Xidôp vừa ngồi lên ghế vừa lầu bầu.

– Bác làm sao thế? - Bà mẹ hỏi.

– Có làm sao đâu!… Thiên hạ thật là ngốc…

Có tiếng chuông reo. Một người tuyên bố, giọng bàng quan:

– Tòa án…

Mọi người lại đứng lên như lần trước, bọn quan tòa cũng lại bước ra theo thứ tự như cũ rồi lại ngồi xuống. Các bị can lại được dẫn vào.

– Coi chừng đấy! - Xidôp thì thầm. - Tên chưởng lý sắp nói.

Bà mẹ nghển cổ, cả người nghiêng về phía trước và lặng người đi; bà lại chờ đợi một điều gì khủng khiếp.

Tên chưởng lý đứng lên, đầu quay về phía bọn quan tòa, khuỷu tay tỳ lên bàn, hắn thở dài và bắt đầu nói, tay phải đưa lên đưa xuống trên không. Bà mẹ không hiểu được những câu nói đầu của hắn; giọng hắn dõng dạc, khi bổng khi trầm, tuôn ra không đều, lúc chậm lúc nhanh. Lời hắn nói kéo dài, buồn tẻ như một đường may đều đều, và bỗng bay lên vồn vã, quay cuồng như một bầy ruồi đen trên miếng đường. Nhưng bà mẹ chẳng thấy có gì kinh khủng, là đe dọa cả. Lạnh như tuyết, xám như tro, lời hắn tuôn ra, rơi xuống tràn ngập trong phòng xử một cái gì chán tẻ tựa hạt cát nhỏ và khô. Bài nói ít ý nhiều lời ấy chắc cũng chẳng lọt được vào tai Paven và các đồng chí của anh, họ không hề lo lắng và vẫn bình thản tiếp tục chuyện trò nho nhỏ như trước, chốc chốc lại công nhiên mỉm cười, hoặc giả vờ nhăn mặt để che giấu một nụ cười.

– Hắn nói láo! - Xidôp thì thầm.

Bà mẹ không thể nói được như vậy. Bà nghe những lời tên chưởng lý nói, hiểu rằng hắn ta buộc tội tất cả mọi người, chẳng phân biệt người nào. Đả động tới Paven, hắn lại nói về Phêđia, coi Phêđia cũng như Paven, và để nhấn mạnh lại cố đèo thêm Bukin: như là hắn bỏ tất cả các bị can vào chung một cái bị, ép người này vào người kia. Nhưng ý nghĩ bên ngoài của những lời hắn nói không làm cho bà mẹ bằng lòng, chẳng làm cho bà mẹ xót thương, cũng không làm cho bà mẹ sợ hãi; thế nhưng bà vẫn chờ đợi cái điều ghê gớm, bà cố tìm cái điều ghê gớm ấy bên dưới những lời nói, trên nét mặt, trong đôi mắt, trong giọng nói của tên chưởng lý, một cái gì khủng khiếp, bà mẹ cảm thấy thế, nhưng không chộp được nó, một lần nữa nó lại trùm bọc lấy trái tim bà dưới một tấm lưới khô và ram ráp.

Bà ngước nhìn bọn quan tòa: bài nói kia rõ ràng là chẳng cho bọn chúng thích thú. Các bộ mặt vàng khè và xám xịt, không sinh lực, chẳng nói lên điều gì hết. Các câu tên chưởng lý nói gieo rắc trong không khí một làn sương mù vô hình, càng lúc càng dày đặc chung quanh bọn quan tòa, bao trùm chúng trong một áng mây lạnh lùng và chờ đợi mệt mỏi.

Tên chánh án không nhúc nhích, cứng đờ như một cái xác ướp; những vệt xám nhỏ phía sau đôi mục kỉnh của hắn lúc lúc lại biến đi, hòa tan vào khuôn mặt. Và trước sự lãnh đạm gần giống như cái thây ma đó, trước thái độ bàng quan lạnh lùng đó, bà mẹ phân vân tự hỏi thầm: “Chúng xét xử đây ư?”

