Nikôlai Ivanôvich đón bà, kêu lên lo ngại:
– Bác ơi, Egô nguy, nguy lắm… Đã đưa anh ấy vào bệnh viện rồi. Lutmila có tới, chị ấy xin bác đến ngay với chị ấy…
– Đến bệnh viện à?
Anh băn khoăn sửa lại kính, giúp bà mẹ mặc áo ngoài rồi chìa bàn tay khô ráp và nóng bỏng ra siết chặt tay bà, anh nói, giọng không lấy gì làm tự tin:
– Vâng, bác cầm cái gói này theo. Đã kiếm được chỗ cho Vêxôpsikôp rồi chứ ạ?
– Mọi việc ổn cả rồi…
– Cháu cũng đến thăm Egô…
Bà mẹ nhọc đến nỗi đầu óc cứ choáng váng, và vẻ mặt lo âu của Nikôlai làm cho linh tính bà thấy trước một điều gì chẳng lành.
“Egô chết mất…” Ý nghĩa u ám đó như đập vào trí não bà, đau nhói. Nhưng, khi tới căn buồng nhỏ sáng sủa và sạch sẽ của bệnh viện, nhìn thấy Egô ngồi giữa một đống gối trắng toát, vẫn cười, cái tiếng cười khàn khàn quen thuộc của anh, bà liền thấy yên lòng. Bà tươi cười đứng lại ở ngưỡng cửa, nghe người ốm nói với bác sĩ:
– Chữa bệnh, chẳng qua là một việc cải lương thôi…
– Thôi, Egô đừng nói nhảm nữa… - Bác sĩ kêu lên, giọng ồ ồ, lo lắng.
– Mà tôi lại là một người cách mạng, tôi không ưa cải lương…
Người thầy thuốc cầm lấy tay Egô thận trọng đặt lên đầu gối anh; rồi ông ta đứng lên vuốt râu, tư lự, nắn mấy chỗ sưng phù trên mặt anh.
Bà mẹ vốn rất quen ông bác sĩ: Đó là một trong những người bạn tốt nhất của Nikôlai, tên là Ivan Đanilôvich. Bà tiến lại gần Egô, anh thè lưỡi ra với bà. Người thầy thuốc quay lại:
– A, bà Nilôpna… - Chào bà, bà cầm cái gì đấy ạ?
– Sách đấy thôi.
– Không nên cho anh ấy đọc sách, - bác sĩ nói.
Egô phàn nàn:
– Ông ấy muốn biến con thành một thằng ngu đần đấy mà.
Những hơi thở khò khè, nghe có tiếng rên khản đặc phát ra từ ngực Egô; mặt lấm tấm mồ hôi, anh chậm chạp nhấc hai bàn tay nặng nề và bướng bỉnh lên lau trán. Hai má sưng húp, bất động đến lạ lùng làm cho khuôn mặt rộng và hiền từ của anh khác hẳn; tất cả những đường nét đã biến đi dưới làn da mặt của một xác chết, chỉ có đôi mắt sâu hoắm giữa những chỗ sung phù là còn giữ được cái nhìn trong sáng và tươi cười, độ lượng.
– Này nhà khoa học ạ, tôi mệt lắm… Tôi nằm một tý có được không? - Anh hỏi.
– Không được, - bác sĩ trả lời, cụt ngủn.
– Thế thì khi nào anh ra, tôi sẽ nằm…
– Đừng cho anh ấy nằm. Dựng gối lên, bà ạ, và bà không nên nói chuyện với anh ấy, nói chuyện có hại cho anh ấy đấy…
Bà mẹ gật đầu đồng ý. Ông bác sĩ nhanh nhẹn từng bước ngắn đi ra ngoài. Egô ngả đầu ra phía sau, nhắm mắt và không nhúc nhích nữa, chỉ mấy ngón tay anh rung lên khe khẽ. Những bức tường trắng của căn buồng nhỏ toát ra một hơi lạnh khô khan, một nỗi buồn ảm đạm. Những ngọn bồ đề rậm lá ghé nhìn qua khung cửa sổ lớn; trong chòm lá màu xanh sẫm và đầy bụi có những vệt vàng ánh lên, sáng rõ, đó là những ngày lạnh sắp tới báo hiệu mùa thu đã đến…
– Cái chết đến với con mà cứ chầm chậm như không nỡ… - Egô nói, vẫn không nhúc nhích, cũng không mở mắt ra. - Rõ ràng là nó cũng có thương hại con một tí, con vốn là một anh chàng dễ tính mà…
– Con không nên nói, Egô ạ, - bà mẹ vừa như van anh vừa dịu dàng vuốt ve bàn tay anh.
