Bà mẹ giật mình thức dậy. Có nhiều tiếng đập mạnh thình thình vào cánh cửa, có người nào đập cửa không ngớt, dai dẳng. Trời vẫn còn tối, tĩnh mịch, và tiếng đập cửa cứ dồn dập mãi làm bà mẹ lo lắng. Bà vội mặc áo chạy xuống bếp và đứng trong hỏi ra:
– Ai đấy?
– Tôi, - một giọng nói không quen đáp lại.
– Ai?
– Mở hộ cửa cho tôi với, - tiếng nói lại tiếp, nhè nhẹ và khẩn khoản.
Bà mẹ kéo chốt, lấy chân đẩy cánh cửa: Igơnat bước vào
– A, quả tôi không nhầm! - Anh vui vẻ nói.
Người anh bùn đất bê bết đến tận thắt lưng, mặt anh tái xám, đôi mắt thâm quầng, và mớ tóc quăn của anh rối tung ra ngoài chiếc mũ cát-két.
– Chúng cháu gặp nạn! - Anh thì thào sau khi khép cửa lại.
– Tôi biết…
Anh tỏ vẻ ngạc nhiên:
– Do đâu bà biết?
Bà kể lại vắn tắt và vội vã câu chuyện gặp gỡ của bà.
– Và hai người kia, hai đồng chí ấy mà, chúng có bắt đi không?
– Họ không có ở đó. Họ đã đi đến hội đồng kiểm tra quân dịch! Chúng đã bắt tất cả năm người, kể cả bác Rưbin…
Anh khịt khịt mũi, vừa mỉm cười vừa nói:
– Và sót cháu. Chắc chắn là chúng đang tầm nã cháu.
– Nhưng làm thế nào anh lại thoát được?
Cánh cửa căn phòng mở ra nhẹ nhàng.
– Cháu ấy à? - Igơnat nói to, vừa ngồi xuống chiếc ghế dài vừa nhìn chung quanh. Một phút trước khi bọn sen đầm tới, người gác rừng đã chạy đến và gõ vào cửa sổ. - Này anh em hãy coi chừng, - anh ta nói, - chúng đến tóm cổ các anh đấy…
Anh ta se sẽ cười, lấy vạt áo lau mặt.
– Ái chà, bác Rưbin không núng một cách dễ dàng, bác nói ngay với cháu:
“Igơnat chạy ngay ra thành phố, gấp lên, cậu có nhớ bà cụ chứ?” - Vừa nói vừa hí hoáy viết cho cháu một mảnh giấy - “Này đi đi!” Thế là cháu bò sau các bụi cây, cháu nghe bọn chúng đang mò đến! Chúng đông lắm! Bọn quỷ lúc nhúc khắp nơi. Một màng lưới dăng quanh chỗ chúng cháu làm. Cháu nằm lại, chúng đã đi qua bên cạnh! Sau đó thì cháu chồm dậy và cháu đi tìm bà, cháu cứ đi, cháu cứ đi mãi! Ròng rã hai đêm một ngày, không nghỉ…
Rõ ràng là anh rất bằng lòng mình. Đôi mắt nâu của anh sáng lên một nụ cười, cặp môi dày và đỏ rung lên…
– Tôi đi pha chè ngay cho anh uống! - Bà mẹ vừa nhanh nhảu nói vừa cầm vội lấy chiếc ấm.
– Mảnh giấy, cháu lấy đưa bà đây…
Anh nhấc chân lên mệt nhọc, vừa nguyền rủa vừa nhăn nhó và đặt chân lên chiếc ghế dài.
Nikôlai hiện ra trên bậc cửa.
– Chào đồng chí, - anh vừa chào vừa chớp mắt. - Nào, để tôi giúp anh nhé!
Và cúi mình xuống, anh tháo nhanh những dây băng đầy bùn cuốn ở chân.
– Này!… - Anh thanh niên khe khẽ nói, vừa đỡ lấy cẳng chân của mình, và mắt ngỡ ngàng, anh nhìn bà mẹ.
Bà mẹ nói, không để ý đến cái nhìn của anh:
– Phải lấy cồn bóp chân cho anh ấy…
– Đúng thế! - Nikôlai đáp.
Igơnat thẹn thùng, khịt khịt mũi.
Nikôlai tìm thấy mảnh giấy, anh mở ra vuốt cho thẳng và để mẩu giấy xám đó sắt vào mắt, anh đọc:
– “Đừng bỏ dở việc bà mẹ ạ, bà hãy nói với cái bà người cao cao ấy cứ viết nhiều hơn nữa về chúng tôi. Xin chào bà. Rưbin.”