Nỗi hoài nghi đó làm cho lòng bà se lại, dần dần xua đuổi khỏi tim bà niềm lo sợ về cái điều ghê gớm bà hằng chờ đợi, và một cảm giác tủi nhục như thít lấy cổ bà.

Lời nói của tên chưởng lý chợt dừng lại, hắn còn lắp bắp từng đoạn, nghiêng mình chào bọn quan tòa và xoa xoa tay ngồi xuống. Tên đại biểu quý tộc, cặp mắt lấc láo, gật đầu với hắn; tên thị trưởng bắt tay hắn, còn tên đại biểu hàng tổng thì chỉ ngắm cái bụng của mình và mỉm cười.

Song rõ ràng là bài nói ấy không làm cho bọn quan tòa vui thích, bọn chúng vẫn không nhúc nhích.

– Đến phiên…- lão già nhỏ bé vừa nói vừa đưa một tờ giấy lên ngang mặt, - đến phiên luật sư bào chữa cho Phêđôxêep, Mackôp và Zagarôp.

Viên luật sư mà bà mẹ trông thấy ở nhà Nikôlai đứng lên. Trên khuôn mặt rộng và hiền từ của ông, cặp mắt nhỏ bé tươi cười, ngời sáng hình như dưới đôi mày hung hung hiện ra đôi lưỡi nhọn y như chiếc kéo đang cắt gì trên không. Ông bắt đầu nói thong thả, dõng dạc và rõ ràng, nhưng bà mẹ không nghe được. Xidôp thì thầm vào tai bà:

– Bà có hiểu ông ta nói gì không? Bà có hiểu không? Đó là những người tâm thần rối loạn, những người lập dị, ông ấy bảo thế. Phêđia là một người như thế sao?

Bà mẹ không đáp, choáng váng vì một nỗi thất vọng nặng nề. Nỗi tủi nhục trong lòng càng tăng lên nữa, đè nặng lên tâm hồn bà. Bây giờ bà mới hiểu tại sao bấy lâu bà chờ đợi phiên tòa, bà tưởng sẽ được dự một cuộc tranh cãi thẳng thắn và nghiêm khắc giữa con trai bà với sự thật của con và bọn quan tòa với cái chân lý của chúng. Bà hằng hình dung chúng sẽ hỏi Paven rất lâu, chăm chú, tỉ mỉ, về toàn bộ đời sống của tâm hồn con mình, hằng tưởng chúng sẽ dùng những cặp mắt sáng suốt mà xem xét tư tưởng hành động và công việc của con mình. Bà hằng mong rằng khi chúng thấy Paven cương trực như thế nào, chúng sẽ nói to lên, rất công minh:- Người này có lý!

Nhưng chẳng có điều gì như thế cả. Hình như các bị can cách xa bọn quan tòa hàng trăm dặm, và bọn quan tòa cũng chẳng làm cho các bị can thấy rõ hơn cái sai đúng chút nào. Mệt mỏi, bà mẹ không chú ý đến cuộc tranh cãi nữa không nghe nữa. Bà mẹ ngẫm nghĩ, bực tức: “Chúng xét xử như thế ư?”

– Thật tội cho chúng! - Xidôp thì thầm gật đầu đồng tình!

Bây giờ là một ông luật sư khác đứng lên nói, một người nhỏ bé, mặt nhọn, tái xanh và có vẻ chế giễu; bọn quan tòa ngắt lời ông ta.

Tên chưởng lý đột ngột đứng lên, bấp tấp và cáu gắt, hắn nói đến tiếng biên bản, rồi lão già nhỏ bé bắt đầu nói, khuyên tên chưởng lý bình tĩnh. Ông luật sư nghe lời chúng, hơi nghiêng đầu kính cẩn và tiếp tục nói:

– Cứ bới ra! - Xidôp nói. - Bới hết ra…

Phòng xử trở lại xôn xao, một không khí hung hăng giận dữ nổi lên trong công chúng; ông luật sư dùng những tiếng độc địa quất vào làn da đã già cỗi của bọn quan tòa; bọn này như càng siết lại với nhau hơn nữa, phình lên và giãn người ra để chống đỡ những cái búng châm chọc và nghiêm khắc của ông ta.

