Ấm nước đã sôi, bà mang vào phòng. Mọi người đã ngồi sát vào nhau quanh bàn. Natasa ngồi ở một góc, phía dưới ngọn đèn, tay cầm một cuốn sách.
Natasa nói:
– Để hiểu rõ vì sao người ta lại sống cực khổ như thế…
Anh người Ukrain ngắt lời:
– Và vì sao bản thân họ lại xấu xa như thế…
– Nhưng chúng ta phải nhìn xem họ đã bắt đầu cuộc sống như thế nào…
Vừa pha chè, bà lẹ vừa lẩm nhẩm:
– Hãy cứ nhìn các con ạ! Các con hãy cứ nhìn đi…
Mọi người vụt nín thinh. Paven nhíu mày, hỏi mẹ:
– Mẹ bảo gì thế mẹ?
– Mẹ ấy à?
Thấy mọi con mắt đều đổ dồn vào bà, bà trả lời lúng túng:
– Mẹ nói, à mẹ nói một mình đấy thôi!…
Natasa phá lên cười, Paven cũng cười mỉm. Còn anh người Ukrain thì nói:
– Cảm ơn mẹ đã cho chúng con uống chè.
Bà đáp:
– Anh đã uống đâu mà cảm ơn!
Rồi bà nhìn Paven, nói tiếp:
– Có lẽ mẹ làm phiền các con phải không?
Natasa liền trả lời:
– Bác là chủ nhà sao bác lại làm phiền chúng cháu dược?
Với giọng trẻ con nũng nịu, chị nói:
– Cho cháu xin ngay một chén, bác Pêlagâya ạ! Cháu run lên đây… Hai chân cháu cóng cả rồi?
Bà mẹ trả lời nhanh nhau:
– Xong ngay rồi đây! Xong ngay rồi đây!
Natasa uống hết chén nước, thở dài một cái rõ to, hất chiếc bím tóc qua vai, và bắt đầu đọc một quyển sách có tranh vẽ bìa màu vàng. Bà pha chè và cố làm cho chén không va chạm vào nhau, và lắng nghe giọng đọc êm ái, trong trẻo của người con gái, tiếng nước sôi reo như đệm theo một bài hát nhẹ nhàng. Lịch sử của những con người tiền cổ hoang sơ man rợ trải dài ra như một dải lụa tuyệt đẹp, những con người xưa kia đã sống trong hang và dùng đá giết thú dữ. Thật như một câu chuyện kỳ diệu, và bà mẹ nhiều lần đưa mắt nhìn con trai như muốn hỏi Paven xem có gì là quốc cấm trong tất cả câu chuyện đó.
Nhưng theo dõi câu chuyện một lúc, bà thấy mệt, bà để ý nhìn kỹ khách.
Paven ngồi cạnh Natasa; Paven đẹp nhất trong tất cả những người ấy. Người con gái cúi đầu xuống quyển sách, chốc chốc lại đưa tay hất làn tóc lòa xòa xuống trán. Chị lắc lắc đầu, thấp giọng, vừa bỏ sách xuống để nói một vài nhận xét riêng, vừa đưa mắt thân mật nhìn nét mặt những người nghe. Anh người Ukrain ngồi tì bộ ngực to rộng vào góc bàn và liếc mắt nhìn xuống cố ngắm cái đuôi ria nhọn hoắt và rối bời của mình. Vêxôpsikôp ngồi trên ghế lung cứng đờ như một người gỗ, hai tay đặt lên đầu gối, khuôn mặt rỗ không có lông mày, với đôi môi mỏng hướng động đậy, trông chẳng khác gì chiếc mặt nạ. Hai mắt ti hí chăm chăm nhìn khuôn mặt mình in trên cái ấm bằng đồng sáng loáng, anh ngồi im, như nín thở. Còn Phêđia nghe đọc sách, đôi môi mấp nháy lặng lẽ tưởng như lắp lại từng chữ từng câu trong quyển sách, trong khi đó bạn của cậu ngồi xuống, cúi đầu chống khuỷu tay lên gối, áp má vào lòng bàn tay, mỉm cười tư lự. Một trong hai người con trai cùng đến với Paven có mái tóc xoăn màu hung, hai mắt xanh lá cây; chắc muốn nói điều gì, nên ngọ ngoậy luôn, vẻ sốt ruột. Còn anh kia có mái tóc vàng cắt ngắn, ngồi cúi xuống sàn nhà, đưa tay ôm lấy đầu nên không thấy rõ mặt. Trong phòng thật ấm cúng. Bà mẹ cảm thấy dễ chịu lạ lùng, chưa bao giờ bà cỏ cảm giác như thế và trong lúc Natasa thao thao đọc tiếp, bà nhớ lại những buổi hội họp náo nhiệt lúc thiếu thời, nhớ lại những lời trêu ghẹo thô lỗ, những lời đùa cợt tục tĩu của bọn thanh niên, hơi thở nồng nực mùi rượu. Nhớ đến những cảnh ấy, lòng bà tự thấy vô cùng thương tủi.
