Bà mẹ sống thầm lặng hai ngày đằng đẵng, trong đám sương mù đầy băn khăn và ngao ngán ấy, tâm trạng chờ đợi đau đớn nặng nề. Rồi đến ngày thứ ba, Xasenka tới, bảo Nikôlai:
– Mọi việc đã sẵn sàng; hôm nay đúng một giờ…
– Chóng thế ư? - Anh đáp ngạc nhiên.
– Sao lại không chóng? Tôi chỉ có việc tìm chỗ ẩn trốn và một bộ quần áo cho Rưbin, còn các việc khác Gubôn lo. Rưbin chỉ cần đi bộ vài trăm thước thì có Vêxôpsikôp chờ ở đường phố; tất nhiên là anh ấy cải trang đến đón, rồi sẽ đưa cho Rưbin một cái áo khoác ngoài, một cái mũ, rồi chỉ đường cho bác ta. Còn tôi, tôi sẽ đợi Rưbin, tôi sẽ thay quần áo và đưa Rưbin đi.
– Hay đấy! Còn Gubôn là ai thế? - Nikôlai hỏi lại.
– Anh đã biết ông cụ ấy rồi! Anh đã nói chuyện với anh em thợ khóa tại nhà ông cụ.
– À, tôi nhớ rồi. Một ông già hơi độc đáo…
– Đó là một cựu chiến binh, nay là công nhân lợp nhà. Ông cụ ít hiểu biết, nhưng căm thù thì vô tận đối với mọi thứ bạo lực… Hay triết lý một chút… - Xasenka tư lự nói vừa nhìn qua cửa sổ.
Bà mẹ im lặng ngồi nghe và một ý nghĩ mơ hồ dần dần rõ nét trong đầu óc bà.
– Gubôn muốn đánh thoát cho người cháu tên là Epsênkô, cái anh chàng anh thấy mến ấy mà, hay diện và sạch sẽ một cách hơi cầu kỳ, anh nhớ không?
Nikôlai gật gật đầu.
– Gubôn đã sắp đặt rất chu đáo. - Xasenka nói tiếp, - nhưng tôi hơi ngài ngại, không biết có thành công hay không. Giờ đó, tù nhân thường đi dạo, thấy chiếc thang, có thể nhiều người sẽ muốn vượt ngục…
Chị lặng thinh một lúc, mắt nhắm lại, bà mẹ nhích lại gần chị.
– Và họ sẽ làm trở ngại lẫn nhau, tất nhiên thế…
Cả ba người đứng cạnh cửa sổ, bà mẹ sau Nikôlai và Xasenka. Câu chuyện từng tiếng vội vã của họ khơi dậy trong lòng bà mẹ một cảm giác rất mơ hồ…
– Tôi sẽ cùng đi với anh! - Bà mẹ bỗng thốt lên.
– Bác đi làm gì? - Xasenka hỏi.
– Thôi đừng, bác ạ! Không khéo lại phiền cho bác đấy! Không nên! - Nikôlai khuyên bà.
Bà mẹ nhìn hai người rồi nhắc lại, giọng nhỏ hơn nhưng khẩn thiết:
– Không, tôi sẽ đi.
Hai người liếc nhìn nhau, Xasenka nhún vai:
– Dễ hiểu thôi…
Chị quay lại, quàng tay qua lưng và nói thân thiết, giọng đơn giản:
– Nhưng cháu tin trước cho bác biết, bác có trông mong cũng vô ích…
– Cháu yêu quý của bác! - Bà thốt lên, tay run run vừa kéo Xasenka vào lòng vừa nói. - cháu đưa bác đi với… bác không làm phiền cháu đâu! Bác cần phải thấy. Bác không tin rằng người ta có thể vượt ngục được!
– Để bác đi, - Xasenka nói với Nikôlai.
– Đó là việc của chị! - Nikôlai cúi đầu xuống đáp lại.
– Nhưng bác và cháu không thể cùng đi được. Bác nên đi qua cánh đồng theo hướng mấy cái vườn. Từ đó bác thấy rõ bức tường nhà giam… Nhưng nếu người ta hỏi bác làm gì ở đấy thì sao?
Bà mẹ mừng rỡ, trả lời một cách quả quyết:
– Bác có cách nói!
– Bác nhớ là bọn cai ngục biết mặt bác! - Xasenka nói. - Chúng mà thấy bác lảng vảng ở đấy thì…
– Chúng sẽ không thấy được bác đâu!
Niềm hy vọng bấy lâu ấp ủ trong lòng mà bà cũng không ngờ tới, bỗng bừng sáng và làm bà rộn ràng lên…
“Biết đâu có thể cả nó nữa…”, bà nghĩ thế và mặc vội áo.