Nhưng Paven đã đứng dậy. Không ai bảo ai, phòng xử án bỗng nhiên im bặt. Bà mẹ nhoài hẳn người về phía trước, Paven bình thản bắt đầu:

– Vì là người của một đảng, tôi chỉ thừa nhận tòa án của đảng tôi, cho nên tôi không nói để bảo vệ tôi. Nhưng theo ý muốn của các đồng chí của tôi, các anh em đó cũng chẳng cần có người bào chữa; tôi thử giải thích với các ngài những điều mà các ngài không hiểu. Ông chưởng lý đã cho cuộc biểu tình của chúng tôi dưới ngọn cờ xã hội dân chủ là một cuộc nổi dậy chống lại quyền lực tối cao, và ông luôn luôn nói về chúng tôi như những kẻ phiến loạn chống lại Sa hoàng. Tôi cần phải tuyên bố rằng, đối với chúng tôi, nền chuyên chế không phải là cái dây xích độc nhất trói buộc đất nước, nó chỉ là cái dây xích thứ nhất, mà chúng tôi cần phải giải thoát cho nhân dân…

Sự im lặng lại càng đậm sâu hơn nữa khi vang lên giọng nói rắn chắc ấy, cái giọng nói dường như làm cho các bức tường của phòng xử án giãn rộng ra, y như là Paven đã lùi rất xa cử tọa, nhưng cùng một lúc lại bật rõ hơn lên.

Bọn quan tòa cử động nặng nhọc và lo lắng. Tên đại biểu quý tộc thì thào với tên bồi thẩm có nét mặt uể oải; tên này lắc đầu rồi nói chuyển sang lão già nhỏ bé, trong lúc lão ta cũng đang nghe tên thẩm phán vẻ bệnh hoạn ở tai bên kia. Lão già ngồi lắc lư trên ghế bành, nói gì với Paven, nhưng giọng nói của lão chìm trong lời trình bày của Paven như bị cuốn đi trong làn nước chảy đều đều của một dòng sông rộng.

– Chúng tôi là những người theo chủ nghĩa xã hội. Điều đó có nghĩa chúng tôi là thù địch của chế độ tư hữu đang phân chia và đối lập hạng người này với hạng người khác, gây một sự tranh chấp quyền lợi không thể điều hòa cái chế độ đang nói dối hòng che giấu hoặc chứng minh cho cái mâu thuẫn đó, đang sa đọa tất cả mọi người bằng sự dối trá giả nhân giả nghĩa và hằn thù. Chúng tôi nói: một xã hội coi con người như một cái công cụ để làm giàu là một xã hội vô nhân đạo, thù địch với chúng tôi; chúng tôi không thể dung thứ cái đạo đức giả dối hai mặt của nó. Chúng tôi ghê tởm tính chất vô liêm sỉ và tàn bạo của nó đối với con người; chúng tôi muốn đấu tranh, chúng tôi đấu tranh chống lại tất cả mọi hình thức nô dịch về vật chất lẫn tinh thần con người mà xã hội ấy đã áp dụng, chúng tôi chống lại mọi phương pháp hòng đè bẹp con người để thỏa mãn lòng tham không đáy. Chúng tôi là công nhân, những người đã lao động sáng tạo ra tất cả, từ những máy móc khổng lồ cho đến đồ chơi của con trẻ, thế mà chúng tôi lại bị tước mất quyền được đấu tranh cho danh dự làm người của chúng tôi, ai cũng tự cho mình cái ưu thế được coi chúng tôi như là những công cụ hòng đạt tới mục đích của họ; giờ đây, chúng tôi muốn có đủ tự do để chúng tôi có thể, với thời gian, giành lấy toàn bộ chính quyền. Các khẩu hiệu của chúng tôi rất đơn giản; đả đảo chế độ tư hữu! Mọi tư liệu sản xuất đều về tay nhân dân! Toàn bộ chính quyền về tay nhân dân! Ai ai cũng bắt buộc phải lao động! Các ngài thấy đấy, chúng tôi không phải là những kẻ phiến loạn!

– Yêu cầu anh… đi thẳng vào vấn đề! - Lão chánh án nói, giọng to và rành rọt.

