Tối đến, Anđrây đi ra phố. Bà mẹ thắp đèn đến ngồi gần bàn đan tất. Nhưng một chốc, bà đứng dậy, do dự, đi vài bước, xuống bếp cài chặt cửa, rồi bước trở lên phòng, trán hằn một nếp nhăn lo lắng. Bà kéo rèm che cửa, lấy một quyển sách trên giá, trở lại ngồi trước bàn, đưa mắt nhìn quanh phòng và cúi đầu xuống trang giấy, môi mấp máy. Mỗi lần có tiếng động từ ngoài đường vọng vào, bà run bắn người lên, gấp sách lại và lắng nghe chăm chú… rồi mắt lúc nhắm lúc mở, bà lẩm nhẩm:
– Đâ-ấ-t… đ-ất của chúng ta…
Có tiếng gõ cửa. Bà vội vàng đứng dậy, quẳng quyển sách lên giá, lo lắng hỏi:
– Ai đấy?
– Tôi…
Rưbin bước vào. Bác trịnh trọng vuốt râu, nói:
– Trước kia bà thường cứ để khách vào nhà mà không hỏi là ai… Bà có một mình đấy à? Được. Tôi cứ tưởng anh Anđrây có nhà; hôm nay tôi có gặp anh ấy. Nhà tù không làm hư hỏng con người ta.
Bác ngồi xuống.
– Nào, chúng ta nói chuyện một chút…
Bác có vẻ nghiêm trang, bí mật, khiến bà mẹ sờ sợ. Bác bắt đầu nói với cái giọng nặng trịch:
– Cái gì cũng mất tiền! Không có cái gì là không tốn tiền, sinh ra và chết đi cũng mất tiền! Như thế đấy! Tài liệu, truyền đơn, những thứ ấy đều tốn tiền. Bà biết lấy tiền ở đâu không, và ai trả tiền không?
Bà mẹ đoán một tai họa sắp xảy ra, khẽ nói:
– Tôi không biết.
– Đúng đấy. Tôi cũng thế, tôi cùng không biết gì hết. Thứ hai là ai viết những tài liệu đó?
– Những nhà thông thái…
Bộ mặt râu xồm của bác căng ra, đỏ gay lên. Bác quát:
– Các ông lớn! Lại thế nữa! Các ông lớn in tài liệu rồi phát ra. Và trong những tài liệu đó, họ viết những điều chống lại các ông lớn. Bây giờ bà hãy nói cho tôi rõ, bỏ tiền ra để xúi giục nhân dân chống lại chính họ thì có lợi lộc gì?
Bà mẹ chớp chớp mắt rồi kêu lên hoảng sợ:
– Bác định nói cái gì thế?
Như một con gấu, Rưbin lắc lư một cách nặng nề trên chiếc ghế tựa, rồi nói:
– Hừ! Đây này! Tôi cũng lạnh toát người khi nghĩ đến điều đó.
– Bác có được tin gì không?
– Lừa bịp cả! Tôi cảm thấy có một sự lừa bịp. Tôi không biết gì hết, nhưng tôi chắc đây là một sự lừa bịp. Tôi thì tôi cần biết sự thật. Và sự thật ấy tôi đã hiểu. Và tôi sẽ không đi với các ông lớn đó đâu. Khi họ cần đến tôi thì họ đẩy tôi đi trước, dùng xương tôi lót cầu cho các ông ấy đi xa hơn nữa…
Những lời nói ảm đạm của bác như trói chặt lòng bà mẹ. Bà kêu lên, giọng ngao ngán:
– Lạy Chúa! Có thể Paven lại không hiểu được ư? Và tất cả những người…
Nhưng bộ mặt trang nghiêm trung thực của Êgô, của Nikôlai Ivanôvich, của Xasenka hiện ra trước mặt làm cho lòng bà se lại.
Bà lắc đầu nói tiếp:
– Không, không! Tôi không thể tin được. Họ đã làm theo lương tâm của họ…
– Bà nói ai đấy?
– Tất cả mọi người, tất cả những người tôi đã gặp, không trừ ai!