Một tiếng sau, bà mẹ đã ở ngoài cánh đồng sau nhà giam. Một cơn gió gay gắt thổi phồng váy bà, dội xuống mặt đất lạnh giá làm rung chuyển bức rào mục nát của khu vườn cạnh lối bà đi qua, đập dữ dội vào bức tường không lấy gì làm cao lắm của nhà giam, rồi đổ vào sân, cuốn đi những tiếng kêu thét tung lên không trung và đưa đến tận trời cao. Mây trôi nhanh để hé ra những khoảng trời lam thẫm.
Sau lưng bà mẹ là khu vườn, trước mặt bà là nghĩa địa, và bên phải cách hai mươi mét là nhà giam. Bên cạnh nghĩa địa, một người lính cầm dây cương dắt ngựa đi, một người lính khác đang nện gót giày la hét, huýt sáo và cười. Không còn ai đứng cạnh nhà giam nữa.
Bà mẹ từ từ vượt qua họ tiến về phía hàng rào nghĩa địa vừa đưa mắt kín đáo nhìn vội sang bên phải và phía sau lưng. Bỗng nhiên bà thấy chân mình như tê dại, nặng như bị giá rét gắn chặt xuống mặt đất. Một người đàn ông lưng còng vai vác một cái thang hiện ra ở góc nhà giam, bước đi vội vàng như mọi người thắp đèn khác. Mắt nhấp nháy vì hoảng sợ, bà nhìn vội mấy người lính: chúng vẫn đứng nguyên tại chỗ, con ngựa cứ chạy quanh. Bà lại trông thấy người vác thang. Anh ta đặt thang vào tường và leo lên, vung tay ra hiệu vào trong sân, rồi nhanh nhẹn tụt xuống, và biến mất sau góc nhà giam. Trái tim bà mẹ đập mạnh. Giây phút trôi qua chậm chạp. Thành thang lờ mờ lẩn trên bức tường sẫm đầy vết bùn và vôi vữa loang lổ trơ cả những viên gạch ra ngoài. Và bỗng nhiên từ bên trên bức tường ấy, một cái đầu đen nhô lên rồi đến một hình người đưa mình sang và tụt xuống dưới. Một cái đầu thứ hai đội mũ lông hiện ra, một khối đen nhảy xuống đất và biến nhanh ở góc đường bên cạnh nhà giam. Rưbin đứng phắt dậy, ngó quanh, lắc lắc đầu…
– Trốn đi! Trốn đi mau! - Bà mẹ vừa thì thầm vừa giậm chân.
Tai bà ù lên, những tiếng kêu la vẳng đến. Và kìa, trên tường một cái đầu thứ ba lại nhô ra. Hai tay ôm ngực, bà mẹ đứng đờ ra đó nhìn theo. Cái đầu tóc vàng vàng và không râu ấy nhô lên như muốn tách ra khỏi thân hình và bỗng nhiên biến mất sau bức tường. Tiếng la hét mạnh hơn, thôi thúc hơn, gió reo trong không trung những hồi còi xoáy lên inh ỏi. Rưbin lần theo dọc bức tường và đã vượt được nơi đó rồi bước qua khoảng đất trống giữa nhà giam và những ngôi nhà trong phố. Bà mẹ cảm thấy bác ta đi chậm quá, ngẩng cái đầu cao quá như thế làm gì. Có ai đi đường gặp sẽ không thể nào quên được mặt bác ta mất. Bà thì thầm:
– Nhanh lên. Nhanh nữa lên…
Trong sân nhà giam có cái gì đánh rắc một tiếng khô khan như tiếng thủy tinh vỡ. Chân tì mạnh xuống đất, người lính cố kéo con ngựa đi, còn người kia tay đặt lên miệng làm ống loa kêu lên cái gì về phía nhà giam rồi nghiêng đầu vểnh tai nghe.
Bà mẹ rướn người lên nhìn tứ phía mà không tin là thật: việc mà bà tưởng như ghê gớm phức tạp lắm lại diễn ra nhanh chóng đơn giản quá và sự nhanh chóng ấy làm cho bà choáng váng, mất sáng suốt. Ngoài đường phố đã không còn thấy Rưbin: một người cao lớn áo khoác ngoài dài đang bước, một em gái nhỏ đang chạy. Ba tên cai ngục hiện ra ở góc nhà giam; chúng chạy sát nhau, tay phải đều giơ về phía trước. Một tên lính chạy bổ tới phía chúng; tên kia vẫn loay hoay quanh con ngựa, cố nhảy lên lưng nó, con vật cứ tránh và nhảy chồm lên, và mọi vật chung quanh như múa nhảy lên cùng một lúc. Tiếng còi không ngừng dứt xé tan không khí, tiếng còi dường như nghẹn lại. Những tiếng gọi lo sợ hốt hoảng đó làm cho bà mẹ tỉnh lại thấy rõ mình đang ở chỗ nguy hiểm; bà rùng mình và bước đi dọc bờ rào nghĩa địa, mắt theo dõi bọn gác ngục; nhưng bọn này và mấy người lính lao đến phía kia nhà giam rồi biến mất. Chạy sau chúng là tên phó giám ngục mà bà đã biết rõ mặt trong bộ đồng phục chưa kịp cài cúc. Bọn mật thám không biết từ đâu, bỗng ló mặt ra, và dân chúng đổ xổ đến.
