Sáng hôm sau, có tin Bukin, Xamôilôp, Xômôp và năm người nữa cũng bị bắt. Buổi tối, Phêđia Madin chạy vội lại: nhà anh cũng vừa bị khám xét, anh rất hả dạ và cảm thấy mình như một anh hùng.

Bà mẹ hỏi:

– Phêđia, anh có sợ không?

Anh tái người, mặt tóp lại, lỗ mũi phập phồng.

– Cháu sợ bị tên sĩ quan đánh. Người hắn to lớn, bộ râu đen sì, chân tay lông lá, lại đeo kính đen, trông như không có mắt vậy. Hắn quát tháo, hắn giậm chân! Hắn nói sẽ cho cháu ngồi tù mục xương!… Cháu chưa bị ai đánh bao giờ, cả bố mẹ cháu cũng chưa bao giờ đánh cháu, cháu là con một và bố mẹ cháu rất yêu thương cháu.

Anh nhắm mắt lại trong giây lát, mím chặt môi, rồi nhanh nhẹn lấy hai tay làm bồng tóc lên, với cặp mắt ửng đỏ, anh nhìn Paven, nói:

– Nếu có kẻ nào đánh tôi, tôi sẽ lao mình vào người đó như một nhát dao, tôi sẽ lấy răng xé xác nó ra… Thà rằng nó giết ngay tôi đi còn hơn!

Bà mẹ nói to:

– Anh người mảnh khảnh, gầy yếu thế, đánh nhau làm sao được!

Phêđia trả lời, thấp giọng:

– Cháu sẽ đánh.

Khi Phêđia đi rồi, bà mẹ nói với Paven:

– Cậu đó thì sẽ quỵ xuống trước tiên!…

Paven im lặng.

Một lúc sau, cánh cửa bếp từ từ mở, và Rưbin bước vào. Bác mỉm cười, nói:

– Chào cả nhà! Lại vẫn tôi đây. Tối hôm qua, người ta bắt tôi đến, nhưng hôm nay tôi tự đến!

Bác siết chặt tay Paven, bá vai bà mẹ, nói:

– Bà cho uống nước chè chứ?

Paven im lặng nhìn khuôn mặt to, da bánh mật, bộ râu đen rậm, và đôi mắt sẫm của bác. Trong cái nhìn điềm đạm của bác, có một cái gì nghiêm nghị.

Bà mẹ vào bếp đun nước. Rưbin ngồi xuống, vuốt râu, rồi khuỷu tay tì xuống bàn, đưa cặp mắt sẫm nhìn Paven.

– Thế đấy! - Rưbin nói, như tiếp tục một câu chuyện bỏ dở. - Tôi cần phải nói thành thật với anh. Tôi chú ý theo dõi anh đã lâu rồi. Chúng ta gần như là hàng xóm láng giềng; tôi thấy nhà anh khách khứa nhiều, nhưng anh không hề rượu chè be bét, cũng không hề gây chuyện bậy bạ. Đó là điều thứ nhất. Nếu người nào không gây chuyện bậy bạ, người ta thấy rõ ngay. Có phải thế không? Được.

Tôi cũng thế, tôi sống xa lánh mọi người nên thiên hạ cũng không vừa lòng.

Giọng bác nghiêm trang nhưng lưu loát; bác đưa bàn tay đen đủi mân mê bộ râu, vừa không ngớt nhìn vào mặt Paven.

– Người ta bàn tán đến anh. Bọn chủ của tôi gọi anh là tà đạo, vì anh không đi nhà thờ. Tôi cũng thế, tôi không đi nhà thờ. Rồi thì có những tờ giấy vừa xuất hiện. Chính anh đã nghĩ ra việc ấy đấy à?

– Vâng, chính tôi.

Bà mẹ ở trong bếp chạy ra, hốt hoảng kêu lên:

– Thế nào, con à…? Có phải một mình con đâu!

Paven mỉm cười, Rưbin cũng cười, nói:

– Tốt đấy!

