Hôm sau, khi bà mẹ đến cổng nhà máy với gánh hàng của mình, mấy tên gác phũ phàng giữ bà lại, bắt bà đặt mấy thùng thức ăn xuống đất và khám xét rất cẩn thận. Trong khi chúng thô bạo lục soát áo bà, bà ôn tồn nói:
– Các bác làm thế đến nguội mất cả thức ăn của tôi!
Một tên gác giọng cáu kỉnh quát:
– Câm mồm!
Tên kia xô nhẹ vai đẩy bà đi, nói cả quyết:
– Tớ đã bảo cậu là chúng vứt qua hàng rào mà!
Người đầu tiên đến chỗ bà là ông già Xidôp. Ông đưa mắt nhìn quanh, rồi hỏi nhỏ bà:
– Bà mẹ đã nghe chúng nói gì chưa?
– Gì thế?
– Sách báo ấy mà! Sách báo lại đã thấy rải rồi đấy! Họ rải khắp nơi, như rắc muối lên bánh mì. Đấy, cho chúng xem! Bắt bớ, lục soát mãi. Thằng Madin cháu tôi, đã bị chúng bắt giam… Được! Rồi sao nào? Con bà cũng bị chúng bắt giam. Nhưng bây giờ người ta mới thấy rõ là không phải chúng nó!
Ông đưa tay vuốt râu, nhìn bà rồi bước đi, vừa nói:
– Bà đến đằng tôi chơi nhé… Bà ở một mình như thế không buồn à…
Bà cám ơn, và vừa rao hàng, bà vừa cảnh giác đưa mắt xem xét sự rộn rịp khác thường trong nhà máy. Tất cả công nhân hình như đều xôn xao, họ tụ họp thành từng nhóm rồi tản đi ngay, hoặc chạy từ xưởng này đến xưởng nọ. Trong bầu không khí nặng đầy bồ hóng, như có một luồng gió dũng cảm và táo bạo thổi qua. Đây đó vang lên những tiếng kêu khuyến khích hoặc những lời chế giễu. Những người thợ đứng tuổi thì chỉ mỉm cười. Bọn đốc công đi đi lại lại có vẻ lo lắng. Bọn cảnh sát chạy nháo nhào. Thấy chúng đến, anh em thợ chậm chạp tản ra, hoặc đứng nguyên tại chỗ, nhưng thôi không nói chuyện nữa và lặng lẽ nhìn vẻ mặt hiểm độc, giận dữ của chúng.
Dường như tất cả anh em thợ đều mới tắm rửa sạch sẽ. Hình dáng cao lêu nghêu của Vaxili Guxep hiện ra đây đó; đi theo sau như bóng với hình, cười khanh khách.
Vavilôp, thợ cả ngành mộc và lão già chấm công Ixay, thong thả đi qua gần bà mẹ. Ixay gầy, loắt choắt, đầu ngẩng cao, cố né qua bên trái để nhìn người thợ mộc có bộ mặt húp híp. Ixay nói rất hăng và hàm râu lão rung lên:
– Xem đấy, Ivan Ivanôvich! Họ cười, họ ra vẻ bằng lòng, mặc dù vụ này có quan hệ đến sự suy sụp của Nhà nước, như ông giám đốc đã nói. Ở đây thì không phải chỉ là chuyện làm cỏ, mà phải cày xốc lên kia đấy…
Vavilôp bước đi, hai tay chắp sau lưng, ngón tay co quắp lại, nói lớn:
– Đồ chó đẻ! Mày muốn in gì thì mặc mày, nhưng chớ có nói đến tao!
Vavili Guxep đến gần bà mẹ:
– Cháu lại đến ăn quà của bác nữa đây, hàng của bác ngon đấy!
Rồi hạ thấp giọng, anh nháy mắt, nói tiếp:
– Bác đánh thật trúng đích! Hay lắm, bác ạ!
Bà mẹ gật đầu thân mật. Bà lấy làm thích thấy anh con trai hay pha trò nhất vùng ngoại ô ấy nói với bà một cách kín đáo và gọi bà bằng “bác”. Bà sung sướng trước không khí náo động chung của nhà máy và tự nhủ thầm: “Nếu không có ta ở đây, chắc chắn là…”
Ba người lao công dừng lại cách bà không xa, một người nói nho nhỏ, luyến tiếc:
– Mình chẳng tìm đâu thấy cả…
– Phải đọc to lên! Tôi, tôi không biết đọc; nhưng tôi thấy rõ chúng đã bị một quả đấm vào sườn đấy nhé!…
Người thứ ba đưa mắt nhìn chung quanh, đề nghị:
– Ta đi đến lò máy đi…
Guxep nháy mắt, thì thầm:
– Có hiệu quả đấy!