Lão xoay mình về phía Paven và nhìn anh. Bà mẹ thấy dường như con mắt mờ nhạt bên trái của lão chợt lóe lên một thứ ánh sáng độc địa, thèm thuồng. Và tất cả bọn quan tòa nhìn chằm chằm vào người thanh niên với những cặp mắt như dán vào mặt anh, bám vào người anh để mà hút máu hòng bồi bổ cho thân hình già cỗi của chúng. Còn Paven, anh đứng thẳng người, vững chắc và cương quyết, đưa tay về phía bọn quan tòa nói rõ ràng từng câu, chẳng la hét gì hết:

– Chúng tôi là những người cách mạng và chúng tôi sẽ còn làm cách mạng chừng nào còn cái chế độ người thì phải lao động trong lúc kẻ khác cứ chỉ tay năm ngón. Chúng tôi đấu tranh chống lại cái xã hội mà các ngài được lệnh bảo vệ quyền lợi, cái xã hội mà chúng tôi là những kẻ thù không đội trời chung và chúng tôi cũng là những kẻ đối địch với các ngài, và sự thỏa hiệp giữa chúng ta chỉ có thể có chừng nào chúng tôi chiến thắng. Và chúng tôi, những người công nhân, nhất định chúng tôi sẽ thắng! Những kẻ ra lệnh cho các ngài không mạnh như chúng tưởng đâu. Chính của cải mà chúng vơ vét và bảo vệ bằng cách hy sinh hàng triệu con người bị nô dịch, chính cái sức mạnh giúp chúng thống trị chúng tôi, đang gây ra trong bọn chúng những mâu thuẫn xô xát, đang hủy hoại chúng về thể xác và tinh thần. Chế độ tư hữu đòi hỏi một sự căng thẳng quá lớn để bảo vệ nó, và thật ra, tất cả các ngài đang làm chủ chúng tôi, nhưng chính các ngài lại là những kẻ bị nô dịch hơn chúng tôi, các ngài bị nô dịch về tinh thần; còn chúng tôi, chúng tôi chỉ bị áp bức về mặt vật chất mà thôi. Các ngài không thể tự giải thoát mình ra khỏi cái ách của các thành kiến và các tập quán đang hủy hoại tinh thần các ngài; còn chúng tôi, chẳng có điều gì cản trở nổi lòng chúng tôi được tự do; thuốc độc mà các ngài đầu độc chúng tôi còn yếu hơn những thứ giải độc mà các ngài vô tình rót vào trong ý thức chúng tôi. Và cái ý thức đó lớn lên, nó phát triển không ngừng, mỗi ngày nó mỗi bốc nóng và lôi cuốn được tất cả những phần tử ưu tú nhất, lành mạnh nhất về tinh thần, ngay trong tầng lớp của các ngài nữa. Các ngài hãy nhìn xem: các ngài đã chẳng còn ai để có thể nhân danh quyền lực của các ngài mà đấu tranh về tư tưởng, các ngài đã dốc hết mọi lập luận có thể che chở được các ngài khỏi bị lịch sử lên án, các ngài chẳng còn sáng tạo ra được điều gì mới mẻ trong lĩnh vực tư tưởng, các ngài đã cằn cỗi về trí tuệ. Còn tư tưởng của chúng tôi ngày một lớn mạnh, ngày một sáng chói thêm, xâm nhập ngày càng sâu vào quần chúng nhân dân, tổ chức họ lại để đấu tranh giành lấy tự do. Ý thức về cái vai trò lớn lao của giai cấp công nhân đoàn kết lại hết thảy mọi công nhân trên thế giới thành một tâm hồn duy nhất, các ngài tuyệt đối không có thể ngăn lại quá trình đổi mới của cuộc sống, ngoài cách dùng những hành động tàn ác và vô liêm sỉ. Nhưng sự vô liêm sỉ thì thật là lộ liễu, và sự tàn ác chỉ làm tăng thêm phẫn uất. Lại có những bàn tay ngày nay đang bóp nghẹt chúng tôi, nhưng ngày mai đây sẽ thân ái siết chặt tay chúng tôi. Năng lực của các ngài chỉ là thứ năng lực máy móc, tích lũy vàng bạc, cái năng lực đó tập hợp các ngài thành từng nhóm chỉ hòng cấu xé lẫn nhau. Năng lực của chúng tôi là sức mạnh sinh động của ý thức đoàn kết ngày một tăng thêm giữa hết thảy các công nhân. Bất cứ việc gì của các ngài làm đều là tội ác, vì các ngài chỉ hòng nô dịch con người; công việc của chúng tôi giải thoát thế giới khỏi bọn ma quỷ sinh ra thói lừa bịp, lòng hằn thù, sự tham lam do các ngài tạo nên hòng dọa nạt nhân dân. Các ngài đã dứt con người ra khỏi cuộc sống và đã nghiền nát nó; chủ nghĩa xã hội đoàn kết cái thế giới đã bị các ngài phá hoại thành một khối duy nhất vĩ đại, và nhất định ngày ấy sẽ đến!