Rưbin cúi đầu nói:
– Không phải chỉ nhìn chỗ ấy thôi bà mẹ ạ, mà phải nhìn xa hơn nữa! Những người đã đến với chúng ta, chúng ta đã được thấy tận mắt, có lẽ tự họ cũng không biết gì hết. Họ, họ tin, nhất định phải như thế! Nhưng có lẽ phía sau họ, có những người khác, chỉ biết quyền lợi của chúng thôi chăng? Một người đi ngược lại quyền lợi của mình không phải là không có lý do…
Với cái định kiến ngang ngạnh của một nông dân, bác nói tiếp:
– Chẳng trông đợi được điều gì tốt ở các ông lớn ấy đâu!
Bà mẹ trở lại phân vân, hỏi:
– Thế bác định như thế nào?
Rưbin nhìn bà:
– Tôi ấy à?
Bác im lặng một lúc rồi nói tiếp:
– Không nên theo các ông lớn ấy như thế đấy!
Bác lại im lặng, mặt cau có.
– Tôi muốn đi với các tay trai trẻ ở đây, cùng làm với họ. Công việc ấy thì tôi làm được, tôi biết điều gì nên nói với mọi người. Thế đấy! Nhưng giờ thì tôi đi thôi. Tôi không thể tin được, tôi phải rời bỏ nơi này.
Bác cúi đầu, suy nghĩ.
– Tôi sẽ đi một mình đến các làng xã, thôn xóm. Tôi sẽ hô hào nhân dân nổi dậy. Cần phải thế, nhân dân phải tự mình làm việc đó. Nếu họ hiểu, họ sẽ tìm thấy con đường của họ. Tôi sẽ cố gắng làm cho họ hiểu: không thể đặt hy vọng vào ai ngoài mình, không có lẽ phải nào khác ngoài lẽ phải của mình. Thế đấy!
Bà mẹ thấy thương hại và lo sợ cho bác. Trước đây bà chưa bao giờ có cảm tình với Rưbin, nhưng nay bỗng nhiên bà thấy bác thân thiết lạ thường. Bà nói dịu dàng:
– Chúng sẽ bắt bác.
Bác nhìn bà, thản nhiên trả lời:
– Chúng bắt… rồi chúng sẽ thả. Rồi tôi sẽ hoạt động trở lại…
– Ngay cả nông dân họ cũng sẽ trói bác. Và người ta sẽ bỏ tù bác…
– Người ta bỏ tù, tôi sẽ vượt ngục. Và lại sẽ đi nữa. Còn nông dân, họ có trói tay tôi một lần, hai lần, cuối cùng họ sẽ hiểu rằng không nên bắt tôi mà nên nghe tôi. Tôi sẽ nói với họ: “Đừng tin tôi, chỉ nghe tôi thôi”. Và hễ họ nghe tôi thì họ sẽ tin tôi!
Bác nói chậm rãi, như đắn đo từng tiếng trước khi nói.
– Gần đây, ở nơi này, tôi đã trải qua nhiều điều, tôi đã hiểu chán chuyện đời…
Bà mẹ lắc đầu buồn bã:
– Bác chết mất thôi, bác Mikhain ạ!
Bác đưa cặp mắt đen và sâu thẳm nhìn bà mẹ, như chờ đợi một câu trả lời. Thân hình tráng kiện của bác nghiêng tới phía trước, tay tỳ trên thành ghế và bộ mặt cháy nắng như tái đi giữa chòm râu đen.
– Bà hẳn biết Chúa đã nói về hạt lúa mì: “Nó chết đi để sống lại trong một bông lúa mới”. Cho đến ngày chết, tôi còn chán thời giờ. Tôi đa mưu lắm!
Bác cứ ngọ nguậy trên ghế rồi thong thả đứng dậy.
– Tôi đi ra quán đánh chén với anh em một tí. Anđrây có lẽ không đến. Anh ta lại bận chắc?
Bà mẹ mỉm cười, nói:
– Vâng.
– Phải như thế mới được. Bà nói với anh ấy những điều tôi đã nói với bà.
Hai người thong thả đi xuống bếp, nói với nhau vài câu, nhưng không nhìn nhau.
– Thôi, chào bà!
– Chào bác, bao giờ thì bác tính toán tiền công ở nhà máy?
– Lĩnh rồi.
– Thế khi nào bác đi?
– Mai sớm. Chào bà!