Bà mẹ trở về nhà, trong lòng rất vui. Bà nói với Anđrây:
– Họ tiếc là họ không biết đọc. Hồi còn trẻ, mẹ biết đọc, nhưng sau rồi quên đi…
– Mẹ phải học lại!
– Vào tuổi mẹ ấy à? Thôi đừng làm trò cười cho thiên hạ…
Nhưng Anđrây đã lấy một cuốn sách trên ngăn xuống, đưa mũi dao chỉ một chữ trên bìa sách, hỏi:
– Chữ gì đây, mẹ?
Bà cười, trả lời:
– R!
– Còn chữ này?
– A…
Bà thấy ngường ngượng và chạnh lòng. Cho là cặp mắt Anđrây cười cợt, chế nhạo bà, bà tránh cái nhìn của anh. Nhưng giọng của Anđrây vang lên dịu dàng, bình tĩnh, nét mặt anh vẫn nghiêm trang.
Bà cười gượng hỏi:
– Anđrây! Có phải con nghĩ đến chuyện dạy mẹ học thật không?
– Sao lại không thật?… Mẹ đã biết đọc rồi thì bây giờ dễ nhớ lại lắm. Tục ngữ có câu: “Không có chuyện kỳ diệu cũng mặc, mà có chuyện kỳ diệu lại càng hay”.
– Người ta cũng nói: “Không phải cứ nhìn tượng thánh thì khắc thành thánh!”
Anđrây gật đầu nói:
– Vâng! Tục ngữ thì thiếu gì. Như câu này, có đúng không: “Biết càng ít, ngủ càng ngon”. Khi lo cái dạ dày thì người ta nghĩ ra tục ngữ, để làm khuôn khổ cho linh hồn, để dễ dẫn dắt nó… Còn chữ này là chữ gì?
Bà nhíu mày, mở to mắt, cố nhớ lại những chữ đã quên, và tâm trí dồn vào việc ấy, bà quên hết mọi việc khác. Nhưng chẳng mấy chốc bà đã mỏi mắt. Thế là những hạt lệ mệt mỏi, rồi tiếp đến, mau hơn, những hạt lệ buồn phiền trào ra.
Bà òa lên nức nở:
– Tôi đi học. Bốn mươi tuổi đầu tôi mới đi học…
Anđrây hạ thấp giọng, an ủi:
– Mẹ đừng khóc! trước đây mẹ không thể sống khác hơn được, thế mà, mẹ thấy đấy, bây giờ mẹ hiểu rằng người đời sống rất khổ cực! Có hàng nghìn vạn người đáng lẽ có thể sống sung sướng hơn mẹ, thế nhưng họ lại đang sống như thú vật, mà họ lại còn tự hào vì thế nữa kia! Trong đời sống của họ, có cái gì đẹp đẽ không?… Hôm nay họ làm rồi ăn, ngày mai cũng thế, làm rồi lại ăn, và cứ như thế suốt đời. Trong khi đó, họ sinh con đẻ cái, ban đầu họ còn vui thú vì con, nhưng sau chúng lớn lên, tốn kém nhiều, bố mẹ cáu kỉnh đánh đập mắng nhiếc chúng: “Đồ ăn hại! Chúng mày phải lớn mau lên đi làm chứ!” Và họ muốn biến lũ con thành gia súc. Nhưng đến lúc chúng cũng phải tay làm hàm nhai, thì đến lượt chúng lại kéo lê một cuộc đời khốn nạn, như người tù kéo lê cái cùm sắt! Chỉ có những kẻ đập tan xiềng xích trói buộc lý trí con người mới thật là con người chân chính! Bây giờ mẹ cũng thế, tùy theo sức lực của mình, mẹ đã bắt đầu làm công việc đó.
Bà thở dài:
– Đừng nói đến mẹ. Mẹ thì còn làm gì được?
– Sao lại không làm gì được? Cũng như cơn mưa… mỗi giọt nước tưới một hạt thóc. Và đến khi mẹ biết đọc thì…
Anh cất tiếng cười, đứng dậy, đi đi lại lại trong phòng.
– Được, mẹ sẽ học… Khi Paven trở về…
Bà nói:
– Anđrây con ạ! Khi người ta còn trẻ, mọi việc đều dễ dàng. Nhưng lúc đã có tuổi rồi, người ta ngổn ngang trăm mối tủi buồn, người ta kiệt sức, và chẳng còn đầu óc nào nữa…