– Tý nữa thôi… con sẽ im…
Anh nói tiếp, cố rặn từng tiếng, vừa thở hổn hển, có khi phải ngắt quãng từng hồi lâu:
– Mẹ cùng chiến đấu với chúng con, hay lắm…; được nhìn nét mặt của mẹ, thật là sung sướng… Rồi cái gì sẽ xảy đến cho mẹ? Đó là điều con tự hỏi mỗi khi gặp mẹ. Thật buồn khi nghĩ đến nhà giam và bao nhiêu thứ cực hình man rợ khác… đang chờ đợi mẹ… cũng như mọi người làm cách mạng khác… Mẹ không sợ nhà giam chứ?
– Không! - Bà mẹ trả lời gọn.
– Hẳn thế. Thế mà, nhà giam thật là ghê tởm, chính nó đã hủy hoại con… Nói thật ra, con chẳng muốn chết…
– Có thể con chưa chết đâu! - Bà mẹ muốn nói lên với Egô như thế, nhưng liếc mắt nhìn khuôn mặt anh, bà lại lặng im.
– Đáng lẽ con còn có thể làm việc được nữa… Nhưng nếu không làm việc được nữa thì sống mà làm gì… Sống như thế thì ngốc quá…
“Đúng đấy, nhưng đó không phải là sự an ủi!” Những lời nói của Anđrây bất giác trở lại trong trí nhớ, bà mẹ thở dài nặng nhọc. Bà rất mệt vì suốt ngày bận rộn, lại đói nữa. Tiếng thở khò khè nặng nề và buồn tẻ của người ốm tràn ngập căn buồng, cố lướt bất lực trên bức tường trơ trụi. Ngọn bồ đề sau cửa sổ trông như những đám mây sà xuống rất thấp và cái màu đen buồn thảm âm u của nó làm cho mắt người ta bỡ ngỡ. Tất cả như ngưng lại trong một sự bất động ảm đạm, khắc khoải đợi chờ bóng đêm.
– Con khó chịu quá! - Egô nói. Anh nhắm mắt và im bặt.
– Con hãy cố ngủ đi! - Bà mẹ khuyên anh. - Như thế có lẽ con sẽ thấy dễ chịu hơn.
Rồi bà lắng nghe hơi thở của anh, đưa mắt nhìn quanh mình, đứng lặng đi mấy phút, một nỗi buồn rờn rợn xâm chiếm lấy tâm hồn bà và bà chợt thiếp đi.
Một tiếng động nhẹ ở cánh cửa làm bà giật mình tỉnh dậy bà thấy Egô vẫn mở mắt.
Bà mẹ nói rất khẽ:
– Thế mà mẹ thiếp đi, con bỏ qua đi cho mẹ.
– Và cũng xin mẹ bỏ qua đi cho con… - Egô cũng nói rất khẽ.
Ngoài cửa sổ màn đêm đã buông xuống, một hơi lạnh vẩn đục đè lên trên mắt, tất cả mọi vật đều mờ nhạt một cách quái dị, mặt người ốm trở nên mờ tối.
Có tiếng động, rồi có tiếng Lutmila:
– Hai người ngồi trong bóng tối mà thì thầm. Bật đèn ở đâu nhỉ?
Gian phòng bỗng tràn ngập ánh sáng trắng toát, quáng mắt. Lutmila đã đứng sững ở đó, chị mặc toàn đồ đen, người cao lớn.
Toàn thân Egô rung mạnh lên; anh đưa tay lên ngực.
– Anh làm sao thế? - Lutmila vừa kêu vừa chạy lại bên anh.
