Căn nhà xám nhỏ bé của gia đình Vlaxôp ngày càng làm cho cả vùng ngoại ô chú ý. Trong sự chú ý đó có nhiều mối nghi ngờ dè dặt, nhiều ác cảm vô ý thức, nhưng dần dần cũng nảy ra lòng tò mò tin tưởng. Đôi khi một người lạ mặt đến nhà, thận trọng nhìn quanh, rồi nói với Paven:

– Anh bạn này, anh có đọc sách, có biết luật lệ, anh tất hiểu biết, thế anh giảng cho tôi nghe…

Rồi người đó kể cho Paven nghe một vài điều bất công của cảnh sát hay của ban quản trị nhà máy. Về những trường hợp phức tạp, Paven viết vài chữ giới thiệu người đó cho một luật sư quen biết trong thành phố, còn những điều có thể giải quyết được thì tự anh giải thích cho người đó nghe về những việc xảy ra.

Dần dần người ta càng thêm kính nể người thanh niên đứng đắn ấy: anh trình bày mọi việc một cách giản dị và mạnh dạn, việc gì anh cũng chú ý xem xét và lắng nghe, anh quyết lao mình vào việc điều tra những vụ hết sức lôi thôi rắc rối, và luôn luôn anh cũng tìm ra được sợi dây chung và vô tận nối liền người này với người khác qua hàng nghìn nút thắt vững chắc.

Uy tín của Paven đối với dư luận càng tăng thêm sau câu chuyện “đồng kô-pếch vùng lầy” .

Phía sau nhà máy có một vũng lầy rộng trồng thông và bạch dượng, làm cho nhà máy hầu như hoàn toàn nằm giữa một vòng đai hôi thối. Mùa hạ, những đám hơi nước dày đặc màu vàng vàng từ mặt đầm bốc lên cùng những đám muỗi bay tỏa khắp vùng ngoại ô gieo rắc bệnh sốt rét. Đầm lầy này của nhà máy và lão chủ mới muốn trục lợi, dự định cho vét cạn đồng thời để lấy than bùn. Hắn giải thích cho công nhân rằng công việc đó sẽ làm cho nơi này trở nên sạch sẽ và sẽ cải thiện đời sống mọi người; hắn ra lệnh cứ một rúp trả tiền công cho công nhân thì giữ lại một đồng kô-pếch để lấy tiền vét cạn đầm lầy.

Công nhân hết sức xôn xao. Họ bực tức nhất là món tiền đóng góp mới này không thi hành đối với các viên chức.

Ngày thứ bảy, lúc quyết định của lão chủ được công bố thì Paven ốm; anh không đi làm nên không biết gì về chuyện đó. Hôm sau, sau buổi lễ nhà thờ, bác thợ đúc Xidôp, một ông già quắc thước và anh thợ nguội Makhôtin, một người cao lớn, rất nóng tính, đến kể cho Paven nghe những việc đã xảy ra.

Xidôp nói chững chạc:

– Những anh em lớn tuổi nhất trong chúng tôi có họp lại để bàn tính về việc này; anh em đã cử chúng tôi đến hỏi ý kiến anh vì anh là một người thông hiểu mọi việc, xem thử có một luật lệ nào cho phép lão chủ lấy tiền của ta để diệt muỗi không?

Makhôtin tròn xoe đôi mắt nhăn nheo, nói:

– Anh còn nhớ chứ, cách đây bốn năm, chúng đã lấy tiền để làm nhà tắm. Chúng đã bỏ túi được bảy nghìn tám trăm rúp. Số tiền đó đã chạy đi đâu? Còn nhà tắm thì không thấy có!

Paven vạch rõ sự bất công của món thuế này, và chứng minh rằng nếu làm công việc đó thì nhà máy sẽ thu được một món lợi lớn. Liền đấy, cả hai người ra về, mặt hầm hầm căm giận. Sau khi tiễn chân hai người, bà mẹ trở vào nhà, mỉm cười nói:

– Paven, con thấy không, cả những người có tuổi cũng tìm đến học khôn con đấy!