Rưbin khom lưng vụng về bước ra hành lang như có vẻ miễn cưỡng. Bà mẹ còn đứng trên ngưỡng cửa một lúc, lắng nghe bước chân nặng nề của Rưbin, lắng nghe những mối nghi ngờ trỗi dậy trong lòng bà. Rồi bà lặng lẽ trở vào phòng vén một góc rèm nhìn qua cửa sổ. Phía sau lớp kính, bóng đêm dày đặc im lìm.
Bà tự nhủ thầm: “Ban đêm ta mới sống!”.
Bà thương hại bác nông dân có đầu óc hay suy nghĩ đó; bác ta to lớn, mạnh khỏe làm sao…
Anđrây bước vào, phấn khởi và vui vẻ.
Sau khi bà kể lại chuyện Rưbin vừa tới chơi, anh kêu lên:
– Cho bác ấy đi đến các làng để reo lên tiếng chuông của chân lý và để thức tỉnh quần chúng. Cùng làm việc với chúng con, bác ấy chẳng thích đâu. Trong đầu óc bác ấy đầy rẫy những tư tưởng nông dân, không còn chỗ cho những tư tưởng của chúng ta nữa…
Bà thận trọng nói:
– Bác ta nói đến các ông lớn, chẳng hiểu có dụng ý gì? Miễn là họ đừng lừa dối chúng ta.
Anđrây cười, nói to:
– Điều đó làm cho bác thắc mắc à? Giá chúng ta có tiền thì còn nói gì! Ta còn phải sống dựa vào đồng tiền của người khác. Mẹ xem này, Nikôlai Ivanôvich làm được bảy mươi lăm rúp một tháng thì đưa cho chúng con hết năm chục. Anh em khác cũng thế. Lại còn anh em sinh viên bụng lép kẹp mà vẫn thường gửi đến cho chúng con chút ít tiền mà họ đã ký cóp từng xu. Nói đến các ông lớn thì cũng có nhiều hạng, hẳn chứ. Bọn này lừa dối ta, bọn kia theo đuổi, nhưng những người tốt nhất đến với ta…
Anh xoa tay và hăng hái nói tiếp:
– Ta chưa thắng ngay nay mai đâu, nhưng trong khi chờ đợi, đến ngày mồng Một tháng Năm, ta sẽ tổ chức một cuộc lễ nhỏ! Chắc là vui!
Thái độ vui vẻ của anh đánh tán nỗi lo âu Rưbin đã gieo trong tâm trí bà mẹ. Tay ôm đầu, Anđrây đi đi lại lại trong phòng, mắt nhìn xuống đất, nói:
– Mẹ ạ, đôi lúc con cảm thấy dào dạt trong lòng một cuộc sống kỳ lạ!… Con thấy hình như, đi đến đâu, mọi người cũng đều là đồng chí, mọi người cùng bùng lên một ngọn lửa, đều vui vẻ, tốt bụng và hay giúp người… Không cần phải nói cũng hiểu được nhau… Người ta sống hòa thuận, mỗi tấm lòng đều hát lên bài hát của mình. Tất cả các bài hát đó chảy cuồn cuộn như những con suối đổ vào một dòng sông duy nhất, thênh thang và tự do chảy ra biển, biển những niềm vui trong sáng của cuộc đời mới.
Bà mẹ cố không động đậy, cho ý nghĩ Anđrây khỏi bị phân tán và khỏi ngắt lời anh. Bao giờ bà cũng chăm chú lắng nghe anh nói hơn là khi nghe những người khác nói: lời anh nói giản dị hơn, đi thẳng mạnh mẽ vào lòng người hơn. Paven chẳng bao giờ nói mình nhìn thấy tương lai như thế nào cả, còn đối với Anđrây, tương lai như một phần của chính lòng mình. Qua những lời anh nói, bà tưởng như nghe một câu chuyện rất đẹp: câu chuyện ngày hội lớn sắp đến của mọi người trên mặt đất. Trước mắt bà, câu chuyện đó làm sáng tỏ ý nghĩa cuộc sống và ý nghĩa việc làm của con trai bà và của các đồng chí con bà.