Anh nhìn bà mẹ, hai mắt chằm chằm lúc này hình như mở to, chiếu sáng một cách lạ lùng. Miệng há hốc, anh ngẩng cao đầu và đưa tay ra đằng trước. Bà mẹ dịu dàng nắm lấy tay anh và nín thở nhìn anh. Cổ anh giật thót lên, anh ngả đầu ra phía sau và nói lớn:
– Tôi không thể… Thế là hết!…
Người anh chuyển động nhẹ, đầu lại ngả rủ xuống vai, và trong đôi mắt mở to, ánh sáng lạnh lẽo của chiếc đèn thắp trên đầu giường hắt vào bất động.
– Egô con ơi! - Bà mẹ thầm thì.
Lutmila chậm chạp rời khỏi giường, đến gần bên cửa sổ, mơ màng nhìn vào cõi xa xăm, chị nói, giọng lanh lảnh lạ thường, tưởng chừng bà mẹ chưa từng nghe chị nói thế bao giờ.
– Anh ấy chết rồi.
Lutmila nghiêng mình, tì khuỷu tay lên khung cửa sổ và bỗng nhiên, như bị ai đánh mạnh vào đầu, chị ngã khuỵu xuống, hai tay bưng lấy mặt và rên lên một tiếng nghẹn ngào.
Bà mẹ đã đặt cánh tay nặng trĩu của Egô lên ngực anh; và nhấc cao cái đầu nặng nề một cách lạ lùng của anh lên trên mặt gối; rồi lau nước mắt, bà tiến lại gần Lutmila, cúi xuống người chị, đưa tay vuốt ve nhè nhẹ mái tóc dày của chị. Người thiếu phụ đưa hai mắt mờ đục mở to đau xót chậm rãi nhìn bà mẹ; chị đứng thẳng dậy mà môi mấp máy thầm thì:
– Chúng cháu cùng bị đi đày với nhau, chúng cháu đã sống chung với nhau ở đấy, chúng cháu bị giam chung trong nhiều nhà tù… Có những lúc thật không thể nào chịu được, thật đáng nguyền rủa, nhiều người mất tinh thần…
Một tiếng nấc khô khan như thít chặt cổ họng chị; chị cố gắng tự trấn tĩnh, rồi ghé lại gần bà mẹ, khuôn mặt của chị đã dịu đi vì nỗi buồn và đau khổ như đã làm cho chị trẻ lại, chị nói tiếp trong một giọng thầm thì rất nhanh, trong tiếng nức nở không còn nước mắt:
– Còn anh ấy thì cứ luôn luôn vui vẻ, cứ đùa cứ cười, can đảm giấu đi nỗi đau khổ của mình… anh tiếp sức mạnh cho những anh em yếu đuối… Sao anh ấy tốt thế, nhiều tình cảm thế… Ở nơi đó, ở Xibêri, cảnh ngồi không làm hư hỏng con người, thường làm nảy ra những tình cảm thấp kém… Thế mà anh ấy biết đấu tranh với các tình cảm đó!… Bác biết không, thật là một người đồng chí xứng đáng! Đời tư anh ấy khổ cực đau đớn, nhưng chưa từng ai nghe thấy anh than thở bao giờ… chưa từng ai nghe thấy bao giờ! Cháu là người bạn thân tình của anh, cháu chịu ơn rất nhiều đối với tấm lòng tốt của anh, anh ấy đã cho cháu tất cả những điều tốt đẹp nhất trong trí tuệ anh; anh ấy một thân một mình, mệt mỏi, thế mà chẳng bao giờ đòi hỏi ai một chút săn sóc, một cử chỉ ân cần…
Lutmila bước lại gần Egô, cúi xuống hôn tay anh, và nói, giọng trầm và buồn bã:
– Đồng chí, đồng chí rất thân mến của tôi, xin cám ơn đồng chí, xin hết lòng cám ơn đồng chí, xin vĩnh biệt! Tôi sẽ làm việc, như đồng chí… không biết mệt mỏi, không hoài nghi, suốt đời!… Xin vĩnh biệt!…
Nghẹn ngào, nức nở, toàn thân bị rung lên, chị đặt đầu lên giường ngay dưới chân Egô. Bà mẹ im lặng, nước mắt giàn giụa. Bà cố nén lại không hiểu vì sao; bà muốn an ủi Lutmila, muốn biểu lộ với chị một tình thương yêu đặc biệt và sâu xa, muốn nói về Egô với những lời lẽ thật là đằm thắm, đầy yêu thương và đau xót. Qua làn nước mắt, bà nhìn thấy khuôn mặt hõm lại của người chết, cặp mắt như ngủ dưới hàng mi sụp xuống, hai môi thâm đen đọng một nụ cười dịu nhẹ. Mọi vật im lặng dưới ánh sáng nhạt nhẽo của ngọn đèn…
Ông bác sĩ bước vào, dáng đi vội vã như bao giờ; đột nhiên ông ta đứng lại giữa căn buồng; với một cử chỉ rất nhanh, ông thọc hai tay vào túi và hỏi, giọng xẵng và bực bội:
– Đã lâu chưa?…
Không ai trả lời cả. Người thầy thuốc lảo đảo một chút, rồi vừa bước lại gần Egô vừa lau trán, siết tay anh và đứng qua một bên.