Paven không trả lời, có vẻ lo âu, đến ngồi ở bàn, hí hoáy viết. Vài phút sau, Paven nói với mẹ:

– Nhờ mẹ ra ngay phố đưa hộ con thư này…

– Có nguy hiểm không?

– Có. Vì đó là nơi in tờ báo của chúng con. Chuyện đồng kô-pếch này thế nào cũng phải đưa lên số báo…

Bà mẹ nói:

– Thế thì hay lắm, hay lắm, mẹ đi ngay…

Đó là công tác đầu tiên con bà giao cho bà. Bà sung sướng thấy Paven đã nói rõ ra việc nhờ bà làm đó là việc gì.

Bà vừa mặc áo vừa nói:

– Paven con ạ, cái ấy mẹ hiểu rồi. Việc họ làm đây quả là một trò ăn cắp!… À thế cái anh này tên là gì đấy nhỉ? Êgô Ivanôvich phải không?

Đến khuya bà mới trở về, mệt nhọc nhưng hả dạ. Bà bảo con:

– Mẹ có gặp Xasenka. Cô ấy có lời hỏi thăm con. Còn anh chàng Êgô này thì người giản dị, cứ pha trò suốt ngày.

Paven nói dịu dàng:

– Anh em họ làm cho mẹ vừa lòng là con rất mừng!

– Thật là những con người giản dị, Paven ạ. Với những con người giản dị như thế thật là quý! Mà ai cũng mến con…

Ngày thứ hai, Paven cũng vẫn chưa đi làm, vì bị cảm. Đến trưa, Phêđia Madin chạy đến, xúc động và vui mừng; ngừng một lát để thở, anh báo tin:

– Đi đi, cả nhà máy đã nổi dậy. Anh em cử tôi đến tìm anh. Xidôp và Makhôtin bảo anh có thể giải thích việc này hơn tất cả các anh em khác. Anh ra mà xem, thích quá!

Paven lẳng lặng mặc quần áo.

– Cả chị em phụ nữ cũng đã họp lại! Họ toang toác cả lên!

Bà mẹ nói:

– Mẹ cũng đi! Anh em họ định làm gì đấy? Mẹ cũng đi đây!

Paven nói:

– Vâng! Mẹ đi đi!

Họ im lặng rảo bước. Bà mẹ run lên vì xúc động và cảm thấy một cái gì nghiêm trọng sắp xảy ra. Trước cổng nhà máy, một đám đông phụ nữ đang to tiếng cãi nhau. Khi cả ba người chen được vào trong sân, họ bỗng nhiên lọt vào giữa một đám người đông nghịt, đang sôi sục bực tức. Bà mẹ thấy mọi người đều quay đầu nhìn về phía bức tường xưởng rèn; ở chỗ ấy, trên một đống sắt vụn, Xidôp, Makhôtin, Vialôp và năm sáu người thợ đứng tuổi và được anh em kính nể đang đứng vừa nói vừa vung tay, in hình trên nền gạch đỏ.

Có người kêu lên:

– Vlaxôp đây này!

– Vlaxôp à? Mời anh ấy tới đây!

Đây đó nhiều người cùng nói một lúc:

– Im lặng!

Gần ngay đấy, vang lên giọng nói đều đều của Rưbin:

– Không phải vì một kô-pếch mà chúng ta phản đối, nhưng là vì công lý. Điều mà chúng ta thiết tha, không phải là đồng kô-pếch của chúng ta, nó chẳng lớn hơn đồng kô-pếch khác, nhưng nó nặng hơn, nó chứa đựng nhiều máu mủ con người hơn là đồng rúp của lão chủ! Thế đấy! Không phải vì đồng kô-pếch mà chúng ta đặt thành vấn đề, mà chính vì máu của chúng ta, chính vì sự thật, thế đấy!