Paven dừng lại một lúc rồi nhắc một lần nữa, giọng dịu hơn nhưng mạnh hơn:

– Nhất định ngày ấy sẽ đến!

Bọn quan tòa thì thào với nhau, mặt nhăn nhó một cách kỳ quặc, mắt không ngớt trố nhìn Paven, và bà mẹ có cảm giác như cái nhìn của chúng làm bẩn cái thân hình mềm mại và rắn chắc của con bà mà chúng thèm rỏ dãi được khỏe, được cường tráng và tươi trẻ như anh. Các bị can chăm chú nghe từng lời người đồng chí của họ nói, khuôn mặt họ xanh xao nhưng mắt họ rực lên niềm vui sướng. Bà mẹ nuốt từng lời của con; nhiều đoạn dài khắc sâu vào tâm trí bà. Mấy lần rồi, lão già nhỏ bé ngắt lời Paven, lão giảng giải cho Paven cái gì chẳng rõ; có một lần lão lại nhếch một nụ cười buồn thảm. Paven lặng lẽ nghe, rồi lại tiếp tục, giọng nói nghiêm khắc nhưng bình tĩnh, buộc chúng phải chú ý nghe anh, buộc chúng phải phục tùng ý muốn của anh.

Nhưng sau cùng, lão già đưa tay ra phía Paven hét lên. Paven chỉ đáp lại bằng một giọng hơi chế giễu:

– Tôi nói đến đây là hết. Tôi không muốn làm mếch lòng cá nhân các ngài, trái lại thế: buộc phải dự cái tấn trò các ngài gọi là một cuộc xét xử này, tôi cảm thấy gần như thương hại các ngài. Dẫu sao các ngài cũng là những con người, và bao giờ chúng tôi cũng lấy làm khổ tâm thấy những hạng người tự hạ mình xấu xa như vậy để phục vụ cho sự áp bức, mất ý thức về nhân phẩm của bản thân mình, mặc dù hạng người ấy thù địch với mục đích của chúng tôi.

Anh ngồi xuống, không nhìn bọn quan tòa; bà mẹ nín thở, theo dõi chúng và chờ đợi.

Anđrây mặt tươi hẳn lên, siết chặt tay Paven; Xamôilôp, Madin và tất cả các anh em khác cùng xoay mình về phía Paven. Paven mỉm cười, không ngượng nghịu trước thái độ phấn khởi của các đồng chí, đưa mắt về phía ghế dài bà mẹ ngồi, gật gật đầu như muốn hỏi:

– Có đúng như thế không mẹ?

Dào dạt một tình thương yêu thắm thiết, bà mẹ đáp lại bằng một tiếng thở dài sung sướng.

– Lần này, việc xét xử mới bắt đầu nhé! - Xidôp thì thào… Anh em họ chuẩn bị đến tài tình, phải không bà?

Bà mẹ không đáp lại, chỉ gật đầu. Bà sung sướng vì con bà đã nói dũng cảm đến thế, và có thể bà càng sung sướng khi thấy con mình kết thúc.

Một câu hỏi đập đi đập lại trong trí bà:

– Nào, giờ đây thì thế nào? Các ông sẽ nói ra sao?