Một buổi tối, trong lúc bà mẹ ngồi đan tất và Anđrây đọc to lịch sử khởi nghĩa của nô lệ La Mã thì bỗng có tiếng gõ cửa rất mạnh. Anđrây ra mở và Vêxôpsikôp bước vào, bùn bê bết đến đầu gối, tay xách một gói đồ, mũ đội trật ra sau gáy.
Anh nói, giọng khác thường:
– Cháu đi ngang… thấy ở cửa sổ có ánh đèn. Cháu vào để chào bác và anh. Cháu mới ở nhà giam ra thẳng đây!
Anh nắm tay bà mẹ, lắc mạnh:
– Paven gửi lời thăm bác.
Rồi, do dự, anh buông mình ngồi xuống ghế, đưa mắt nhìn khắp phòng, đôi mắt ảm đảm và ngờ vực.
Trước kia bà mẹ không thích anh: trong cái đầu vuông vắn và húi ngắn, trong cặp mắt ti hí của anh, có một cái gì làm cho bà sợ hãi. Nhưng nay, bà vui mừng được gặp lại anh. Bà tươi cười nói giọng thân thiết:
– Cháu gầy đi! Anđrây, pha chè cho anh uống đi con!
Anđrây đã đi xuống bếp, nói với lên:
– Con đang đun nước đây!
– Paven có mạnh không cháu? Chúng chỉ mới thả một mình cháu hay còn ai nữa không?
Nikôlai cúi đầu trả lời:
– Paven vẫn còn bị giam, anh ấy kiên nhẫn chờ đợi! Chúng chỉ mới thả có mình cháu!…
Anh ngẩng đầu lên, nhìn bà mẹ, rồi nghiến chặt hai hàm răng, thong thả nói tiếp:
– Cháu bảo chúng: chán lắm rồi, hãy thả ta ra!… Nếu không ta sẽ giết một đứa nào đó, rồi ta cũng sẽ tự tử… Thế là chúng thả cháu.
– Ừ… ừ!
Bà mẹ nói, tránh xa anh một chút. Tự nhiên mắt bà chớp chớp khi bắt gặp đôi mắt nhỏ ti hí của người con trai mặt rỗ.
Anđrây ở dưới nhà bếp hỏi vọng lên:
– Thế còn Phêđia Madin? Nó vẫn làm thơ phải không?
Nikôlai lắc đầu nói:
– Vẫn thế. Tôi không hiểu sao nó lại có thể làm thơ được! Nó là cái giống gì? Có phải là một con sáo không? Nhốt nó vào lồng, nó vẫn hót! Chỉ có một điều mà tôi hiểu được là tôi không muốn về nhà…
Bà mẹ nghĩ ngợi nói:
– Tất nhiên! Ở nhà anh có gì đâu mà về? Căn nhà trống trải, lò sưởi lạnh tanh, tất cả đều giá cóng…
Nikôlai nhíu mày, lặng im một lúc. Anh lấy từ trong túi ra một hộp thuốc lá, hút thong thả. Anh đưa mắt nhìn theo làn khói xám tỏa ra trước mặt, rồi phá lên cười, cái cười ảm đạm như tiếng chó sủa:
– Vâng, lạnh tanh, chắc là thế. Những con gián cóng lạnh bò lên trên sàn nhà. Những con chuột cũng chết rét…
Anh nói, giọng khàn khàn, không nhìn bà mẹ:
– Đêm nay bác cho cháu ngủ lại nhà bác, có được không ạ?
Bà mẹ trả lời ngay:
– Được chứ!
Bà thấy ngượng ngùng, lúng túng trước mặt anh.
– Chúng ta sống trong một thời buổi mà con cái thấy xấu hổ vì cha mẹ chúng…
Bà rùng mình, hỏi:
– Anh nói gì thế?
Anh đưa mắt nhìn bà, nhắm mắt lại, và khuôn mặt rỗ của anh bỗng trông như khuôn mặt người mù.