Bà bỗng nhớ lại ngày chồng bà đi hỏi bà. Vào một buổi tối vui, ông ta bắt gặp bà trong bóng tối, chỗ cửa vào nhà ôm chặt lấy bà áp sát vào tường, rồi giọng ầm ừ, bực tức.
– Sao, cô có bằng lòng lấy tôi không?
Lúc bấy giờ bà thấy mình bị xúc phạm; ông ta bóp nắn trên ngực làm bà đau nhói, ông ta hít mạnh rồi thở vào mặt bà, hơi thở nóng và ướt át. Bà vùng vẫy tìm hết cách gỡ ra khỏi hai tay ông để chạy trốn. Ông ta gầm gừ:
– Cô đi đâu? Hãy trả lời đã, thế nào?
Vừa uất ức hổ thẹn, vừa vô cùng tự ái, bà nín lặng. Bỗng có người mở cửa phòng ngoài, ông ta từ từ buông bà ra, nói:
– Chủ nhật, tôi sẽ nhờ người đến hỏi cô…
Ông ta đã giữ lời.
Bà mẹ nhắm mắt lại, và thở dài.
Bỗng giọng nói bất bình của Vêxôpsikôp vang lên:
– Trước kia, người ta sống thế nào, tôi không cần biết, tôi chỉ cần biết bây giờ người ta phải sống thế nào thôi!
Anh chàng tóc hung cũng đứng dậy, nói:
– Đúng đấy!
Phêđia kêu lên:
– Tôi không đồng ý!
Cuộc thảo luận nổ ra, những lời nói lớn bùng lên như ngọn lửa trong một giàn củi đốt cháy. Bà mẹ không hiểu tại sao to tiếng như thế. Mặt người nào người nấy đỏ bừng, nhưng không có người nào tức giận và nói những tiếng thô tục mà bà thường được nghe thấy.
Bà nghĩ thầm: “Chắc các cậu này lại xấu hổ trước mặt cô bé rồi!”
Bà lấy làm thích được thấy bộ mặt nghiêm nghị của Natasa đang chăm chú nhìn mọi người, như thể một người mẹ thích nhìn các con. Bỗng nhiên, Natasa nói:
– Các đồng chí hãy khoan đã! - và mọi người im lặng quay nhìn về phía cô.
– Những đồng chí nào nói rằng chúng ta phải biết tất cả là đúng. Ánh sáng của lẽ phải phải soi sáng chính bản thân chúng ta, nếu chúng ta muốn soi sáng cho những người khác đang còn tăm tối; chúng ta phải làm thế nào để có thể trả lời tất cả những câu hỏi một cách thật thà và trung thực. Chúng ta phải biết tất cả sự thật, cũng như tất cả những điều dối trá…
Anh người Ukrain lắng nghe, đầu gật gù theo nhịp lời nói của Natasa. Vêxôpsikôp, anh chàng tóc hung, và người công nhân cùng đến với Paven, họp thành một nhóm riêng biệt. Không hiểu sao, bà mẹ thấy không ưa thích mấy người này.