– Đúng! Hoan hô Rưbin!

– Bác thợ đốt lò, bác nói đúng đấy!

– Vlaxôp kia rồi!

Những tiếng nói hòa vào nhau thành một cơn lốc rầm rộ, át cả tiếng máy chạy rì rầm, tiếng hơi nước kêu phì phò, tiếng rì rào trong các ống dẫn hơi. Từ khắp mọi nơi, nhiều người vội vã chạy đến, vung tay, người này kích thích người kia bằng những lời nói sôi nổi gay gắt. Nỗi căm tức vốn luôn luôn ấp ủ trong lồng ngực mệt mỏi của mọi người, chợt bừng dậy tìm lối thoát ra. Nỗi phẫn nộ bốc lên, đắc thắng, ngày càng xòe rộng đôi cánh đen sẫm xâm chiếm mọi người với sức mạnh mỗi lúc một tăng, như xốc cao mọi người lên, làm người này xô vào người khác, làm cho ai nấy đều bừng bừng một cơn giận dữ dội. Trên đám đông bao phủ một làn mây bụi và mồ hóng, những khuôn mặt đỏ bừng, mồ hôi ròng ròng chảy từng giọt đen xuống hai gò má đen xạm, những cặp mắt long lên, những hàm răng lóng lánh.

Paven hiện ra bên cạnh Xidôp và Makhôtin. Tiếng nói của anh vang lên:

– Các đồng chí!

Bà mẹ nhìn thấy mặt con tái đi, đôi môi anh run lên; bất giác bà lách đám đông, chen tới phía trước. Người ta cáu kỉnh hỏi bà: “Bà còn muốn đi đầu cơ?” Người ta đẩy bà ra, nhưng vẫn không ngăn được bà; bà lấy vai và khuỷu tay lách người lên; thôi thúc bởi ý muốn được đến ngay cạnh con, dần dần bà với gần Paven.

Khi Paven buông ra tiếng nói: “Các đồng chí” với một ý nghĩa sâu sắc và trang nghiêm, anh cảm thấy cổ nghẹn lại vì niềm vui sướng sắp được lao vào cuộc đấu tranh. Lòng anh tràn ngập ý muốn đem ra hiến cho mọi người trái tim rực cháy vì ước mơ công bằng và chân lý của anh.

– Các đồng chí! - Paven lặp lại và tự mình thấy tăng thêm phấn khởi và nghị lực khi nói ra tiếng ấy. - Chính chúng ta là những người xây dựng nhà thờ và nhà máy, rèn ra xiềng xích và đúc ra tiền bạc. Chính chúng ta là sức mạnh sinh động đem lại bánh mì và sự vui thú cho mọi người, từ lúc ở trong nôi cho đến khi nằm dưới mồ…

Rưbin kêu lên:

– Đúng thế đấy!

– Bất cứ lúc nào và khắp nơi, chúng ta cũng là những người đi trước trong lao động và lại là những kẻ đi sau rốt trong cuộc sống. Ai chăm nom lo lắng đến chúng ta? Ai muốn cho chúng ta được sung sướng? Ai coi chúng ta là những con người? Chẳng có ai cả!

– Chẳng có ai cả! - Mọi người lắp lại như một tiếng vang.

Paven bắt đầu tự chủ được, nói giản dị và bình tĩnh hơn. Đám đông dần dần nhích lại quanh anh, như một thân hình đen ngòm có trăm nghìn đầu. Họ nhìn chằm chằm vào anh với hàng trăm cặp mắt chăm chú như muốn uống lấy từng lời anh nói.

– Số phận chúng ta sẽ không khá hơn lên nếu chúng ta không coi nhau như đồng chí, nếu chúng ta không họp thành một gia đình những người bạn thân thiết, gắn chặt với nhau bằng một nguyện vọng chung, nguyện vọng đấu tranh cho quyền lợi của chúng ta.

