Đời bà Nilôpna trôi đi, yên tĩnh lạ lùng, sự yên tĩnh đôi khi làm bà cũng ngạc nhiên. Con trai bà đang ngồi tù, bà biết là anh sẽ bị buộc tội nặng, nhưng mỗi lần nghĩ đến việc ấy, dù không muốn, trong trí bà vẫn gợi lên hình ảnh Anđrây, Phêđia và những người khác nữa. Hình ảnh của con trai bà là hình ảnh chung đúc tất cả những người cùng chia số phận với anh, cái hình ảnh ấy cứ lớn lên mãi trước mắt, gây nên lòng cảm phục, ngăn không cho bà chỉ nghĩ đến một mình Paven, ý nghĩ đó của bà lại đi phân phát khắp mọi ngả. Những ý nghĩ ấy tỏa khắp mà thành những tia không đồng đều, động tới mọi cái, tìm cách soi sáng tất cả, hợp lại thành một bức tranh độc nhất, không để cho bà nghĩ mãi về một điều riêng biệt được, không để cho bà miên man lo sợ vì số phận của con trai.
Xôphia liền đó đi ngay, rồi năm sáu ngày sau lại thấy trở về, nhanh nhẹn và tươi vui, vài giờ sau lại biến mất cho đến nửa tháng nữa mới lại gặp chị. Hình như chị đã đi theo những vòng rộng lớn trong cuộc sống, thỉnh thoảng ghé thăm nhà em, làm cho ngôi nhà tràn đầy tiếng đàn và niềm vui hồ hởi của mình.
Tiếng đàn, tiếng hát đó đã làm cho bà mẹ ưa thích. Vừa nghe, bà vừa cảm thấy như có những làn sóng ấm áp dội vào tâm hồn, thấm vào ngực, làm cho nhịp tim đập đều hơn. Nảy mầm như những hạt giống gieo trên luống đất đã cày sâu và được nước tưới dồi dào, sức mạnh tiếng nhạc gợi lên trong tâm trí bà nhiều ý nghĩ rạo rực và hăm hở, nhiều câu nói nhẹ nhàng và đẹp đẽ.
Bà mẹ khó mà chiều được cái tính bừa bãi của Xôphia. Chị bạ đâu vứt đấy đồ đạc, mẩu thuốc, tàn thuốc. Càng khó chiều hơn cái lối nói quá bạo miệng của chị trái ngược hẳn với tính trầm tĩnh của Nikôlai, với lời nói trang nghiêm và dịu dàng của anh. Đối với bà, Xôphia như một thiếu nữ dậy thì, vội vàng muốn làm ra người lớn và xem mọi người ai cũng như một thứ đồ chơi lạ. Chị nói nhiều về tính chất thiêng liêng của lao động, nhưng lại làm cho bà mẹ bộn bề thêm đến quái gở vì tính cẩu thả của chị. Chị thuyết rất nhiều về tự do mà lại hay làm khổ người khác vì tính hay sốt ruột gay gắt, vì những cuộc tranh cãi thường xuyên của mình. Có rất nhiều sự trái ngược nhau ở con người Xôphia và bà mẹ cư xử với chị thận trọng mà dịu dàng, vừa săn sóc vừa dè dặt, trong lòng không bồng bột quá như đối với Nikôlai.