Khi Natasa dứt lời, Paven đứng dậy, từ tốn hỏi:
– Cái đầu chúng ta mong muốn phải chăng chỉ là được tha hồ ăn uống say sưa? Không! - Paven tự trả lời câu hỏi của mình, vừa đưa mắt nhìn bộ ba đó một cách kiên quyết! - Ta phải tỏ cho những kẻ nào bóp hầu bóp cổ ta, bịt mắt ta biết rằng ta trông thấy tất cả, rằng ta không phải là những kẻ ngu xuẩn, cũng không phải là những con vật, rằng không phải ta chỉ muốn ăn, mà ta còn muốn sống, sống như những người đáng sống! Ta phải tỏ cho kẻ thù thấy rằng cuộc sống đày ải mà chúng buộc ta phải sống, không ngăn nổi ta có đủ trí tuệ đọ với chúng mà còn vượt cả lên trên chúng là đằng khác!…
Bà mẹ lắng nghe Paven và bà run lên vì tự hào thấy con mình nói hay đến thế.
Anh người Ukrain nói:
– Bọn ăn no phình bụng thì có nhiều, người trung thực thì không có một ai! Trên vũng lầy của cuộc đời thối tha này, ta phải làm một cái cầu dẫn ta đến một thế giới mới, trong đó người ta sẽ tương yêu nhau như anh em. Đó là nhiệm vụ của ta, các đồng chí ạ!
Vêxôpsilôp nói giọng ầm ừ:
– Đến lúc lao vào cuộc đấu tranh thì người ta không có thời giờ mà cậy sạch móng tay đâu đấy!
Khi tan buổi họp, họ từ biệt nhau thì đã quá nửa đêm; Vêxôpsikôp và anh chàng tóc hung ra về trước và và điều đó càng làm cho bà mẹ không thích… Bà đáp lại lời chào của hai người, không lấy gì làm thân mật, bụng nghĩ thầm: “Đấy! sao mà họ hấp ta hấp tấp đến thế!”
Natasa hỏi:
– Anh Nakhôtka, anh có đưa tôi về nhà được không?
Anh người Ukrain trả lời:
– Được chứ!
Trong khi Natasa vào bếp khoác áo, bà mẹ bảo cô:
– Trời rét thế này mà cô đi tất mỏng quá! Nếu cô đồng ý, tôi sẽ đan cho cô một đôi bằng len nhé!
Natasa cười, đáp:
– Cám ơn bác Pêlagâya! Nhưng mà tất len thì rậm chân lắm bác ạ.
– Thì tôi sẽ đan cho cô bằng thứ len không rậm!
Natasa cướp chớp mắt nhìn bà, và cái nhìn chăm chú ấy làm bà mẹ lúng túng. Bà hạ giọng nói tiếp:
– Xin lỗi cô, tôi lẩn thẩn quá… nhưng tôi thật lòng!
– Bác thật là tốt!
Natasa nói giọng nhẹ nhàng và siết chặt ta bà mẹ…
Anh người Ukrain chân thật nhìn bà mẹ và chào:
– Xin chào mẹ! - Anh cúi khom xuống theo Natasa bước ra.
Bà mẹ qua lại nhìn con trai đang đứng trên ngưỡng cửa phòng, mỉm cười.
Bà ngạc nhiên hỏi:
– Con cười gì thế?…
– Tự nhiên, thế thôi… Con thấy vui vui!
Bà trả lời hơi phật ý:
– Mẹ già cả, dốt nát thật… nhưng mẹ cũng hiểu thế nào là điều hay lẽ phải chứ?
Paven đáp:
– Mẹ nói đúng. Nhưng khuya rồi mẹ đi nghỉ đi!…
– Ừ, mẹ đi ngay đây!
Bà loay hoay dọn dẹp trên bàn, vẻ mãn nguyện, còn phảng phất khoan khoái về nỗi xúc động êm đềm bà vừa cảm thấy, bà sung sướng, mọi việc đều kết thúc quá tốt đẹp và rất yên lành!
– Paven, con làm thế là phải, con ạ. Cái anh người Ukrain rất dễ thương. Còn cô gái… Chà! Cô ấy mới thông minh làm sao! Cô ấy là thế nào ấy nhỉ!
– Một cô giáo! - Paven trả lời vắn tắt, vừa đi đi lại lại trong phòng.
– Chắc là cô ta nghèo và ăn mặc thật khổ sở quá! E cô ta đến bị cảm lạnh mất thôi. Thế bố mẹ cô ta đâu?
– Ở Mạc Tư Khoa.
