Gần một tháng sau cái đêm báo động ấy chúng mới đến.
Nicôlai Vêxôpsikôp đang có mặt tại đấy, cả ba đang bàn về tờ báo của họ. Lúc bấy giờ đã khuya, gần nửa đêm. Bà mẹ đã đi nằm, và trong giấc ngủ chập chờn, bà mơ màng nghe tiếng nói thì thầm, lo lắng của họ. Bỗng nhiên Anđrây đứng dậy, rón rén qua bếp, khe khẽ cài cửa lại. Ở cổng ra vào, vang lên một tiếng va vào chiếc thùng sắt. Rồi cánh cửa bỗng mở toang, anh người Ukrain bước một bước tới bếp, kêu lên se sẽ nhưng rõ ràng:
– Nghe có tiếng đinh thúc ngựa!
Bà mẹ từ trên giường nhảy vội xuống đất hai tay run lập cập, vơ lấy quần áo mặc. Nhưng Paven hiện ra trên ngưỡng cửa, nói giọng bình tĩnh:
– Mẹ cứ nằm…, mẹ đang ốm…
Ngoài hiên nghe có những tiếng lướt chạm se sẽ. Paven đến gần cửa lớn, lấy tay đẩy cửa ra, hỏi:
– Ai đấy?
Nhanh như chớp, một bóng người cao lớn xám xịt hiện ra trên ngưỡng cửa, một bóng khác theo sau. Hai tên sen đầm chặn ngay Paven vào giữa. Một giọng gay gắt và giễu cợt vang lên:
– Không phải những người anh chờ đợi, hử?
Tên vừa nói là một sĩ quan, người cao lớn và mảnh khảnh, có hàng ria mép đen và thưa. Phêđiakin, tên cảnh sát vùng ngoại ô, tiến về phía giường bà mẹ, một bàn tay đưa lên vành mũ cát-két, một tay chỉ vào bà, xoe tròn cặp mắt rất dữ tợn, nói:
– Bẩm quan, đây là mẹ nó!
Rồi vung cánh tay về phía Paven, hắn nói tiếp:
– Còn đây là chính nó!
Tên sĩ quan nhíu mà hỏi:
– Anh là Paven Vlaxôp?
Paven gật đầu. Tên sĩ quan vê hàng ria mép nói tiếp:
– Ta được lệnh đến khám nhà anh… Mụ già kia, đứng dậy! Còn mấy tên nào kia?
Hắn nhìn vào trong phòng, rồi rảo bước đi tới:
– Tên các anh là gì?
Lúc bấy giờ có hai người bị bắt đến làm chứng bước vào phòng: đó là Tơvêriakôp, người thợ đúc già và Rưbin, người thợ đốt lò, ở thuê nhà của Tơvêriakôp. Tóc và râu đều đen rậm, vẻ người đứng đắn, Rưbin nói to và dõng dạc:
– Chào bà Pêlagâya!
Bà mẹ khoác áo vào như để tự trấn tĩnh, lẩm bẩm:
– Thật là lắm chuyện! Đang đêm… cả nhà đang ngủ… mà kéo nhau đến!…
Căn phòng chật ních, hăng hắc một mùi xi đánh giày. Hai tên sen đầm và Rưbin, tên cảnh sát trưởng vùng ngoại ô, nện ủng vang trên sàn, lấy hết sách từ trên giá xuống xếp thành đống trên bàn trước mặt tên sĩ quan. Hai tên khác gõ nắm tay vào các bức vách, nhoài xuống gầm ghế; một tên ì ạch leo lên lò sưởi. Anđrây và Vêxôpsikôp đứng sát vào nhau, trong một góc nhà, khuôn mặt rỗ của Vêxôpsikôp nổi đầy vết đỏ, đôi mắt ti hí của anh không ngớt nhìn tên sĩ quan. Anđrây thì vê hàng ria mép, và khi bà mẹ bước vào phòng, anh mỉm cười, âu yếm gật gật đầu ra hiệu.
Bà mẹ cố gắng nén nỗi hoảng sợ, bước tới, nhưng bà đi không ne né một bên như thường lệ, mà ưỡn ngực ra phía trước, như cố làm ra vẻ quan trọng trông đến mức tức cười. Bà đi, chân nện ầm ầm, đôi lông mày giật thon thót.