Luôn luôn lo nghĩ, Nikôlai sống ngày này qua ngày khác, ngăn nắp và đều đặn; tám giờ anh ăn sáng, đọc báo và kể những tin tức cho bà nghe. Nghe anh nói, bà mẹ mới thấy rõ ràng vô cùng bộ máy của cuộc sống tàn nhẫn biết bao khi nghiền nát con người để làm ra tiền bạc. Bà cảm thấy Nikôlai có những nét giống Anđrây. Như Anđrây, khi nói về con người, anh không hằn học, anh cho rằng tất cả mọi người đều chịu trách nhiệm về tổ chức tệ hại của xã hội, nhưng ở anh, lòng tin ở một cuộc sống mới không nồng nhiệt cũng không rực sáng bằng ở Anđrây. Lúc nào anh cũng nói năng điềm đạm, với giọng của một vị quan tòa liêm khiết và nghiêm khắc; ngay cả khi kể lại những chuyện kinh khủng, anh cũng luôn mỉm cười một cách độ lượng, nhưng trong hai mắt ngời lên một vẻ lạnh lẽo và khắc khổ. Nhìn ánh mắt ấy, bà mẹ hiểu rằng con người này khó mà tha thứ cho ai điều gì, anh là người không thể tha thứ được. Bà cảm thấy tính khắc khổ đó làm cho anh khổ tâm nhiều và bà mẹ thương hại anh. Nikôlai đối với bà ngày càng thân thiết.
Đến chín giờ, anh đi làm; bà mẹ dọn dẹp các buồng, sửa soạn bữa ăn, tắm rửa, thay áo sạch sẽ và ngồi trong buồng mình, giở xem tranh ảnh trong sách. Giờ đây bà đọc đã thạo, nhưng buộc đọc sách phải chú ý nhiều, nên bà chóng mệt, không còn hiểu được mối liên hệ giữa chữ này với chữ khác nữa. Trái lại tranh ảnh làm bà vui thích như đối với một đứa trẻ, những bức tranh ấy mở ra cho bà một thế giới dễ hiểu, gần như sờ thấy được, mới mẻ và thần tiên. Bà thấy hiện lên những thành phố rộng lớn, nhà cửa nguy nga, máy móc, tàu bè, cung điện, những của cải vô tận do con người tạo nên, những kỳ công của thiên nhiên muôn màu muôn vẻ dội mạnh vào tâm trí bà. Cuộc sống mở rộng đến vô tận, ngày càng trải ra cho bà thấy cái đồ sộ, lạ lùng, kỳ ảo của nó, và với sự giàu có dồi dào ấy, với những vẻ đẹp vô hạn ấy, cuộc đời ngày càng làm khích động tâm hồn mới bừng dậy đang khao khát của người đàn bà. Bà thích lật xem nhất các tập sách in những tranh lớn về động vật học, tuy sách này viết bằng tiếng nước khác, đấy là quyển sách đã giúp bà hình dung được rõ ràng nhất về cái đẹp, cái giàu có và cái rộng lớn mênh mông của trái đất.
– Trái đất lớn thật! - Bà nói với Nikôlai.
Điều làm bà xúc động hơn cả, là những sâu bọ, nhất là loài bướm; bà ngạc nhiên ngắm những hình vẽ và bình luận:
– Đẹp quá, anh Nikôlai nhỉ! Có biết bao sinh vật đẹp đẽ này ở khắp nơi, vậy mà tất cả, chúng đều ẩn đi trước mắt chúng ta; chúng bay qua nhanh quá đến mức ta không nhìn thấy được. Con người cứ quay cuồng, không biết gì hết, không hề thấy và ngắm nghía, vì không có thì giờ, không thấy hứng thú. Biết bao vui thú con người có thể hưởng được nếu con người biết trái đất rất giàu có và rất nhiều vật lạ. Và tất cả những vật ấy là của cả mọi người, và mỗi người lại là của tất cả mọi vật, có phải thế không anh?
– Hoàn toàn đúng như vậy! - Nikôlai vừa đáp vừa mỉm cười. Và anh mang về cho bà mẹ nhiều sách tranh ảnh khác.