Rồi Paven dừng lại trước mặt mẹ nói tiếp, giọng trang nghiêm:
– Bố cô ấy giàu có, làm nghề bán sắt, có nhiều nhà. Nhưng ông ta từ cô, chỉ vì cô chọn con đường này. Trước đây cô ta sống trong cảnh giàu sang, được mọi người nuông chiều, nhưng giờ đây mẹ thấy không, cô ấy một mình giữa lúc đêm hôm đi bộ hơn bảy cây số…
Điều đó làm cho bà mẹ cảm động. Bà đứng ở giữa phòng, nhìn con không nói một lời, hàng lông mày dựng lên kinh ngạc. Rồi bà hỏi:
– Cô ấy đi ra phố đấy à?
– Vâng.
– Thế cô ấy không sợ ư?
Paven mỉm cười, đáp:
– Không, cô ta chẳng sợ đâu.
– Nhưng tại sao thế? Cô ấy có thể ở lại ngủ tại nhà ta… ngủ cùng giường với mẹ chứ sao?
– Không dễ thế đâu! Vì như thế sáng sớm mai, người ta sẽ trông thấy cô ấy ở nhà ta đi ra. Mà điều đó thì không nên.
Bà mẹ nhìn ra cửa sổ ra vẻ nghĩ ngợi, rồi dịu dàng nói tiếp:
– Paven, con ạ, mẹ không hiểu trong những việc này có cái gì là nguy hiểm, có cái gì mà phải cấm đoán… Có cái gì là hại đâu, hở con.
Đó là điều bà chưa biết chắc, nay bà muốn có sự xác nhận của con.
Paven nhìn thẳng vào mắt mẹ, thong thả nói:
– Không, không có cái gì nguy hại cả mẹ ạ. Thế nhưng đối với tất cả bọn chúng con, đấy là chuyện đi tù, mẹ nên hiểu rõ như thế…
Tay bà bỗng run lên. Bà nói nghẹn ngào:
– Nhưng có lẽ… nhờ Chúa phù hộ, những chuyện như thế sẽ không xảy ra cho các con phải không?…
Paven nói âu yếm:
– Không! Con không muốn dối mẹ. Chúng con sẽ không thoát đâu.
Paven mỉm cười:
– Mẹ mệt lắm rồi đấy, mẹ đi ngủ thôi. Mẹ ngủ ngon giấc nhé!
Còn lại một mình trong phòng, bà mẹ đến gần cửa sổ, đứng đó, nhìn ra phố. Bên ngoài, trời rét và tối âm u. Gió thổi bay tuyết đọng lên những mái nhà nhỏ đang lặng yên ngủ, tạt vào các bức tường nghe như thì thầm, lướt trên mặt đất và thổi bay dọc theo đường phố làn hơi trắng của những hoa tuyết nhỏ như hạt bụi…
Bà mẹ khe khẽ lẩm nhẩm một mình:
– Lạy Chúa, xin Chúa hãy rủ lòng thương chúng con!
Bà cảm thấy nước mắt bà tuôn trào ra và nỗi chờ đợi cái tai họa sẽ xảy đến mà con bà đã nói một cách bình thản và chắc chắn, niềm lo lắng ấy phập phồng trong lòng bà như một con bướm đêm hôm quáng lòa và hốt hoảng. Trước mặt bà hiện ra một cánh đồng hiu quanh phủ đầu tuyết, một làn gió lạnh thổi tới kèm theo những tiếng rít nhỏ xoáy lốc, cuốn bay tuyết trắng xóa như bông. Một cái bóng đen nhỏ nhắn bước đi loạng choạng và cô đơn giữa cánh đồng. Gió quấn vào chân làm chiếc váy phồng lên và thổi tạt vào mặt cô những hạt tuyết nhỏ rát buốt. Cô đi rất khó khăn, chân thụt trong lớp tuyết dày. Rét buốt và hãi hùng. Cô bước đi nghiêng về phía trước, tựa một ngọn cỏ giữa cánh đồng âm u, trước ngọn gió thu phũ phàng. Về bên phải, khu rừng hiện lên như một bức tường đen xám trên đầm lầy, ở đấy nhưng cây bạch dương, những cây tùng mảnh khảnh và trơ trụi đang rên rỉ. Đâu đó, xa xa trước mặt cô, ánh sáng của thành phố lấp lánh yếu ớt…
Bà mẹ lẩm nhẩm, rùng mình sợ hãi:
– Lạy Chúa, xin Chúa hãy rủ lòng thương chúng con!