Tên sĩ quan vội vàng chìa mấy ngón tay thon dài, vớ lấy các cuốn sách, lật từng trang, lắc lắc từng cuốn, rồi cử chỉ thành thạo, vứt sang một bên. Thỉnh thoảng một cuốn rơi xệp xuống đất. Mọi người im lặng. Chỉ nghe thấy mấy tên sen đầm mồ hôi nhễ nhại thở hồng hộc, đinh thúc ngựa lách cách. Thỉnh thoảng có tiếng hỏi:
– Đã lục đây chưa?
Bà mẹ đến đứng gần mấy bức vách bên Paven, không khác gì anh, bà cũng khoanh tay trước ngực và cũng đưa mắt nhìn tên sĩ quan. Gối bà run run, mắt bà như bị một lớp sương mù che kín.
Bỗng nhiên tiếng Vêxôpsikôp vang lên, gay gắt:
– Việc gì các ông lại vứt sách xuống đất?
Bà mẹ rùng mình. Tơvêriakôp gật gật đầu như có ai đánh vào gáy, còn Rưbin thì húng hắng và chăm chú nhìn Nikôlai.
Tên sĩ quan nhíu mắt lại và nhìn chòng chọc vào bộ mặt rỗ bất động của Vêxôpsikôp. Mấy ngón tay của hắn giở các trang sách càng nhanh hơn. Có lúc hắn mở đôi mắt xám ra thật to, tưởng chừng hắn quá đau đớn, và sắp thét lên một tiếng giận dữ bất lực chửi rủa cơn đau ấy.
Vêxôpsikôp lại gắt:
– Anh lính kia! Nhặt ngay mấy cuốn sách lên…
Bọn sen đầm đều quay về phía Vêxôpsikôp, rồi đưa mắt nhìn tên sĩ quan. Tên này lại ngẩng đầu lên, nhìn chằm chằm cái thân hình vạm vỡ của Nikôlai, rồi nói giọng mũi lè nhè:
– Hừ… Hừ… Nhặt lên…
Một tên sen đầm vừa cúi xuống nhặt sách, giấy đã nhàu nát, vừa liếc mắt lườm Vêxôpsikôp…
Bà mẹ thì thầm với Paven:
– Cái anh Nikôlai đừng nên nói mới phải!
Paven nhún vai, Anđrây thì cúi đầu.
– Ai đọc Kinh Thánh đây?
Paven trả lời:
– Tôi.
– Còn tất cả những sách này là của ai?
– Của tôi. - Paven trả lời.
– Được! - Tên sĩ quan nói, rồi ngả người tựa trên ghế. Hắn bẻ mấy ngón tay trên bàn tay nhỏ nhắn kêu răng rắc, duỗi dài hai chân dưới gầm bàn, vê lại hàng ria mép, rồi gọi Vêxôpsikôp.
– Anđrây Nakhôtka là anh, phải không?
– Phải! - Nikôlai trả lời và bước tới.
Anđrây đưa tay níu vai Vêxôpsikôp, kéo lại:
– Anh ấy nhầm đấy! Anđrây là tôi!
Tên sĩ quan giơ tay chỉ vào mặt Vêxôpsikôp dọa:
– Liệu hồn, thằng kia!
Rồi hắn bắt đầu lục tìm gì trong giấy tờ của hắn.
Bên ngoài, ánh trăng lạnh lùng rọi qua cửa sổ. Có người nào đi trước nhà, tiếng kêu lạo xạo.
Tên sĩ quan hỏi:
– Nakhôtka, trước đây có phải mày đã từng bị tra xét vì phạm tội chính trị không?
– Phải, ở Rôxtôp và Xaratôp… Chỉ khác là ở đó, sen đầm gọi tôi bằng “anh”…
Tên sĩ quan nhíu con mắt phải, lấy tay dụi dụi, rồi nhe hàm răng nhỏ ra, nói tiếp:
– Thế ra Nakhôtka chính là anh. Anh có biết quân hèn mạt nào đã rải những lời kêu gọi đáng tội chết ở nhà máy không?
Anđrây lắc lư người, rồi vừa nở một nụ cười rộng, vừa toan nói một câu gì, bỗng vang lên tiếng nói giận dữ của Vêxôpsikôp:
– Đây là lần đầu tiên chúng tôi gặp những quân hèn mạt…
Căn phòng im lặng trong giây lát, không ai nói năng động tĩnh gì.