Buổi tối thường có khách; trong số những người khách ấy có Alêcxây Vaxiliêvich, người đẹp, tính nghiêm nghị và ít nói, mặt xanh xao, râu đen; có Rômanh Pêtrôvich với cái đầu tròn trĩnh, mặt sần da cam, hay chép miệng tỏ vẻ thương hại, có Ivan Đanilôvich, người bé và gầy, chòm râu nhọn hoắt, giọng gây gổ, cứ oang oang, lanh lảnh, sắc như một cái dùi thợ giày; có Êgô, hay chế giễu mình, chế giễu đồng chí, chế giễu cả cái bệnh ngày một trầm trọng của mình. Cũng có nhiều người khác nữa, từ các thành phố xa đến. Với những người này Nikôlai thường chuyện trò rất lâu và lúc nào cũng vẫn là một vấn đề: nhân dân lao động của tất cả các nước. Họ tranh cãi, nổi nóng, họ hoa chân vung tay, họ uống rất nhiều nước chè. Giữa mọi cuộc tranh cãi ồn ào, Nikôlai thảo ra những lời kêu gọi mà sau đó, anh đọc cho bạn bè cùng nghe, đọc xong, chép đi chép lại theo kiểu chữ in. Bà mẹ cẩn thận nhặt nhạnh các mảnh giấy nháp đã xé vụn và đem đốt.
Vừa pha chè, bà vừa ngạc nhiên nhìn họ nói một cách hăng say về cuộc đời và số phận của những người lao động, về cách làm hay nhất và nhanh nhất để truyền bá những tư tưởng về sự thật, nâng cao tinh thần những người đó. Thường thường có những ý kiến không giống nhau thì họ nổi nóng, chỉ trích nhau, giận dỗi nhau rồi lại tiếp tục tranh luận.
Bà mẹ cảm thấy rằng bà hiểu hơn các anh em ấy về đời sống công nhân, thấy rõ tầm rộng lớn của công việc họ đang làm, và điều đó cho phép bà được xem họ với cái tự hào bề trên, có chút buồn buồn của một người đứng tuổi khi xem trẻ chơi trò vợ chồng mà không hiểu cái nội dung bi thảm của nó. Tự nhiên, bà so sánh những lời phát biểu của họ với những câu nói của con mình, của Anđrây, và bà cảm thấy sự khác nhau mà lúc đầu bà không thấy được. Đôi lúc, bà có cảm giác là ở đây người ta hét to hơn ở ngoại ô và bà tự giải thích cho mình: các anh em ở đây hiểu biết nhiều hơn, họ nói to tiếng hơn…
Nhưng thường thường bà nhận thấy hình như họ cố ý nổi nóng, và sự khích động ở họ lại giả tạo, người ta có thể nghĩ rằng mỗi người đều muốn tỏ với bạn bè là sự thật ở gần họ hơn, và thiết thân với họ hơn những người khác. Những người này bị chạm tự ái, đến lượt mình, cũng muốn tỏ rằng mình hiểu cái sự thật đó, thế là cuộc tranh luận trở lại gay gắt và cứng rắn. Người nào cũng muốn nhảy cao hơn người khác, và bà mẹ cảm thấy buồn và lo. Bà cau mày, đôi mắt năn nỉ, và nghĩ thầm: “Họ đã quên mất thằng Paven yêu quý của mình và các đồng chí khác…”
Tâm trí căng thẳng, bà nghe những câu tranh luận mà lẽ dĩ nhiên bà không hiểu được; bà tìm cách phán đoán cho ra những tình cảm của họ qua những lời nói. Ở ngoại ô, khi người ta nói đến cái tốt, người ta nói đến toàn bộ, đến tất cả, còn ở đây, cái gì cũng bị cắt xén, chia sẻ từng mảnh nhỏ; ở ngoại ô, tình cảm của người ta sâu sắc và khỏe khoắn, ở đây thì là những ý nghĩ tế nhị, có phân tích lý lẽ. Ở đây, người ta nói rất nhiều về việc phá hủy cái trật tự cũ, còn ở ngoài kia bà con chỉ mơ ước cái trật tự mới, do đó những lời nói của con bà và của Anđrây dễ hiểu, vừa tầm với bà hơn.
Bà nhận thấy mỗi khi tiếp chuyện một công nhân, Nikôlai trở nên thoải mái hơn; một vẻ gì hiền dịu hiện trên nét mặt và anh nói khác hẳn ngày thường, nếu không phải là bộc tuệch ít ra cũng chẳng phải giữ gìn nhiều.
