Ba người làm than trở về lều, vui vẻ và bằng lòng đã làm xong công việc hàng ngày. Tiếng họ nói làm bà mẹ thức giấc. Bà từ trong lều đi ra, vừa ngáp vừa cười.

– Các anh làm việc, còn tôi thì ngủ khì như một bà lớn vậy! - Bà âu yếm nhìn họ và nói.

– Tha thứ cho bà đấy! - Rưbin trả lời.

Rưbin đã bình tĩnh hơn, nỗi nhọc mệt đã làm cho bác bớt sôi nổi.

– Igơnat, - Rưbin nói, - anh lo bữa chiều đi! Ở đây chúng tôi luân phiên nhau làm bếp, hôm nay, là lượt Igơnat cho chúng ta ăn.

– Tôi sẵn sàng nhường phiên tôi cho người khác đấy! - Igơnat vừa lắng tai nghe mọi người trò chuyện vừa nhặt vỏ bào và cành khô để nhóm lửa.

– Nhà có khách ai mà chẳng thích! - Êphim nói và ngồi xuống cạnh Xôphia.

– Igơnat, mình sẽ giúp cậu! - Iakôp đáp.

Anh ta bước về lều, và mang ra một chiếc bánh tròn, cắt làm nhiều khoanh và đặt lên bàn.

– Suỵt! - Êphim nói khẽ. Anh ấy ho đấy…

Rưbin, lắng tai nghe:

– Đúng anh ấy đến đấy…

Và quay lại Xôphia, ông nói rõ thêm:

– Chị sẽ được gặp một nhân chứng. Tôi rất muốn đưa anh ta đi dạo ở các thành phố, giới thiệu anh ta tại các nơi đông người để nhân dân được nghe anh nói. Bao giờ anh ta cũng chỉ nói có mỗi một điều ấy, nhưng tất cả mọi người cần phải nghe anh nói….

Trời càng tối càng trở nên tĩnh mịch, tiếng nói mọi người càng trở nên nhẹ nhàng. Xôphia và bà mẹ chăm chú nhìn những người nông dân: ai cũng cử động chậm chạp, nặng nề, với một sự thận trọng kỳ quặc và cả ba người cũng theo dõi cử chỉ của hai người đàn bà.

Một người cao lớn, lưng còng, từ trong rừng đi ra; anh bước đi chậm chạp, tì mạnh lên chiếc gậy, người ta nghe thấy hơi thở khàn khàn của anh.

– Tôi đã đến đây! - Anh nói rồi ho rũ rượi.

Anh mặc một cái áo choàng đã cũ, dài đến gót chân; tóc vàng nhờ nhờ, xòa ra từng túm lơ thơ bên dưới cái mũ tròn và nhàu nát. Một bộ râu hoe hoe vàng phủ lên khuôn mặt nhợt nhạt và xương xẩu, miệng anh hé mở, đôi mắt ánh rực lên từ những hố mắt sâu hoắm, tựa những cái hang đen ngòm.

Khi Rưbin giới thiệu anh với Xôphia, anh liền hỏi:

– Hình như bác và chị mang sách báo đến phải không?

– Vâng…

– Thay mặt nhân dân…xin cảm ơn… Bản thân nhân dân chưa tự mình hiểu được sự thật… Còn tôi, tôi đã hiểu… tôi xin vì nhân dân mà cảm ơn.

– Anh thở gấp, hớp không khí dồn dập từng hơi ngắn. Giọng anh bị đứt quãng; anh đưa những ngón xương xẩu của hai bàn tay kiệt sức lần qua ngực cố gài cúc chiếc áo choàng.

– Anh đến khu rừng vào lúc tối tăm thế này không lợi cho sức khỏe đâu…Rừng cây ẩm ướt, có thể làm anh khó thở đấy! - Xôphia nhận xét!

– Với sức khỏe của tôi, chẳng còn gì gọi là có lợi nữa! - Anh vừa trả lời vừa thở hổn hển. Chỉ có cái chết mới là điều hay cho tôi…

Nghe anh nói thật là xót xa. Cả người anh gợi lên một niềm thương xót vô ích, một sự cảm thấy mình bất lực và một sự căm phẫn nhẫn nhục. Anh ngồi lên trên một cái thùng, thận trọng co chân lên như sợ chúng gãy mất rồi lau cái trán ướt đẫm mồ hôi. Tóc anh khô khốc, trông như tóc chết.