Anđrây lắc đầu nói:
– Và khi người ta trở về với thực tế và nhìn chung quanh… cái gì người ta cũng thấy giá lạnh, nhơ nhớp! Mọi người đều mệt mỏi, bực tức…
Anh buồn rầu, nói tiếp:
– Thật là nhục nhã, nhưng ta phải coi chừng, phải sợ và thậm chí phải… căm ghét người đời. Con người bị chia cắt. Người ta chỉ muốn thương yêu, nhưng làm sao có thể chỉ thương yêu không thôi được? Làm thế nào tha thứ được kẻ nhảy xổ vào ta như một con thú dữ, nó không cho là ta có một tâm hồn sống, và nó đấm, nó đánh dồn dập vào cái mặt con người chúng ta? Không thể tha thứ được những kẻ như thế. Không phải là vì con, nếu riêng con thì con sẽ chịu đựng được mọi nỗi nhục nhã, nhưng con không thể nhượng bộ được trước những kẻ dùng sức mạnh, con không muốn chúng trèo lên lưng con để học cách đánh người khác.
Bây giờ, đôi mắt anh bừng lên một ánh sáng lạnh lẽo, anh cúi đầu, vẻ ngoan cường, và nói giọng kiên quyết hơn:
– Con không tha thứ bất cứ một hành động xấu xa nào, dù việc xấu xa đó không làm hại gì đến con. Con không phải là người độc nhất trên trái đất. Hôm nay con để cho người khác xúc phạm đến con mà không trả miếng lại, và thậm chí còn cười, cho là không xúc phạm gì đến mình… thì ngày mai kẻ xúc phạm đó, kẻ đã thử sức mạnh của nó trên người con, sẽ lại xúc phạm đến một người khác. Do đó, vì sao phải phân biệt người này người khác, cần phải có một tấm lòng kiên quyết và tự nhủ: người này là anh em, những kẻ kia thì không phải… Như thế là đúng, nhưng cũng chẳng vui gì!
Bà mẹ tự nhiên nghĩ đến viên sĩ quan và Xasenka. Bà thở dài:
– Không có bột thì làm sao gột nên hồ!…
Anđrây nói lớn:
– Khổ là ở đó!
– Ừ phải đấy!
Hình ảnh chồng bà bỗng hiện ra, cáu gắt và nặng nề như một tấm đá lớn phủ đầy rêu. Bà tưởng tượng Anđrây kết hôn với Natasa và con trai bà kết hôn với Xasenka.
Anđrây hăng lên, nói tiếp:
– Điều đó do đâu mà ra? Người ta thấy rõ thật là tức cười. Đó là chỉ do người đời không bình đẳng. Thế bây giờ ta hãy đặt mọi người ngang nhau! Ta hãy chia đều tất cả những cái lý trí đã tạo ra, tất cả những cái bàn tay đã làm ra! Chúng ta sẽ không còn nô lệ vào nỗi lo sợ và lòng dục vọng, chúng ta sẽ thoát khỏi xiềng xích của sự tham lam và ngu xuẩn!…
Anđrây và bà mẹ thường nói chuyện với nhau như thế.
Anđrây lại được lấy vào làm ở nhà máy. Anh đưa hết số tiền lương cho bà mẹ, và bà mẹ nhận số tiền ấy tự nhiên như nhận của Paven.
Đôi khi Anđrây mắt tươi cười, đề nghị:
– Ta đọc sách một tí, mẹ nhỉ?
Bà mẹ đáp lại bằng một câu nói đùa, nhưng nhất định từ chối: cái cười của Anđrây khiến bà bối rối, và hơi phật ý. Bà nghĩ thầm: “Đọc sách làm cho anh tức cười, thế thì đọc làm gì?”.
Bà càng hay hỏi anh về nghĩa những chữ khó mà bà không biết. Bà không nhìn anh và hỏi bằng một giọng làm ra hờ hững. Anh đoán bà vẫn giấu giếm tự học. Anh biết bà ngượng và không đề nghị bà cùng đọc sách nữa.
Chẳng bao lâu bà nói với anh:
– Mắt mẹ đã mờ, Anđrây ạ. Mẹ cần có kính.
– Vâng, được! Chủ nhật mẹ con ta đi phố, con sẽ đưa mẹ đến bác sĩ, mẹ sẽ có kính…