Anh thở dài, lặp lại:
– Cháu bảo con cái ngày nay đã bắt đầu thấy xấu hổ vì cha mẹ mình. Không phải trường hợp bác đâu… Paven sẽ không bao giờ phải xấu hổ vì bác. Nhưng cháu, cháu thật xấu hổ vì bố cháu. Cháu sẽ không bao giờ về nhà bố cháu nữa. Cháu không có bố… cũng chẳng có nhà! Nếu cháu không bị cảnh sát quản thúc, cháu đã đi quách Xibêri rồi… Ở đó, cháu sẽ đánh tháo những người bị đi đày, cháu sẽ tổ chức cho họ vượt ngục…
Lòng bà mẹ vốn dễ xúc động, bà hiểu rằng người thanh niên đó đang đau khổ, song nỗi đau khổ ấy giờ đây không làm bà động lòng.
– Ừ, anh nghĩ cũng phải. Nếu mà như thế… thì anh đi đi là hơn!
Bà mẹ nói vậy để khỏi ngồi im làm phật lòng anh. Anđrây ở bếp lên, cười:
– Cậu thuyết gì thế, hử?
Bà mẹ đứng dậy:
– Phải đi nấu nướng tí gì đã…
Nikôlai chăm chú nhìn, rồi bỗng nhiên nói:
– Tôi nghĩ phải giết chết những kẻ ấy đi!
– Ồ! Ồ! Tại sao lại thế?
– Để không còn những kẻ như thế nữa…
Anđrây, người cao lớn, khẳng khiu, tay đút túi, đứng giữa căn phòng, lắc lư, đưa mắt nhìn Nikôlai từ trên xuống dưới; Nikôlai thì thu mình ngồi trên ghế, chìm ngập trong làn khói thuốc, những tàn nhang đỏ nổi rõ trên khuôn mặt xám xịt.
– Rồi cậu xem, mình sẽ đánh vỡ mồm thằng Ixay Goócbôp ra!
– Tại sao?
Vêxôpsikôp nhìn Anđrây với đôi mắt âm u, cay nghiệt:
– Để cho nó từ bỏ cái nghề mật thám, chó săn đi. Chính nó đã làm cho bố mình hóa thành người như thế, giờ đây nó còn định trông vào ông cụ để được một chân mật thám.
Anđrây kêu lên:
– Lại thế đấy! Nhưng có ai cho là do tại cậu đâu? Bọn ngốc chứ!…
Vêxôpsikôp cãi lại kiên quyết:
– Ngốc nghếch với thông minh thì cũng thế thôi! Đây lấy cậu, cả Paven nữa làm thí dụ… Các cậu đều thông minh, thế thì các cậu có coi tôi như Phêđia Madin hay Xamôilôp không, hoặc như cậu và Paven đối xử với nhau không nào? Đừng nói dối, có nói tôi cũng chẳng tin… Tất cả các cậu gạt tôi ra, đẩy tôi ra một bên.
Anđrây đến ngồi bên Nikôlai, nói dịu dàng âu yếm:
– Cậu đang ốm đấy, Nikôlai ạ!
– Ốm… Các cậu cũng ốm… Có điều cái ốm của các cậu, các cậu cho là cao quý hơn của tôi. Người ta chó má với nhau tất. Tôi bảo thật đấy. Đấy, cậu trả lời tôi thế nào nào?
Anh gay gắt nhìn Anđrây, cười gằn, chờ đợi. Khuôn mặt rỗ của anh lạnh lùng, đôi môi dày run lên như bị bỏng nước sôi.
Anđrây mỉm cười buồn rầu như để xoa dịu cái nhìn hằn học của Vêxôpsikôp. Anh nói:
– Tôi chẳng trả lời cậu cái gì cả! Tôi biết rõ tranh cãi với một người trái tim đang rớm máu… thì tổ làm anh ta bực, tôi biết thế lắm, anh bạn ạ!
Nikôlai nhìn xuống nói lầu bầu:
– Không nên tranh cãi gì với tôi, tôi không biết tranh cãi đâu!
Anđrây nói tiếp:
– Tôi nghĩ rằng mỗi đứa chúng mình đã giẫm chân không trên mảnh chai, mỗi đứa chúng mình trong những giờ đau buồn cũng đã hờn giận như cậu lúc này…
Vêxôpsikôp nói chậm rãi:
– Cậu không có thể nói gì với tôi được đâu! Trong người tôi, tâm hồn đang rống lên như một con chó sói đây này!…
– Tôi cũng không muốn nói. Tôi chỉ biết là tất cả những việc đó đối với cậu rồi sẽ qua đi. Có lẽ không qua hẳn được đâu, nhưng mà nó sẽ qua đi!