Đống lửa bùng lên, tất cả chung quanh đều chập chờn, rung rinh, những cái bóng bị lửa liếm hốt hoảng bổ nhào về phía khu rừng: bên trên ngọn lửa hiện ra trong chốc lát khuôn mặt tròn của Igơnat, hai má căng phồng lên thổi lửa. Ánh lửa tắt. Mùi khói xông lên; yên lặng và sương mù lại bao vây lấy khoảng rừng thưa, như rình mò và lắng nghe những lời nói khàn khàn của người ốm.

– Nhưng, vì nhân dân, tôi còn có thể có ích được, với tư cách là nhân chứng cho tội ác. Đấy, các bác xem tôi đây này… Tôi mới hai mươi tám tuổi, thế mà tôi đang chết đây! Cách đây mười năm, vai tôi có thể vác nặng hai trăm ki-lô, không cần gắng sức!…Với một sức khỏe như thế, bấy giờ tôi cứ tự bảo mình có thể sống một mạch đến bảy mươi tuổi… Nhưng chỉ mới được mười năm, tôi đã không thể nào đi xa hơn được nữa. Bọn chủ đã lột mất, đã cướp giật của tôi bốn mươi năm của đời tôi, bốn mươi năm!

– Đấy, bài hát của anh ấy đấy! - Rưbin nói, giọng âm thầm.

Lửa lại bùng cháy lên, sáng hơn, dữ dội hơn trước, bóng tối lại chạy trốn nhanh như bay vào khu rừng, rồi lại ùa trở về phía ngọn lửa và rung rinh chung quanh đống củi đang cháy như một điệu nhảy múa lặng lẽ và hăm dọa. Các cành củi màu xám kêu răng rắc và rên rỉ trong đống lửa. Lá cây rừng thầm thì, xao xác, kinh hoàng vì vốc không khí nóng. Vui tươi, nhanh nhẹn, những ngọn lửa màu vàng, màu đỏ nô đùa và quấn quýt lấy nhau, bốc cao và tung lên những tàn lửa đỏ, một chiếc lá cháy thành than bay lên và các vì sao trên trời như mỉm cười với những tia lửa, vẫy gọi chúng…

– Không phải là bài hát của riêng tôi, hàng nghìn con người cũng hát bài ca đó, mà không hiểu rằng cuộc đời đau khổ của mình là một bài học bổ ích cho nhân dân. Biết bao con người đã kiệt lực hay bị tàn phế vì lao động, chết dần vì đói khát….

Anh lại ho, gập người làm đôi, run rẩy.

Iakôp để lên bàn một cốc kơvax, và vứt một bó hành tươi xuống bên cạnh, bảo người ốm:

– Lại đây, anh Xavêli ạ, tôi đã mang sữa đến cho anh đấy…

Xavêli lắc đầu từ chối, nhưng Iakôp đã xốc nách anh đứng lên và dìu anh đến cạnh bàn.

– Này bác Rưbin! - Xôphia nói nhỏ, giọng trách móc, - sao bác lại bảo anh ấy đến đây? Anh ấy có thể chết lúc nào không biết….

– Có thể thế! - Rưbin đồng ý. Trong lúc chờ đợi, chỉ còn cách để cho anh ta nói. Anh ấy đã phí phạm sức khỏe của mình một cách vô ích, anh ta có thể đau khổ thêm một ít vì con người thì cũng chẳng hề gì! Thế đấy!

– Thật cứ như là bác có điều gì thích thú lắm ấy! - Xôphia kêu lên.

Rưbin đưa mắt nhìn quanh Xôphia và trả lời, vẻ bực bội:

– Chỉ có các ngài giàu sang mới thích thú khi thấy Chúa rên rỉ trên cây thập tử, còn chúng tôi, chúng tôi chỉ muốn học hỏi ở người sống, và tôi nghĩ chị cũng nên học hỏi lấy chút ít.