Bà mẹ hơi bực mình thấy không ai chú ý đến những điều bà nói. Bà thở mạnh, rồi quay mở vào bếp.

– Các tờ giấy ấy là một ý hay. Nó làm cho mọi người xôn xao lên. Có mười chín tờ, phải không?

– Vâng.

– Tôi đã đọc kỹ hết tất cả! Ừ… Trong đó có những điều người ta không hiểu, có những điều không cần thiết, đúng thế, khi một người nói nhiều thì có nhiều tiếng thừa, chẳng có ích lợi gì…

Rưbin mỉm cười, để lộ hàm răng trắng và chắc.

– Sau đó… là cuộc khám xét. Chính cuộc khám xét nhà mới làm cho tôi hiểu ra. Anh này, Anđrây này, Nikôlai này, thật các anh đã tỏ ra…

Không tìm ra được tiếng định nói, bác lặng im, đưa mắt nhìn về phía cửa sồ, mấy ngón tay gõ nhịp trên bàn.

– Các anh đã tỏ rõ quyết định của mình. Không khác gì các anh nói: “Quan lớn, ngài cứ làm phận sự của ngài, chúng tôi, chúng tôi làm phận sự của chúng tôi!” Anđrây cũng là một thanh niên cứng đấy. Nhiều lần, tôi đã chú ý nghe anh ta nói năng ở nhà máy ra sao, và tôi nghĩ: “Anh này khó mà ai áp đảo được, chỉ có cái chết mới khuất phục nổi thôi, con người có khí phách đấy!” Paven, anh tin tôi chứ?

Paven gật đầu nói:

– Vâng.

– Ừ, anh thấy không, tôi năm nay bốn mươi, gấp đôi tuổi anh, và tôi đã thấy việc đời hai mươi lần nhiều hơn anh. Tôi đã đi lính hơn ba năm, lấy vợ hai lần, vợ trước chết, vợ thứ hai, tôi bỏ. Tôi đã ở vùng Capcaz, tôi biết bọn người theo giáo phái khắc kỷ… Bọn họ tưởng ở đời muốn làm gì thì làm, nhưng không đâu anh ạ!

Bà mẹ chăm chú lắng nghe những lời nói chắc nịch của Rưbin. Bà lấy làm hả dạ thấy một người đã đứng tuổi đến với con bà, nói chuyện với con bà như để tỏ bày tâm sự của mình; nhưng bà cảm thấy Paven đối xử với Rưbin quá lạnh nhạt, nên để xóa bỏ ấn tượng đó, bà lên tiếng hỏi Rưbin:

– Bác Mikhain à, bác ăn một tí gì nhé?

– Cám ơn bà! Tôi đã ăn rồi… Này Paven, thế anh cho rằng cuộc đời không có qui củ gì cả ư?

Paven đứng dậy, đi qua đi lại trong phòng, tay chắp sau lưng.

– Không, cuộc đời vẫn đi đúng chứ. Bác thấy đó, chính cuộc đời đã dẫn bác tới nhà tôi, tấm lòng cởi mở. Cuộc đời dần dần gắn chúng ta lại, rồi đến lúc nó sẽ đoàn kết tất cả chúng ta, những người suốt đời lam lũ! Cuộc đời đối với chúng ta thật là bất công, khắc nghiệt, nhưng chính nó mở mắt cho chúng ta, cho chúng ta nếm mùi cay đắng của nó, chính nó chỉ cho con người thấy rõ cần phải làm thế nào để đẩy nó tiến nhanh lên.

Rưbin ngắt lời:

– Đúng! Phải đổi mới con người. Nếu có ghẻ thì phải đi tắm rửa mặc quần áo sạch sẽ như thế sẽ hết ghẻ, phải không? Nhưng còn làm thế nào mà tẩy rửa bên trong con người? Vấn đề là ở chỗ đó!