Vết sẹo của bà mẹ tái đi và lông mày bên phải của bà nhếch lên. Bộ râu đen của Rưbin bắt đầu run rẩy khác thường; bác cúi đầu, đưa một ngón tay vuốt râu chầm chậm.
Tên sĩ quan ra lệnh:
– Tống cổ con vật ấy ra ngoài!
Hai tên sen đầm liền túm lấy hai cánh tay Vêxôpsikôp, lôi tuột xuống bếp. Tại đây, anh dừng lại cố bẩm chân xuống sàn, thét lên:
– Khoan… Để ta mặc áo nào!
Lúc bấy giờ tên cảnh sát trưởng ở ngoài bước vào:
– Không có gì. Chúng tôi đã khám xét khắp nơi.
Tên sĩ quan mỉm cười nói:
– Tất nhiên! Ở đây, ta đương đầu với một tên có nhiều kinh nghiệm…
Bà mẹ lắng nghe giọng nói ríu rít, run rẩy và rời rạc của tên sĩ quan, nhìn nét mặt vàng khè của hắn mà khiếp sợ và cảm thấy hắn là một kẻ thù tàn nhẫn, đầu óc của kẻ quyền quý khinh miệt nhân dân. Bà rất ít khi trông thấy hạng người ấy và bà gần như quên rằng trong xã hội vẫn còn loại chúng.
Bà nghĩ thầm: “Chính bọn đó làm cho ta lo ngại đây!”
– Ông Anđrây Ôniximôp Nakhôtka, con hoang, tôi được lệnh bắt ông.
Anđrây bình tĩnh hỏi lại:
– Vì lẽ gì?
– Vì lẽ gì thì sau tôi sẽ nói.
Tên sĩ quan trả lời với một giọng lễ phép đầy hằn học.
Hắn quay về phía bà mẹ hỏi:
– Mụ có biết đọc không?
Paven trả lời:
– Không.
– Tôi không hỏi anh! - Tên sĩ quan nói nghiêm khắc, rồi lặp lại: - Mụ già kia! Trả lời đi!
Lòng bà mẹ tràn ngập một mối căm thù tự bản năng đối với con người đó. Bà chợt đứng thẳng người, run lên như bị ngâm trong nước lạnh. Vết sẹo của bà tím lại và hàng lông mày bà sụp xuống.
Bà dang cánh tay về phía tên sĩ quan nói:
– Đừng có quát tháo như thế. Ông còn trẻ, ông chưa thấu rõ nỗi buồn khổ…
Paven tìm cách ngắt lời:
– Mẹ hãy bình tĩnh!
Bà lao về phía bàn kêu lên:
– Khoan đã, Paven? Tại sao các ông lại bắt những người này?
Tên sĩ quan đứng dậy, quát lớn:
– Không việc gì đến mụ! Im ngay! Dẫn Vêxôpsikôp ra đây!
Rồi hắn cầm một mảnh giấy đưa lên ngang tầm mắt đọc. Nikôlai bị dẫn vào.
Tên sĩ quan ngừng đọc, quát:
– Anh bỏ mũ ra!
Rưbin đến gần bà mẹ lấy vai thích vào bà, nói nhỏ:
– Bà đừng nóng!
– Các anh giữ tay tôi thế này thì làm thế nào tôi bỏ mũ được! - Nikôlai hỏi, làm át tiếng đọc biên bản.
Tên sĩ quan vứt tờ giấy xuống bàn:
– Ký vào đây!
Bà mẹ nhìn những người có mặt ký tên vào biên bản. Cơn phẫn uất đã qua, lòng bà như héo lại. Những giọt nước mắt tủi nhục và bất lực muốn trào ra. Những giọt nước mắt ấy đã từng nhỏ trong hai mươi năm ròng chung sống với chồng. Nhưng giờ đây, bà hầu như quên những giọt nước mắt đau xót nóng bỏng đó. Tên sĩ quan nhìn bà nhăn mặt khinh bỉ:
– Đã đến lúc khóc đâu! Coi chừng, kẻo rồi đây không còn nước mắt mà khóc nữa đấy!