Anh bật lên cười rồi vỗ vào vai Nikôlai:
– Anh bạn ạ, đó là một thứ bệnh của trẻ con, như bệnh sởi chẳng hạn. Tất cả chúng ta đều mắc bệnh ấy; người khỏe bị ít hơn, người yếu bị nhiều hơn. Bệnh đó truyền vào những người như chúng ta khi chúng ta đã tìm ra một điều chúng ta mong muốn, nhưng lại chưa hiểu được cuộc sống, chưa nhìn thấy chỗ đứng của chúng ta ở đấy. Chúng ta tự cho mình là độc nhất vô song, như một quả ngon, như một quả dưa chuột nhỏ bé ngon lành mà ai cũng muốn ăn. Và rồi, trong ít lâu, anh sẽ nhận thấy những cái gì hay tốt ở anh thì người khác cũng có, nhưng người này cũng không xấu hơn anh, biết được như thế, người anh sẽ nhẹ nhàng. Và anh sẽ có phần xấu hổ vì mình đã leo lên gác chuông lắc chiếc chuông nhỏ của mình, chiếc chuông nhỏ quá, nhỏ đến nỗi người ta không nghe thấy gì khi quả chuông lớn trong ngày lễ đổ vang. Sau đó anh sẽ nhận thấy rằng tiếng chuông nhỏ của mình khi hòa vào bản hợp tấu chung thì còn được mọi người nhận ra, nhưng nếu riêng rẽ một mình thì nó sẽ bị chìm ngập trong tiếng rền vang của những chuông lớn, như một con ruồi chết ngập trong lọ mỡ. Cậu hiểu những điều tôi vừa nói đấy chứ?
Nikôlai gật đầu:
– Có lẽ tôi hiểu! Nhưng tôi không tin là như thế!
Anđrây phá lên cười, bật dậy rồi bắt đầu đi đi lại lại ầm ầm trong phòng.
– Tôi, tôi không tin là như thế. Cậu ngốc nghếch lắm!
Nikôlai nhìn Anđrây cười ngượng:
– Tại sao bảo tôi là ngốc nghếch?
– Thì cậu có vẻ như thế chứ sao!
Bỗng nhiên Nikôlai cười ầm lên, miệng há hốc. Anđrây ngạc nhiên hỏi:
– Có việc gì mà cậu cười?
Rồi anh dừng lại, đứng trước Anđrây. Nikôlai trả lời:
– Mình vừa có ý nghĩ rằng chỉ có đứa nào ngu xuẩn mới chửi lại cậu!
– Thì sao lại chửi mình!
Anđrây nhún vai. Vêxôpsikôp nhe răng, nói giọng hồn hậu:
– Tôi không hiểu! Tôi chỉ muốn nói người nào chửi cậu chắc sau đó sẽ ăn năn lắm.
Anđrây cười:
– À, ý cậu muốn đi đến kết luận như thế đấy!
Bà mẹ ở dưới bếp gọi lên:
– Anđrây!
Anđrây đi ra.
Còn lại một mình, Vêxôpsikôp đưa mắt nhìn chung quanh, duỗi thẳng một chân trong chiếc ủng nặng nề, nhìn kỹ chân rồi cúi xuống, nắn nắn cái bắp chân to của mình; đoạn, anh đưa bàn tay lên mặt, chăm chú nhìn lòng và mu bàn tay; tay anh đầy đặn, ngón ngắn, có lông tơ màu vàng; anh vung bàn tay trên không rồi đứng dậy.
Khi Anđrây trở về phòng với ấm nước thì Vêxôpsikôp đã đứng trước chiếc gương soi:
– Đã lâu mình không nhìn thấy cái mặt mình…
Anh mỉm cười mỉa mai rồi nói thêm:
– Mình có cái mặt thật là xấu xí!
Anđrây tò mò nhìn Vêxôpsikôp rồi nói:
– Mà như thế thì có làm sao?
Nikôlai thong thả dằn từng tiếng:
– Xasenka vẫn nói rằng bộ mặt là tấm gương của tâm hồn!
– Không đúng!… Mũi cô ấy dòm mồm, gò má nhọn như lưỡi kéo, thế mà tâm hồn cô thì lại như một ngôi sao.
Nikôlai nhìn anh mỉm cười.
Họ ngồi xuống uống nước chè.