Gió lồng lộn, rít lên như mừng rỡ đem đến tai bà mẹ từng tiếng xôn xao hỗn độn, tiếng còi rít… Sự hỗn loạn ấy làm bà thích thú; bà bước nhanh và nghĩ thầm: “Như thế thì nó cũng làm được!”
Thình lình ở một góc hàng rào nghĩa địa, bà bắt gặp hai tên cảnh sát.
– Đứng lại! - Một tên thở không ra hơi kêu lên. - Một người đàn ông… có râu… mụ có trông thấy không?
Bà giơ tay chỉ phía vườn và trả lời tự nhiên:
– Anh ta chạy về phía kia kìa… Có việc gì thế?
– Egôrôp! Thổi còi lên!
Bà mẹ trở về nhà. Bên trong bà có một sự tiếc ngẩn âm thầm, lòng bà chua xót, buồn giận. Bà đi đến đầu phố, một chiếc xe ngựa chạy qua chặn ngang đường. Bà ngước mắt lên, nhìn thấy trong xe một người trai trẻ râu mép và ngóng, vẻ mặt xanh xao mệt mỏi. Hắn ta cũng nhìn bà; hắn ta ngồi nghiêng vì thế vai phải cao hơn vai trái.
Nikôlai đón bà mừng rỡ:
– Sao? Công việc thế nào?
– Chắc là thành công rồi…
Bà bắt đầu kể lại chuyện vượt ngục, cố nhớ lại mọi chi tiết và bà nói như chỉ nhắc lại câu chuyện của một người khác mà bản thân bà cũng không tin là có thật.
– Chúng ta gặp may! - Nikôlai vừa nói vừa xoa xoa tay. - Nhưng mà trời ơi, cháu đã lo ngại cho bác biết mấy! Này, bác này, cháu lấy tình thật khuyên bác nhé: Bác đừng lo ngại gì về việc xét xử. Ngày ấy tới càng sớm thì ngày Paven được tự do càng gần, bác cứ tin cháu! Có thể là Paven sẽ trốn trên đường đi Xibêri! Còn cái chuyện xét xử, đại thể như thế này…
Anh bắt đầu tả cho bà cảnh tượng phiên toà, bà lắng nghe và nghĩ bụng rằng chính anh cũng có điều gì ngài ngại và muốn làm cho bà yên tâm.
– Có lẽ anh tưởng rồi tôi sẽ nói gì với bọn quan tòa hay sao? Tôi van xin chúng một điều gì hay sao? - Bà mẹ bỗng nhiên hỏi.
Anh giật mình giang tay về phía bà mẹ và kêu lên, phật ý:
– Sao bác lại nói thế?
—Tôi sợ thật đấy. Nhưng sợ cái gì… tôi cũng không biết! - Bà lặng thinh, mắt lơ đãng nhìn quanh căn phòng.
– Đôi lúc, tôi có cảm giác như bọn chúng sắp làm nhục Paven và chế giễu nó, chúng bảo thế này: “Đồ mu-gích, dòng giống mu-gích, mày giở cái trò gì thế?” Nhưng Paven tự hào lắm, nó sẽ cho chúng một bài học! Hoặc Anđrây sẽ giễu chúng… Các anh ấy đều sôi sục thế cơ mà! Rồi bỗng tôi lại nghĩ: “Chúng nó đột nhiên không nén được nữa… sẽ kết tội các anh ấy thật nặng để không bao giờ chúng ta còn gặp các anh ấy được nữa!”
Nikôlai nín thinh buồn bã, cứ giật giật chòm râu.
– Tôi không thể nào xua đuổi được những ý nghĩ ấy! - Bà mẹ hạ giọng. - Khi chúng xét xử và cân nhắc nặng nhẹ … Kinh khủng lắm! Không phải cái hình phạt nó ghê gớm mà chính là sự xét xử. Thật là kinh khủng một sự xét xử! Tôi không biết nói như thế nào…
Bà mẹ có cảm tưởng là Nikôlai không hiểu mình, và cái đó làm bà càng lúng túng khi muốn giãi bày tại sao mình sợ.