Nikôlai từ từ buông thõng tay cầm mảnh giấy xuống và nói nho nhỏ:
– Thật đáng phục!…
Igơnat nhìn hai người, vừa nhè nhẹ ngọ nguậy các ngón cáu bẩn của bàn chân mới được tháo giày ra. Bà mẹ giấu khuôn mặt ướt đẫm nước mắt của mình, tiến lại gần anh, tay bưng chậu nước, ngồi thụp xuống và đưa tay ra phía chân người con trai; nhưng anh chàng luồn nhanh chân mình xuống dưới ghế, sợ hãi:
– Bà định làm gì thế?
– Đưa chân anh đây nhanh lên…
– Tôi đi lấy cồn ngay, - Nikôlai nói.
Igơnat càng thọc sâu chân mình xuống dưới ghế và lẩm nhẩm:
– Sao lại thế! Đây có phải là bệnh viện đâu, dẫu sao…
Bà mẹ liền tháo ngay băng chân ở chân kia.
Igơnat khịt khịt mũi, vụng về ngoèo ngoẹo cổ, đưa mắt xuống nhìn bà, vừa căng môi trông đến tức cười.
– Anh biết chứ, - bà tiếp lời, giọng run run, - chúng đã đánh bác Rưbin…
– Thật ạ? - Anh hỏi lại kinh hãi.
– Thật thế! Chúng đã đánh khá nhiều khi chúng dẫn bác tới Nikônxkôiê. Tới đó, tên hạ sĩ và thằng cảnh sát trưởng lại đánh vào mặt nữa và lấy chân đá… Rưbin máu me đầy mình!
– Đánh đá thì chúng thành thạo lắm! - Anh nói, hai mày nhíu lại, vai anh rung lên. - Cháu hãi chúng như hãi quỷ!…Còn bà con nông dân, hẳn họ không đánh anh ta chứ?
– Chỉ có mỗi người thôi. Tên cảnh sát trưởng bắt đánh. Nhưng tất cả những người khác đã chẳng chịu làm lại còn phản đối nữa là khác: “Không được đánh bác ấy”, họ bảo thế…
– Vâng, nông dân đã bắt đầu hiểu ai là người bên vực họ, và vì sao.
– Trong đó cũng có người biết lẽ phải…
– Đâu chẳng thế? Phải có người biết lẽ phải chứ! Họ ở khắp nơi, nhưng khó mà tìm ra được họ.
Nikôlai mang đến một chai cồn, bỏ than vào lò đun ấm chè và đi ra. Igơnat nhìn theo anh, đôi mắt tò mò và hỏi nhỏ bà mẹ:
– Ông chủ nhà kia có phải là một bác sĩ không ạ?
– Trong việc này không có ai là chủ, chỉ có đồng chí với nhau…
– Thế này thì lạ quá! - Người con trai vừa nói vừa mỉm cười, nửa tin nửa ngờ.
– Lạ cái gì?
– Thế đấy, ở một nơi thì người ta đấm vào đầu mình, ở nơi khác thì người ta rửa chân cho mình, còn ở giữa hai nơi đó thì có cái gì?
Cánh cửa căn phòng mở rộng và Nikôlai hiện ra trên ngưỡng cửa:
– Ở giữa thì có kẻ liếm tay bọn người đấm vào đầu và hút máu những người bị đánh, đấy, ở giữa là như thế đấy!
Igơnat nhìn anh kinh ngạc và hỏi sau một lát im lặng:
– Đấy chính là sự thật!
Anh đứng dậy, hết giậm mạnh chân này đến giậm mạnh chân kia, rồi nhận xét:
– Giờ thì hai chân trở lại bình thường rồi! Xin cám ơn…
Rồi bà người sang phòng ăn uống nước chè và Igơnat trang nghiêm kể:
– Tôi là người đi phát tờ báo; tôi đi thì khỏe lắm.
– Có nhiều người đọc báo không? - Nikôlai hỏi.
– Ai biết chữ đều đọc, ngay cả bọn giàu có, cố nhiên là bọn này không nhận tờ báo ở tay chúng tôi… Họ hiểu thế này này: người nông dân lấy máu mình tẩy rửa đất đai khỏi bàn tay bọn quý tộc và bọn giàu có, thế có nghĩa là họ tự chia sẻ lấy đất đai và sẽ làm như thế nào để chẳng còn ai là chủ, ai là người làm công nữa, hẳn thế! Chẳng ai là chủ, là người làm công thì tội quái gì phải sinh sự đánh nhau làm gì!
