một người khác ngỏ ý thương xót:
– Tội nghiệp, bà ta đau khổ quá!
– Không phải bà ấy đau khổ đâu, chính là bà ấy đập vào bọn chúng ta, những kẻ ngu ngốc đấy… Phải hiểu là như thế!
Một giọng the thé, run run, vang lên trên, trong đám đông.
– Bà con giáo hữu ơi! Thằng Michia nhà tôi, một tâm hồn trong sạch, nào nó đã làm gì? Nó chỉ đi theo các bạn bè của nó, các bạn bè rất thân yêu của nó…
– Bác ấy nói đúng đấy… Vì sao chúng ta lại bỏ con em chúng ta? Con em chúng ta đã làm điều gì hại đến chúng ta đâu?
Ông già Xidôp nói:
– Bác Nilôpna ạ, bác về nhà đi! Bác mệt lắm rồi, về đi!
Ông già Xidôp mặt tái xanh, bộ râu bù xù, rung rung. Bỗng ông cau mày, đưa mắt nghiêm khắc nhìn đám đông, rồi đứng thẳng lên, nói dõng dạc:
– Thằng Matvây con trai tôi đã bị nghiến chết ở nhà máy, như bà con đã biết, nhưng giá nó còn sống thì tôi cũng cho nó vào hàng ngũ với anh em… Tôi sẽ bảo nó: con cũng đi đi, Matvây! Đây là một sự nghiệp chính nghĩa, con đi đi, đi làm nhiệm vụ đi!
Dứt lời ông ngừng lại. Mọi người đều im lặng, mặt sa sầm, lòng tràn ngập một tình cảm to lớn, mới mẻ, không còn làm cho ai sợ sệt nữa.
Ông Xidôp vung cánh tay, nói tiếp:
– Bà con biết tôi đấy, kẻ nói chuyện với bà con đây là một người già. Tôi làm ở đây đã ba mươi chín năm, còn tôi sống trên cõi đời này cũng đã năm mươi ba năm. Cháu tôi, một đứa trẻ trong trắng, thông minh, hôm nay đây lại bị chúng bắt. Nó cũng đi hàng đầu, bên cạnh Vlaxôp, sát ngay ngọn cờ đấy…
Ông vung tay, cúi gập người xuống, rồi nắm tay bà mẹ nói:
– Người đàn bà này đã nói sự thật! Con em chúng ta muốn sống trong vinh dự, sống theo lý trí, vậy mà chúng ta đã bỏ rơi chúng, đúng, chúng ta đã bỏ chúng mà đi. Thôi bác về, bác Nilôpna ạ…
Bà mẹ nhìn mọi người, mắt mờ lệ:
– Bà con thân mến! Cuộc đời là của con em chúng ta, quả đất là của con em chúng ta!…
Ông già Xidôp đưa đoạn cán cờ gẫy cho bà mẹ, nói:
– Bác Nilôpna ạ, cầm lấy khúc gậy này! Thôi, bác đi về đi!
Mọi người đau xót, kính cẩn nhìn bà. Những tiếng rì rầm cảm thông nổi lên theo bước chân bà mẹ. Ông già Xidôp lặng lẽ, mọi người cũng lặng lẽ giãn ra lấy lối cho bà đi và như tuân theo một sức mạnh huyền bí, họ chậm rãi đi theo bà, vừa đi vừa thì thầm với nhau những câu vắn tắt.
Khi tới gần cửa nhà, bà mẹ quay lại. Tay chống vào đoạn cán cờ gẫy, bà nghiêng mình chào mọi người, nói với một giọng dịu dàng, chứa chan lòng biết ơn:
– Cám ơn tất cả bà con…
Rồi nhớ lại một ý nghĩ, cái ý nghĩ mới hình thành như vừa nảy ra trong lòng mình, bà nói:
– Nếu không có những người hy sinh vì quang vinh của Chúa Giêsu thì có lẽ sẽ không có cả Chúa…
Mọi người nhìn bà im lặng.
Bà nghiêng mình chào lần nữa rồi bước vào nhà. Ông già Xidôp cúi đầu bước theo sau.
Đám đông vẫn đứng nguyên tại chỗ, bàn tán đôi lời nữa.
Rồi mọi người thong thả tản đi.