Bà mẹ hoảng sợ, nói với Rưbin:

– Thôi! Đủ rồi!…

Người ốm ngồi ở bàn lại nói tiếp:

– Chúng phá hủy con người bằng sức lao động, để làm gì? Chúng cướp giật đời sống con người, để làm gì? Tôi xin hỏi các bạn, những điều đó? Tôi đã bị cướp mất cuộc đời tại xưởng Nêphêđôp, thằng chủ xưởng đã tặng cho một ả đào hát một cái bể tắm bằng vàng, thậm chí cả một cái bô đi tiểu bằng vàng! Chính sức lực của tôi, đời sống của tôi ở trong cái đống vàng đó! Chính vì cái đó, đời tôi đã trôi đi nhanh chóng. Để làm vừa lòng người tình của hắn… Thằng chủ đã giết tôi vì lao lực, hút máu tôi để sắm cho ả kia cái bô bằng vàng!

– Con người đã được tạo theo tượng thánh và hình ảnh của Chúa, - Êphim vừa nói vừa mỉm cười, - ấy thế mà con người đã được sử dụng như thế đấy…

– Nhưng anh phải thét to cái điều đó lên chứ! - Rưbin lớn tiếng đập tay xuống bàn.

– Không thể cứ nhịn nhục chịu đựng điều đó! - Iakôp thấp giọng nói thêm.

Igơnat mỉm cười.

Bà mẹ nhận thấy ba người thanh niên lắng nghe câu chuyện với một sự chăm chú say sưa hết sức khao khát và mỗi lần Rưbin nói, họ lại chăm chăm ngóng đợi.

Câu chuyện của Xavêli gợi lên trên nét mặt của họ một nụ cười kỳ quặc, chua chát. Người ta không thấy trong đó một sự thương cảm nào đối với người bệnh.

Bà mẹ cúi xuống gần Xôphia, hỏi nhỏ:

– Có đúng là anh ấy nói sự thật không?

– Vâng đấy là sự thật! Báo chí có nói về cái món quà ấy. Việc đó xảy ra ở Mạc Tư Khoa…

– Vậy mà nó không hề bị trừng trị, - Rưbin nói. - Lẽ ra phải trừng phạt nó, đưa nó đến một chỗ đông người, chặt nó ra từng khúc, và ném cái thứ thịt hôi thối của nó cho chó ăn. Những hình phạt lớn, nhân dân sẽ làm khi nào họ vùng dậy. Nhân dân sẽ đổ nhiều máu để rửa sạch những tủi nhục đã phải chịu. Máu đó là máu của họ, từ những mạch máu của họ chảy ra, họ là chủ nhân máu đó.

– Lạnh quá! - Người ốm nói.

Iakôp đỡ anh ta đứng dậy và dìu anh đến gần lửa.

Đống lửa cháy sáng, và những cái bóng quái dị run rẩy chung quanh anh, như ngạc nhiên nhìn ngọn lửa đang nhảy múa. Xavêli ngồi trên một gốc cây và đưa hai bàn tay trắng nhợt, khô khốc hơ lên lửa. Rưbin hất đầu về phía Xavêli và nói với Xôphia:

– Cái đó còn mạnh hơn sách vở! Khi một cái máy dứt đi một cánh tay hay giết hại một người thợ, điều đó có thể giải thích được: lỗi là do anh ta. Nhưng khi người ta hút máu một người, và sau đó vứt người bị hút máu đi như vứt một cái xác chết, thì không thể nào giải thích được. Bất cứ một vụ giết người nào, tôi đều có thể hiểu được, nhưng hành hạ con người để làm trò vui, thì tôi chịu không thể hiểu được! Người ta đày đọa nhân dân, giày vò chúng tôi, để làm gì? Để đùa, để cười, để giải trí cho những thích thú trên đời này, để có thể dùng máu chúng tôi mua sắm được tất cả, mua một ả đào hát, mua ngựa, mua những bộ đồ ăn bằng bạc, chén bát bằng vàng, mua những đồ chơi đắt tiền cho con cái. Còn mày, mày cứ làm đi, làm nhiều hơn nữa, trong lúc tao cứ tích lũy tiền bạc do công sức của mày làm ra để tao mua tặng cho người tình của tao một cái bô bằng vàng.

Bà mẹ vừa nghe, vừa nhìn, và một lần nữa, bà lại thấy chói ngời trong đêm tối và trải dài ra như một dải lụa sáng con đường Paven đã chọn cùng với tất cả các đồng chí của mình.