Từ chỗ bà mẹ đứng, bỗng phát lên nhiều tiếng nói thô lỗ:

– Nói vào việc đi!

Đây đó có người thốt lên:

– Để người ta nói!

Những khuôn mặt đen xạm và nhăn nhúm có vẻ ngờ vực. Chỉ vài người chăm chú nhìn Paven, vẻ mặt nghiêm nghị và suy nghĩ.

Một người nào đó nói:

– Người xã hội chủ nghĩa đấy, đâu có phải là người ngốc!

Một thanh niên cao lớn, chột mắt, lấy vai thích vào bà mẹ, nói:

– Hừ! Anh ta không sợ! Khá đấy!

– Các đồng chí, đã đến lúc chúng ta cần hiểu rằng không có người nào giúp đỡ chúng ta, nếu tự chúng ta không giúp đỡ nhau! Ta vì mọi người, mọi người vì ta, đó là quy luật của chúng ta, nếu chúng ta muốn thắng kẻ thù!

Makhôtin nói to:

– Anh em ơi! Paven nói đúng đấy!

Rồi anh vung tay đưa nắm đấm lắc lắc trên không.

Paven nói tiếp:

– Phải gọi lão chủ đến đây!

Như một cơn bão ào ào trút xuống đám đông, mọi người nhốn nháo lên, rồi hàng chục người cùng kêu lên một lúc:

– Gọi lão chủ! Gọi lão chủ!

– Ta cử đại biểu đến gặp hắn!

Bà mẹ lúc bấy giờ đã chen lên đứng hàng đầu, và từ phía dưới, bà ngước lên nhìn con, đầy kiêu hãnh. Paven đứng đó, giữa những bác công nhân già được nể vì nhất. Mọi người đều lắng nghe anh nói và tán thành những ý kiến của anh. Bà vui mừng thấy con vẫn giữ được bình tĩnh, không chửi rủa như những người khác.

Những tiếng thét giật giọng, những lời nguyền rủa, chửi bới như mưa đá đổ xuống mái nhà bằng kẽm. Từ trên chỗ mình đứng, Paven mắt mở to nhìn xuống đám đông, như muốn tìm kiếm vật gì.

– Cử đại biểu đi!

– Xidôp!

– Vlaxôp!

– Rưbin! Tay ấy cứng lắm đấy!

Bỗng nhiên nghe kêu lên mấy tiếng, kém phần dữ dội:

– Hắn đã đến đấy!

– Ông chủ!…

Đám đông rẽ ra nhường chỗ cho một người thân hình cao lớn, chòm râu nhọn hoắt, mặt dài ngoẵng.

– Cho tôi đi!

Hắn vừa nói vừa khẽ giơ tay rẽ đám công nhân ra để lấy lối đi, nhưng không chạm vào một ai. Mắt hắn chớp chớp, với cái nhìn soi mói của kẻ đã từng trải việc điều khiển người, hắn chằm chằm nhìn mặt từng công nhân. Những người này cất mũ, cúi đầu chào hắn, hắn cứ lạnh lùng tiến bước, không thèm đáp lại. Cả đám đông xao xuyến và lặng hẳn đi. Người ta cảm thấy bên dưới những nụ cười ngượng ngùng, những lời than oán thầm thì, một sự hối hận của trẻ em khi nhận thấy mình đã làm những điều gì lầm lỗi.

Hắn đi qua trước mặt bà mẹ, gay gắt nhìn bà, rồi dừng lại trước đống sắt vụn. Ở trên cao có người chìa tay đón hắn; hắn không nắm bàn tay đó; mạnh mẽ, nhanh nhẹn, hắn rướn mình leo lên đống sắt, đứng trước Paven và Xidôp:

– Tụ tập như thế này là nghĩa lý gì? Tại sao các anh lại bỏ việc?

Cả đám đông im lặng trong giây lát. Những mái đầu dập dờn như những bông lúa gợn sóng. Xidôp đưa mũ lên vẫy vẫy trên không, nhún vai rồi cúi đầu.