Anh ta dường như nổi giận và nhìn Nikôlai có vẻ nghi ngờ và dò hỏi. Nikôlai mỉm cười yên lặng.
– Và nếu như ngày nay ta đánh nhau trên toàn thế giới và ta thắng thì rồi ngày mai lại kẻ này giàu, người kia nghèo, thế thì cũng xin chịu!… Người ta sẽ hiểu rõ: của cải giống như hạt cát, nó không ở yên một chỗ, nó lại sẽ trôi đi khắp nơi! Thế ta khó nhọc để làm gì kia chứ!
– Xin anh đừng nổi giận! - Bà mẹ nói đùa.
Nikôlai vừa ngẫm nghĩ vừa nói:
– Phải làm cách gì để có thể chuyển đi thật gấp tờ truyền đơn về vụ bắt bớ Rưbin!
Igơnat lắng tai nghe:
– Có truyền đơn à?
– Ừ.
– Đưa đây, tôi mang đi cho! - Igơnat xoa xoa hai tay đề nghị.
Bà mẹ mỉm cười, không nhìn anh.
– Nhưng anh đang mệt và anh bảo là anh sợ kia mà.
Igơnat đưa bàn tay vạm vỡ lên vuốt lại mái tóc quăn rồi trả lời, giọng nghiêm nghị và bình tĩnh:
– Sợ là một việc, còn công việc lại là việc khác! Sao lại nhạo tôi?… Bà thật là lạ, bà ạ!
– Con ơi! - Bà mẹ bất giác thốt lên, tự buông thả lỏng mình theo niềm vui người con trai đã gieo vào tâm hồn bà. Igơnat mỉm cười bối rối.
– Giờ đây, tôi lại là một cậu bé!
Nikôlai ngắm nghía anh, đôi mắt hấp háy và độ lượng rồi nói tiếp:
– Anh sẽ không đi về đấy…
– Sao? Thế tôi sẽ đi đâu? - Igơnat lo lắng hỏi.
– Một người khác sẽ đi thay anh, còn anh, anh sẽ kể tỉ mỉ cho người đó biết phải làm gì và làm như thế nào, được không?
– Được! - Anh miễn cưỡng trả lời sau một lát lưỡng lự.
– Anh em sẽ xoay cho anh một giấy căn cước tốt và sẽ thu xếp đưa anh vào làm việc ở sở kiểm lâm…
Anh bỗng ngước mắt lên đầy lo lắng.
– Và nếu bà con nông dân đến lấy củi… hoặc làm công việc gì khác thì tôi làm thế nào? Tóm cổ bà con lại à? Tôi chẳng làm được đâu…
Bà mẹ bật cười, Nikôlai cũng cười, điều ấy làm cho anh chàng thêm bối rối và kém vui.
– Anh đừng bực bội như thế! - Nikôlai nói cho anh yên tâm. Anh sẽ không phải bắt bớ nông dân đâu. Hãy tin chắc thế!
– Thế thì lại khác! - Igơnat thốt lên, mỉm cười, vui vẻ và vững tâm. - Này, tôi thích làm ở nhà máy hơn, nghe nói ở đó có những người hiểu biết lẽ phải…
Bà mẹ rời khỏi bàn và nhìn qua cửa sổ:
– Đó là cuộc sống! - Bà nói, chiều nghĩ ngợi. - Mỗi ngày người ta cười năm lần… người ta cũng khóc bấy nhiêu lần! Nào, Igơnat xong chưa? Đi ngủ đi…
– Nhưng cháu chưa muốn ngủ đâu…
– Đi ngủ đi…
– Bà thật là nghiêm khắc quá! Được, cháu sẽ đi ngủ… Xin cảm ơn bà, bà đã cho uống nước chè và chăm sóc cháu…
Nằm dài trên chiếc giường của bà mẹ, anh ta vừa gãi đầu vừa lẩm bẩm:
– Rồi ở đây cái gì cũng sẽ có mùi hắc ín cả cho mà xem… Hừ! Như thế để làm gì nhỉ… Tôi không buồn ngủ mà… Anh ta nói về những kẻ đứng giữa mới nói rõ ràng làm sao… Con người thật kỳ lạ…
Và bỗng anh ngủ thiếp đi, tiếng ngáy to vang, đôi lông mày xếch ngược và miệng hé mở…