– Cũng không có gì lạ…
– Cũng không có gì lạ… với bệnh tim ấy, việc này đáng lẽ phải xảy ra cách đây sáu tháng… là ít…
Giọng nói the thé của ông, sang sảng không đúng lúc, cố làm ra vẻ trầm tĩnh, bỗng nhiên đứt khoảng. Lưng dựa vào tường, ông vân vê bộ râu với mấy ngón tay run rẩy, và mắt cứ chớp chớp, ông nhìn hai người đàn bà bên cạnh giường, khẽ nói:
– Lại thêm một người nữa!
Lutmila đứng lên, bước lại mở cửa sổ. Một lát sau, cả ba người cùng lại đấy, đứng sát vào nhau, cùng nhìn bộ mặt ảm đạm của đêm thu. Trên những ngọn cây đen ngòm, các vì sao lấp lánh, dấn mãi vào bầu trời vô tận…
Lutmila khoác tay bà mẹ và im lặng siết chặt vai bà. Người thầy thuốc thì cúi đầu xuống, lấy khăn tay lau kính. Trong cảnh tĩnh mịch, tiếng động ban đêm của thành phố như thở dài, hơi lạnh dễ chịu phả và mặt, lay mái tóc. Lutmila rùng mình, một giọt nước mắt lăn xuống má. Trong hành lang của bệnh viện, có tiếng xào xạc, hốt hoảng lướt qua, có tiếng chân bước vội vã, tiếng rên rỉ, tiếng thầm thì thất vọng. Ba người bạn đứng im bên cửa sổ, lặng lẽ nhìn vào đêm tối dày đặc.
Bà mẹ cảm thấy mình có mặt ở đây là thừa, và nhẹ nhàng gỡ cánh tay ra, bà đi về phía cửa và nghiêng mình chào Egô.
– Bà về đấy ư? - Người bác sĩ khẽ hỏi, không nhìn bà.
– Vâng…
Ra ngoài đường, bà nghĩ đến Lutmila, nhớ lại những giọt nước mắt ít ỏi của chị:
– Chị ấy đến khóc cũng không biết khóc…
Những lời nói cuối cùng của Egô làm bà thở dài. Bà vừa bước đi chầm chậm, vừa nhớ lại đôi mắt lanh lợi, những câu nói pha trò và những mẩu chuyện về cuộc sống của anh.
– Đối với một người tốt, cuộc sống thật vất vả, mà cái chết thì nhẹ nhàng. Còn mình, mình sẽ chết như thế nào đây?…
Rồi bà hình dung Lutmila và người thầy thuốc đứng bên cửa sổ trong căn buồng trắng toát, quá sáng sủa, hình dung cặp mắt đã chết của Egô phía sau họ, và bà thấy trong lòng tràn ngập một niềm thương da diết. Bà bỗng thở dài nặng nhọc và, như có một tình cảm ảo não, khó hiểu nào thúc đẩy, bà bước đi nhanh hơn.
“Mình phải gấp lên!” Bà nghĩ thế, vâng theo một sức mạnh vừa buồn vừa đầy nghị lực thúc giục bà từ bên trong.