Paven bắt đầu nói chuyện hăng say và kiên quyết về bọn cầm đầu, về nhà máy, về cách thức công nhân nước ngoài bảo vệ quyền lợi của mình. Thỉnh thoảng, Rưbin gõ ngón tay xuống bàn như để chấm câu cho lời Paven nói. Nhiều lần, bác kêu lên:

– Đúng đấy!

Một lần bác khẽ cười, rồi nói dịu dàng:

– Này, anh còn trẻ? Anh chẳng hiểu gì con người!

Thế là Paven ngừng lại, nhìn thẳng vào mặt Rưbin, nghiêm nghị cãi lại:

– Chúng ta không nói trên già và trẻ làm gì. Chúng ta chỉ nên xét ý kiến nào đúng hơn thôi.

– Thế theo ý kiến anh, người ta đã lừa đối chúng ta ngay cả với Chúa à? Đúng thấy. Tôi cũng nghĩ rằng đạo của chúng ta là giả dối.

Lúc đó, bà mẹ nói chen vào. Mỗi lần con bà nói đến Chúa, đến tất cả những cái gì bà vẫn gắn vào lòng tin, vốn đối với bà rất thân thiết và thiêng liêng, thì luôn luôn bà nhìn theo đôi mắt Paven, để lặng lẽ van xin con đừng nói lên những điều tàn nhẫn không tin ở Chúa khiến lòng bà đau xót. Nhưng đằng sau thái độ hoài nghi của Paven, bà lại cảm thấy niềm tin và điều đó làm cho bà yêu tâm. Bà tự nhủ: “Tôi hiểu làm sao được những ý nghĩ của nó?”. Bà tưởng rằng Rưbin, con người đứng tuổi ấy, chắc lấy làm khó chịu và mếch lòng khi phải nghe những lời lẽ của Paven. Nhưng khi Rưbin bình tĩnh hỏi lại con bà câu vừa rồi thì bà không dằn lòng được, bà nói vắn tắt nhưng ngang ngạnh:

– Đối với những cái gì thuộc và Chúa, lẽ ra các người cần phải kính cẩn, thận trọng hơn chứ! Nhưng các người có kể gì, các người muốn làm gì thì làm!

Bà lấy lại hơi thở rồi nói tiếp, mạnh hơn:

– Nếu các người không cho tôi thờ Chúa thì một người đàn bà tuổi tác như tôi trong cơn phiền muộn còn biết nương tựa vào đâu nữa!

Nước mắt bà giàn giụa. Bà đang rửa bát đĩa, hai tay bà run lên.

Paven lên tiếng dịu dàng, âu yếm:

– Mẹ không hiểu chúng con, mẹ ạ!

Rưbin nhìn Paven mỉm cười và cũng thong thả tiếp lời, giọng nói ngụ ý:

– Bà tha lỗi cho chúng tôi! Tôi quên rằng bà cũng đã có tuổi không dễ gì mà bỏ những thói quen đi được…

Paven nói tiếp:

– Con không nói về Chúa nhân từ bác ái mà mẹ thờ kính. Con chỉ nói đến Chúa mà các giáo sĩ thường đem ra dùng như một cái gậy để dọa nạt chúng ta, chúng nhân danh Chúa cưỡng ép mọi người phải phục tùng ý muốn tàn bạo của một vài người.

Rưbin đập tay lên bàn, kêu lên:

– Phải, đúng như thế đấy! Chúng ta còn thay đổi cả Chúa nữa đấy; tất cả những cái gì chúng nắm được trong tay chúng đều chĩa vào chúng ta! Bà nhớ đấy chứ, Chúa đã tạo ra con người theo hình ảnh Chúa, như vậy thì Chúa giống người, nếu người giống Chúa! Nhưng chúng ta, chúng ta không giống Chúa mà giống những con thú dữ. Ở nhà thờ, người ta đã làm cho Chúa hóa thành một con ngoáo… Bà ạ, chúng ta phải thay Chúa đi, phải làm cho Chúa trong sạch! Người ta đã phủ lên Chúa bao nhiêu lời xảo trá và vu khống, người ta đã cắt xẻo mặt Chúa để giết chết linh hồn chúng ta!