Bà lại nổi giận trả lời tên sĩ quan:
– Những người mẹ luôn luôn có đủ nước mắt để khóc về mọi việc… về mọi việc! Nếu ông có một bà mẹ, mẹ ông phải biết rõ điều đó!
Tên sĩ quan vội vàng xếp giấy tờ vào chiếc cặp mới tinh có khóa sáng trưng, rồi ra lệnh:
– Dẫn đi!
– Tạm biệt Anđrây, tạm biệt Nikôlai!
Paven chào khẽ, nhưng giọng đầy nhiệt tình, vừa siết chặt tay hai người đồng chí.
Tên sĩ quan vừa nhắc lại, vừa cười chế nhạo:
– Đúng đấy, xin tạm biệt!
Vêxôpsikôp thở hổn hển; cái cổ to của anh như tắc lại, đôi mắt quắc lên giận dữ. Anđrây thì rất tươi cười, gật gật cái đầu vừa nói vài lời với bà mẹ. Bà mẹ làm dấu thánh cầu cho anh và nói:
– Chưa rõ ai là người ngay…
Sau đấy bọn người mặc áo tơi dạ xám rút lui ra lối cổng, tiếng giày đinh thúc ngựa kêu lách cách, rồi biến mất. Người đi ra sau cùng là Rưbin; bác đưa cặp mắt đen chăm chú nhìn Paven, rồi trầm ngâm nói:
– Thôi… xin tạm biệt!
Bác thong thả vừa đi ra, vừa húng hắng ho trong chòm râu.
Hai tay chắp sau lưng, vẻ mặt buồn rầu, Paven đi qua đi lại chậm rãi trong phòng, giữa đống sách và quần áo la liệt trên sàn nhà:
– Mẹ có thấy chuyện xảy ra như thế nào đấy không?…
Bà mẹ đưa mắt phân vân nhìn căn phòng bề bộn, thì thầm lo lắng:
– Tại sao Nikôlai lại cục cằn như thế nhỉ?
Paven trả lời dịu dàng:
– Chắc chắn vì anh ta sợ…
Bà mẹ lẩm bẩm hoa tay vẻ bất lực:
– Thế là chúng đến, chúng bắt các anh ấy, rồi chúng dẫn đi…
Con trai bà thì ở lại. Bà thấy trong lòng bình tĩnh hơn đầu óc nghĩ đến cái thực tế vừa xảy ra chính bà không thể quan niệm nổi.
– Cái tên có nước da vàng vàng ấy, hắn chế nhạo ta, hắn dọa dẫm…
Bỗng nhiên Paven, nói giọng kiên quyết:
– Thôi mẹ! Mẹ lại đây, hai mẹ con sắp đặt lại tất cả chỗ này.
Paven gọi “mẹ” âu yếm, như anh chỉ gọi như thế vào những lúc anh cảm thấy gần gũi mẹ hơn. Bà bước tới gần con, nhìn vào tận mắt anh hỏi khẽ:
– Chúng làm nhục con phải không?
– Vâng!… Thật là khổ tâm! Thà bị bắt cùng với các anh ấy còn hơn…
Hình như bà mẹ thoáng thấy con rưng rưng nước mắt. Bà cảm thấy lờ mờ nỗi đau xót của Paven, để an ủi con, bà thở dài, nói:
– Con liệu chừng… Rồi chúng sẽ đến bắt cả con nữa đấy.
– Đúng.
Sau một lát im lặng, bà nói, giọng buồn rầu:
– Paven, con ạ! Con thật là vô tình! Ít ra con cũng phải an ủi mẹ! Đằng này, mẹ nói những điều gì con lại nói với mẹ những điều còn gở hơn nữa.
Paven đưa mắt nhìn mẹ, tiến lại gần bà, nói dịu dàng:
– Ấy là vì con không biết đấy mẹ ạ! Mẹ nên tập cho quen dần với những việc như thế đi.
Bà thở dài, rồi sau một lát im lặng, cố nén không rùng mình sợ hãi và nói tiếp:
– Này, có thể là chúng tra tấn chăng? Chúng làm cho người ta thịt nát xương tan chăng? Khi mẹ nghĩ đến những điều đó… mẹ thấy khiếp quá, Paven con yêu của mẹ!…
– Chúng hành hạ tâm hồn người ta… Đau đớn hơn nữa là chúng hành hạ với những bàn tay nhơ bẩn của chúng…