Nikôlai lấy một củ khoai to, nhanh nhẹn rắc muối vào một mẩu bánh mì, rồi bắt đầu nhai lặng lẽ, thong thả, như một con bò.
Miệng còn đang nhồm nhoàm, anh hỏi:
– Thế công việc ở đây ra sao?
Và khi Anđrây vui vẻ kể lại tình hình phát triển của công tác tuyên truyền tại nhà máy, anh trở lại buồn thiu, nói khẽ:
– Như thế thì lâu quá, lâu quá! Phải đi nhanh hơn lên…
Bà mẹ nhìn anh và một lần nữa, thấy hơi ác cảm đối với anh.
Anđrây nói:
– Cuộc đời không phải là con ngựa, hễ dùng roi quất là nó lồng lên!
Nhưng Nikôlai cứ lắc đầu nguầy nguậy:
– Lâu quá! Tôi không thể kiên nhẫn chờ đợi được! Chúng ta phải làm thế nào?
Anh dang tay ra như tỏ ý bất lực nhìn Anđrây, và im lặng chờ một câu trả lời.
Anđrây cúi đầu nói:
– Tất cả chúng ta phải học và giúp người khác học. Đó là nhiệm vụ của chúng ta!
– Thế bao giờ mới khởi sự nào?
Anđrây mỉm cười đáp:
– Tôi chỉ biết rằng mình phải đỡ đòn nhiều bận trước đã! Còn đến khi nào ta phải khởi sự chiến đấu thì tôi không biết! Cho nên theo ý tôi, trước hết, ta phải vũ trang cho cái đầu, sau đó mới đến hai tay…
Nikôlai lại tiếp tục ăn. Trong khi đó bà mẹ lén nhìn khuôn mặt to của anh, cố ý tìm một nét gì có thể làm cho bà gần được với anh hơn, với cái thân hình vạm vỡ, nặng nề đó. Khi bà bắt gặp cái nhìn nhọn sắc của đôi mắt ti hí của anh, mi mắt bà bỗng chớp chớp một cách e ngại. Anđrây có vẻ bồn chồn khó chịu, khi nói khi cười, khi bỗng im bặt và huýt sáo.
Bà mẹ đoán biết nỗi băn khoăn của Anđrây, nhưng Nikôlai vẫn ngồi, im lặng, và khi Anđrây hỏi điều gì thì Nikôlai trả lời cộc lốc với một thái độ khó chịu rõ rệt.
Chẳng bao lâu, bà mẹ và Anđrây cảm thấy ngột ngạt và khó chịu trong căn phòng nhỏ; hai người lần lượt đưa mắt nhìn trộm khách.
Cuối cùng Nikôlai đứng dậy nói:
– Tôi đi ngủ mới được… Tôi bị giam mãi rồi bỗng nhiên chúng thả tôi ra, tôi đi mãi… Tôi mệt lắm.
Anh xuống bếp ngủ, lúc đầu còn cựa quậy đôi chút, nhưng bỗng chốc không còn nghe động tĩnh gì nữa. Bà mẹ lắng tai, bảo khẽ Anđrây:
– Anh ta có những tư tưởng kinh khủng…
Anđrây gật đầu nói:
– Một anh chàng khó tính! Nhưng cái đó rồi cũng qua đi thôi! Trước kia con cũng như thế. Nếu trong lòng mà ngọn lửa không chói sáng thì mồ hóng sẽ bám vào. Mẹ ạ, thôi mẹ đi ngủ đi, con còn thức đọc sách một lát nữa.
Bà đi lại chỗ góc phòng, ở đó có kê chiếc giường của bà, che khuất sau một tấm rèm vải. Anđrây ngồi ở bàn, nghe hồi lâu tiếng bà rì rầm cầu nguyện và thở dài. Anh lật nhanh các trang sách, lau mạnh trán vừa đưa các ngón tay dài lên vân vê hàng ria mép vừa rung rung chân. Quả lắc đồng hồ treo qua đưa lại, gió rít ngoài cửa sổ.
Tiếng vọng lại giọng thầm thì của bà mẹ:
– Lạy Chúa, có biết bao nhiêu người trên thế gian này… mỗi người thở than một cách, như vậy hỏi ai là người còn có niềm vui?
Anđrây đáp lại:
– Có, có rồi đấy! Chẳng bao lâu nữa, những người vui sướng ấy sẽ rất đông, phải, rất đông!