Bác nói nhỏ, nhưng mỗi tiếng giáng xuống đầu bà mẹ như một quả đấm mạnh khiến bà điếng người. Và khuôn mặt có viền bộ râu đen của Rưbin làm bà sợ hãi. Ánh mắt sẫm của bác làm bà khó chịu và gây trong lòng bà một mối lo sợ đau xót.

Bà lắc đầu nói:

– Thôi, tôi tránh đi là hơn! Tôi không đủ sức nghe những chuyện như thế!…

Rồi bà chạy vào bếp, trong khi đó Rưbin kêu lên:

– Đấy Paven, anh thấy chưa! Cơ sở của mọi sự không phải nằm trong đầu mà trong lòng người! Đó là một chỗ trong tâm hồn chứ không có gì khác nữa.

Paven nói quả quyết:

– Chỉ có lý trí mới giải phóng được con người!

Rưbin lớn tiếng cãi lại:

– Lý là không đem lại sức mạnh! Không phải trí óc đem lại sức mạnh, mà chính là trái tim! Thế đấy! Bà mẹ đã cởi áo đi nằm, không cầu kinh. Bà thấy lạnh và mệt mỏi trong người. Trước đây, bà cho Rưbin là người chững chạc, biết điều, thì bây giờ bà thấy ác cảm với bác ta.

Bà lắng nghe tiếng nói của Rưbin, nghĩ thầm: “Quân tà đạo! Đồ phá rối! Hà tất anh là phải đến đây làm gì!”.

Trong khi đó, Rưbin vẫn nói, bình tĩnh và chắc chắn:

– Nơi tôn nghiêm không được để trống. Linh hồn của chúng ta là một điểm đau xót, đó là nơi Chúa ngự trị, nếu Chúa không ở đó thì sẽ để lại một vết thương! Phải tạo ra một lòng tin mới, Paven ạ… phải tạo ra một đức Chúa là bạn của người đời!

Paven kêu lên:

– Thì chính Giêsu là như thế đó!

Chúa không có một ý chí kiên cường. Chúa nói: “Hãy đặt xa ta cốc rượu này”. Chúa đã công nhận vua. Chúa không thể thừa nhận quyền lực của một người này đối với những người khác, vì chính Chúa là quyền lực tối cao! Chúa không thể chia sẻ linh hồn của mình! Chúa không thể nói: cái này là của Chúa, cái kia là của người… Nhưng Chúa lại công nhận sự buôn bán, công nhận việc hôn nhân. Và Chúa đã nguyền rủa oan cây si; nhưng nếu cây si không có quả thì có phải là lỗi tự cây si không? Nếu linh hồn cũng không sinh ra điều thiện thì đó cũng không phải lỗi tại linh hồn… Có phải tự tôi đã gieo điều ác vào trong linh hồn tôi không? Đấy anh xem!

Tiếng nói của hai người vang lên trong phòng, dịu đi rồi lại bùng lên như trong một cuộc đấu gay go sôi nổi. Paven đi đi lại lại sàn nhà kêu lên răng rắc dưới bước chân anh. Khi anh nói, mọi tiếng động đều hòa vào lời anh; và khi Rưbin đáp lại, giọng nói nặng trịch của Rưbin, điềm tĩnh và chậm chạp cất lên, người ta nghe rõ tiếng tích tắc đồng hồ và tiếng băng rạn nứt trên tường nhà.

– Tôi là một người thợ lò, tôi nói với anh theo cách nói của tôi: Chúa, y như ngọn lửa vậy. Đúng thế đấy. Chúa sống trong lòng người. Phương ngôn có câu: Đức Chúa là lời, mà lời là tinh thần…

Paven vẫn một mực, lặp lại:

– Lý trí!