Hắn quát:

– Trả lời đi!

Paven nhích tới sát cạnh hắn, đưa tay chỉ Xidôp và Rưbin, nói rất to:

– Ba chúng tôi được anh em cử đến đòi ông phải bỏ quyết định giữ lại một kô-pếch…

Lão chủ không nhìn mặt Paven, hỏi lại:

– Tại sao?

Paven trả lời dõng dạc:

– Chúng tôi cho rằng thứ thuế đó bất công!

– Thế nghĩa là các anh cho rằng tôi đề ra việc vét cạn đầm lầy chỉ để bóc lột công nhân, không có ý gì chăm lo cải thiện đời sống của anh em chứ gì? Thật phải như thế không?

Paven trả lời:

– Phải.

Lão chủ hỏi Rưbin:

– Cả anh nữa, cũng nghĩ như thế phải không?

Rưbin đáp:

– Chúng tôi đều cùng một ý nghĩ như thế!

Hắn lại quay về phía Xidôp hỏi:

– Thế còn ông, ông cụ?

– Tôi cũng thế, tôi yêu cầu ông đừng lấy đồng kô-pếch ấy của chúng tôi.

Xidôp một lần nữa, lại cúi đầu, mỉm cười ngượng nghịu.

Lão chủ chậm chạp đưa mắt nhìn đám đông, khẽ nhún vai một cái. Đoạn, hắn nhìn thẳng vào mặt Paven một cách soi mói và bảo anh:

– Tôi tưởng anh là người có học hành đôi chút, chẳng lẽ cả anh cũng không hiểu một biện pháp như thế lợi ích như thế nào hay sao?

– Nếu nhà máy tự bỏ tiền ra vét cạn đầm lầy thì điều ích lợi đó ai cũng hiểu!

Lão chủ trả lời xẵng giọng:

– Nhà máy không làm việc thiện! Tôi ra lệnh cho mọi người trở lại làm việc lập tức.

Rồi bắn bước xuống, lấy mũi giày dò dẫm cẩn thận đống sắt vụn, không nhìn một ai.

Cả đám đông xôn xao bất bình. Hắn dừng lại hỏi:

– Cái gì?

Mọi người im lặng. Bỗng từ đằng xa, trong đám thợ, một tiếng nói vang lên:

– Thì làm lấy một mình!

Lão chủ trả lời dằn từng tiếng:

– Nếu trong mười lăm phút nữa, các người không trở lại làm việc, tôi sẽ ra lệnh phạt tiền tất cả?

Hắn tiếp tục đi giữa đám đông, nhưng phía sau hắn, tiếng xì xào nhốn nháo nổi lên, và hắn đi càng xa, tiếng kêu lại càng vang lên ầm ĩ.

– Đến bảo với hắn đi!

– Chúng coi quyền lợi của chúng ta như thế đó! Chao ôi! Số phận mới đẹp đẽ làm sao!…

Nhiều người lớn tiếng bảo Paven:

– Thế nào luật sư? Làm thế nào bây giờ?

– Nói thì anh nói rất hay, nhưng hắn đến rồi cũng chẳng ăn thua gì!

– Vlaxôp, thế bây giờ định thế nào?

Những lời đòi hỏi càng bức thiết. Paven tuyên bố:

– Các đồng chí, tôi đề nghị chúng ta bỏ việc chừng nào mà lão chủ chưa từ bỏ quyết định giữ lại đồng kô-pếch của chúng ta.

Không khí càng sôi sục.

– Anh coi chúng tôi như đồ ngu xuẩn à?

– Bãi công à?

– Bãi công chỉ vì một đồng kô-pếch à?

– Thế sao? Chúng ta bãi công đi!

– Chúng sẽ đuổi hết chúng ta ra khỏi nhà máy!…

– Đuổi chúng ta rồi thuê ai?

– Chúng sẽ tìm được người!

– Bọn phản bội à?