Xong bữa ăn, mọi người ngồi vòng quanh đống lửa, ngọn lửa đốt cháy lem lém đám củi khô; sau lưng họ, bóng đêm đọng lại, bao trùm lấy khu rừng và bầu trời. Người ốm, đôi mắt mở to, nhìn ngọn lửa; anh ho mãi không dứt, người run cầm cập; tưởng chừng như mẩu đời còn lại của anh cũng sốt ruột, muốn bứt ra khỏi lồng ngực, vội vã lìa bỏ cái thân thể đã kiệt quệ vì bệnh hoạn. Những ánh lửa chập chờn trên mặt anh không làm sống lại cái màu da đã chết. Chỉ có đôi mắt anh là vẫn ngời lên một ánh lửa không thể nào tắt được.

– Có lẽ anh muốn vào trong lều phải không, anh Xavêli? - Iakôp cúi xuống hỏi.

– Để làm gì, - anh cố gắng đáp lại. - Tôi muốn ngồi đây, tôi chẳng còn sống được bao lâu với mọi người nữa!…

Anh đưa mắt nhìn những người bạn; anh nín thinh một lát rồi nói tiếp với một nụ cười nhợt nhạt:

– Được ngồi với các bạn tôi thấy người khoan khoái. Tôi nhìn các bạn và tôi tự nhủ rằng có lẽ chính các bạn sẽ là người trả thù cho tất cả những ai đã bị cướp giật, những con người bị những kẻ tham tàn giết chết…

Không ai trả lời anh cả; anh gục đầu xuống ngực thiu thiu ngủ. Rưbin nhìn anh và nói nhỏ:

– Anh ấy đến thăm chúng ta, ngồi xuống đấy và cứ kể mãi câu chuyện của anh, một con người bị sỉ nhục; anh đã đặt cả tâm hồn anh vào đấy, như thể cái tấn trò bỉ ổi kia đã làm rơi mất đôi mắt của anh và anh không còn nhìn thấy gì khác.

– Còn cần thấy gì hơn nữa? - Bà mẹ nói, vẻ nghĩ ngợi. - Nếu có hàng vạn người chết đi vì lao lực ngày này sang ngày khác để cho bọn chủ có thể ném tiền vào những trò đùa kiểu đó, thì còn cần thấy gì hơn nữa.

– Nghe anh ấy nói đến phát chán! - Igơnat thầm thì. - Chuyện ấy dù chỉ nghe một lần cũng không ai quên được; vậy mà anh ấy cứ nhắc đi nhắc lại mãi!

– Vì đối với anh ấy, câu chuyện đó chứa đựng tất cả, tất cả cuộc đời, anh nên hiểu thế! - Rưbin nhận xét, vẻ không vui. - Dễ tôi nghe câu chuyện ấy đến mười lần, thế mà vẫn có những lần tôi bán tín bán nghi. Trong đời, có những chốc lát thú vị mà anh không muốn tin ở sự đểu cáng của con người, ở sự điên rồ của con người…mà anh thương hại tất cả mọi người, kẻ giàu sang cũng như người nghèo khổ… Đứa giàu cũng vậy, nó cũng lầm đường! Người này thì mù quáng vì đói khổ, kẻ nọ lại mù quáng vì vàng! Rồi anh tự nhủ: Này! Những người anh em của tôi, hãy cố gắng lên, hãy suy nghĩ đi, đừng sợ suy nghĩ!

Người ốm giật nẩy mình, mở choàng mắt và nằm xuống đất. Iakôp nhẹ nhàng đứng dậy đi vào trong lều lấy ra một cái áo da cừu đắp lên người Xavêli, rồi lại ngồi xuống cạnh Xôphia.

Đống lửa hồng hào và vui tươi khêu gợi, chiếu sáng những bóng đen vây quanh, và tiếng nói của những người bạn hòa vào tiếng củi nổ lép bép và tiếng lửa reo thì thầm.

Xôphia bắt đầu nói về cuộc đấu tranh của các dân tộc trên thế giới dành lấy quyền sống, những cuộc đấu tranh xưa kia của nông dân Đức, những nỗi đau khổ của người Irơlan, những thắng lợi to lớn của công dân Pháp trong những cuộc đấu tranh thường xuyên để giành tự do…

Giữa khu rừng, bóng đêm phủ lên như nhung, trong khoảng rừng thưa, giữa những thân cây dưới vòm trời tối sẫm, trước ánh lửa tươi cười, giữa những cái bóng bỡ ngỡ và hằn dọc, những sự kiện đã làm rung chuyển cái thế giới của bọn no nê phè phỡn và tham lam lại sống lại; các dân tộc trên trái đất, đẫm máu, sức kiệt vì những cuộc đấu tranh lại đang diễu qua và lại được nhắc đến tên tuổi của những chiến sĩ tranh đấu tự do và chân lý.