– Đúng thế đấy! Thế nghĩa là Chúa ở trong lòng người và trong lý trí, chứ không phải trong nhà thờ! Nhà thờ, đó là mồ của Chúa…

Bà mẹ ngủ thiếp đi không nghe thấy Rưbin ra về.

Từ đó, Rưbin thường hay đến nhà, và nếu có một đồng chí nào của Paven ở đấy thì bác chỉ ngồi lặng thinh trong một góc, thỉnh thoảng mới nói một câu:

– Đúng, như thế đấy!

Một lần, Rưbin đưa đôi mắt sầm tối liếc nhìn những người cùng ngồi họp và giọng càu nhàu:

– Chúng ta phải nói những chuyện bây giờ, còn chuyện về sau thế nào, thì biết đâu được! Khi nào nhân dân được giải phóng, tự do sẽ phải biết làm thế nào thì tốt hơn. Người ta đã nhồi vào đầu óc nhân dân khá nhiều điều mà chính họ không muốn; như thế là đủ! Hãy để nhân dân tự xét lấy! Có thể là họ sẽ phế bỏ tất cả, tất cả cuộc đời và tất cả mọi thứ khoa học; có thể là họ sẽ nhận rõ từ xưa đến nay cái gì cũng chống lại họ, như Chúa ở nhà thờ chẳng hạn. Các anh chỉ cần trao vào tay nhân dân tất cả các thứ sách, rồi họ sẽ tự trả lời cho mà xem… Thế đấy!

Nhưng nếu hôm nào chỉ có một mình Paven thì lập tức hai người lại tranh luận liên miên, nhưng lúc nào cũng ôn tồn, bình tĩnh. Bà mẹ lo ngại lắng nghe hai người tranh cãi, đưa mắt nhìn họ, cố hiểu những điều họ nói. Đôi lúc, bà có cảm tưởng bác mu-gích vai rộng, râu đen kia và anh con trai to lớn và cứng cáp của bà đều hóa thành những người mù. Họ xông vào phía này phía khác, cố tìm một lối thoát, cố bám vào mọi cái, cố lay chuyển mọi vật với hai bàn tay lực lượng, nhưng vụng về, xê dịch chúng từ chỗ nọ đến chỗ kia, để chúng rơi xuống đất, rồi xéo chân lên. Hai người lướt qua vấn đề này, mò mẫm vấn đề kia, gác nó lại, nhưng không hề mất tin tưởng, và hy vọng…

Hai người đã làm cho bà mẹ quen tai với nhiều danh từ thẳng thắn và táo bạo nghe thật khủng khiếp, song những danh từ đó nay không còn đập mạnh vào bà như lúc đầu nữa, bà mẹ đã biết cách chống đỡ. Đôi lúc, sau những lời lẽ phủ nhận Chúa, bà lại cảm thấy có một lòng tin vững chắc vào Chúa. Những lúc ấy, bà mỉm cười độ lượng. Và nếu bà vẫn còn không ưa Rưbin thì giờ đây bà không còn ác cảm với bác ta nữa.

Một tuần một lần, bà đến nhà tù mang quần áo và vài quyển sách cho Anđrây. Một hôm, bà được phép thăm anh. Khi về nhà, bà cảm động kể lại:

– Anđrây ở đấy vẫn như ở nhà. Anh ấy tốt với mọi người và mọi người đều vui đùa với anh. Bị giam cầm như thế thật là cực khổ, đau đớn, nhưng anh không hề để lộ ra điều đó bao giờ…

Rưbin nói:

– Phải như thế mới được! Tất cả chúng ta đều sống vất vả khổ cực, sự vất vả khổ cực như nằm trong da thịt ta… trong hơi thở ta, nó như là một thứ quần áo chúng ta phải mặc. Không có cái gì đáng tự hào về điều đó cả. Không phải tất cả mọi người đều bị bịt mắt, mà có người tự nhắm mắt lại! Thế đấy! Nhưng khi người ta ngu ngốc thì mà cứ chịu đựng!