“Anh ấy cố hết sức làm cho người khác hiểu mình”, bà nghĩ thế. Nhưng điều đó chưa làm bà yên tâm vì bà cũng thấy là người khách công nhiên kia cũng chưa được thoải mái, làm chính Nikôlai cũng bị rụt lại, và rồi anh chỉ có thể chuyện trò dễ dàng và tự nhiên với bà, một người đàn bà bình thường. Một hôm, nhân Nikôlai đi vắng, bà mới nói nhận xét ấy với một công nhân.
– Tại sao anh lại lúng túng? Anh không phải là một em bé đang đi thi…
Anh công nhân trẻ nhoẻn miệng cười:
– Chưa quen thì đến tôm cá cũng phải đỏ mặt… Dẫu sao anh ấy cũng không phải là thợ như chúng ta…
Đôi lần, Xasenka đến thăm; chị không ở lại lâu, nói năng vẻ bận rộn, không cười bao giờ, và mỗi khi ra về, lại hỏi bà mẹ:
– Còn anh Paven thế nào ạ? Anh ấy không ốm chứ ạ?
– Nhờ Chúa, nó vẫn khỏe, vẫn vui.
– Bác làm ơn nói giúp cháu có vài lời hỏi thăm anh ấy. - Xasenka nói thế và đi ngay.
Bà mẹ phàn nàn với chị người ta giam giữ Paven quá lâu mà không định ngày xét xử. Xasenka mặt buồn bã, lặng yên, ngón tay chị lại rung lên.
Bà mẹ rất muốn nói với chị:
– Con thương yêu, mẹ biết là con yêu nó…
Nhưng bà vẫn không nhất quyết được: vẻ mặt nghiêm nghị của người con gái, đôi môi mím chặt của chị, giọng nói lo lắng và khô khan, hình như muốn từ chối trước cái vuốt ve. Bà mẹ chỉ thở dài, siết chặt lấy tay Xasenka và nghĩ thầm: “Tội nghiệp con, con gái mẹ!”.
Một hôm, Natasa chợt đến thăm. Cô rất mừng được gặp bà mẹ, cô ôm hôn bà và giữa câu chuyện đột ngột hạ thấp giọng, tin cho bà:
– Mẹ cháu mất rồi…Mẹ cháu mất rồi, tội nghiệp mẹ cháu.
Cô lắc lắc đầu, tay đưa vội lên lau nước mắt:
– Cháu khổ lắm…nào mẹ cháu đã đến năm mươi đâu, mẹ cháu còn có thể sống lâu hơn nữa. Nhưng người ta cũng bảo chết đối với mẹ cháu còn nhẹ nhàng hơn là sống. Mẹ cháu luôn luôn chịu cô đơn, xa lạ với tất cả mọi người; không ai cần đến mẹ cháu, mẹ cháu lúc nào cũng nơm nớp sợ bố cháu quát tháo… Sống như thế thực sự có thể gọi được là mẹ cháu đã sống không? Người ta chỉ sống khi người ta chờ đợi một cái gì tốt đẹp, nhưng mẹ cháu thì chẳng có gì để chờ đợi cả, chỉ có những chuyện tủi nhục.
– Đúng lắm, cháu Natasa ạ, - bà mẹ nói, - sau một lát suy nghĩ. Người ta sống khi người ta chờ đợi một cái gì tốt đẹp, và khi không chờ đợi cái gì cả, thì đó không phải là cuộc sống. Bà mẹ vừa nói tiếp vừa âu yếm vuốt ve bàn tay cô.
– Thế bây giờ cháu sống một mình ư?
– Vâng, - Natasa dịu dàng đáp lại.
Bà mẹ lặng im, rồi bà mỉm cười nhận xét:
– Không sao cả. Khi ta tốt thì không bao giờ ta cô đơn, lúc nào cũng có những người khác quan tâm đến ta…