Giọng nói hơi khản của Xôphia vang lên dịu dàng, một giọng nói như từ quá khứ vọng tới, đánh thức dậy bao nỗi hy vọng, đem lại niềm tin; và những người kia im lặng ngồi nghe câu chuyện của những người anh em tinh thần của họ. Họ nhìn khuôn mặt gầy, xanh xao của Xôphia. Và một ánh sáng mỗi lúc một rạng rỡ soi tỏ cho họ thấy cái sự nghiệp thiêng liêng của tất cả các dân tộc trên thế giới: cuộc đấu tranh không ngừng cho tự do. Mỗi người lại thấy những khát vọng, những suy nghĩ của mình trong quá khứ xa xôi, qua một tấm màn đen sẫm, đẫm máu của những dân tộc khác chưa biết chưa quen, ai cũng gắn bó với cuộc sống của thế giới bằng quả tim và khối óc của mình. Ai cũng nhận thấy trên thế giới này có những người bạn, từ lâu lắm, đã nhất trí kiên quyết thiết lập sự công bằng trên trái đất, đã thực hiện điều quyết định của mình bằng những nỗi đau khổ vô hạn, đã phải đổ hàng bể máu để giành thắng lợi cho một cuộc sống mới, sáng sủa, tươi vui. Cảm giác của một mối tình họ hàng về tinh thần với tất cả mọi người bạn đó trỗi dậy và lớn lên; một trái tim mới đã xuất hiện trên quả đất, một trái tim sôi nổi khát vọng muốn hiểu biết tất cả, muốn đoàn kết tất cả mọi người vào đó.

– Ngày đó sẽ đến, ngày mà tất cả những người lao động của tất cả các nước sẽ vùng dậy và kiên quyết thét lên: đủ rồi! Chúng ta không muốn sống như thế nữa! - Xôphia nói với một giọng đầy tin tưởng. - Lúc đó, quyền lực ảo tưởng của bọn người chỉ mạnh về lòng tham sẽ sụp đổ, đất sẽ sụp dưới chân chúng và chúng sẽ không còn có chỗ dựa nữa…

– Điều đó rồi sẽ đến! - Rưbin nói, đầu hơi cúi xuống. - Nếu người ta không tiếc sức, người ta có thể vượt qua tất cả!

Bà mẹ lắng nghe, đôi mày nhướn cao và một nụ cười ngạc nhiên vui vẻ đọng trên môi. Bà nhận thấy tất cả những gì trước đây bà cho là sắc sảo, và bồng bột quá ở Xôphia, lúc này đều đã biến mất, giờ đã tan đi, hòa vào trong cái dòng thác hừng hực và đều đều của câu chuyện chị kể. Cảnh tĩnh mịch ban đêm, ngọn lửa reo đùa, khuôn mặt của Xôphia, và hơn tất cả, sự chăm chú tột độ của những người nông dân làm bà mẹ rất thích… Họ ngồi im, cố gắng không làm khuấy động cái dòng bình thản của câu chuyện như sợ làm đứt mất sợi dây trong sáng nối liền họ với cả thế giới. Chỉ thỉnh thoảng mới có một người thận trọng đặt thêm một thanh củi vào lửa, và lấy tay xua đi không cho những tia lửa và khói bốc lên như đàn ong tạt vào hai người đàn bà.

Rồi đến một lúc, Iakôp đứng dậy và khẽ yêu cầu:

– Hãy chờ đợi một chút…

Anh chạy vào trong lều, mang ra mấy cái quần áo và cùng Igơnat lặng lẽ choàng lên vai, phủ lên chân bà mẹ và Xôphia. Xôphia lại nói; chị tả cái ngày chiến thắng, gieo cho mọi người niềm tin sức mạnh ở mình, khêu dậy ở họ cái ý thức chung sức chung lòng với tất cả những con người đã hy sinh cuộc đời mình vào một sự lao lực vô ích để cho bọn no say phè phỡn được vui đùa một cách ngu xuẩn. Những lời nói không làm bà mẹ bối rối, nhưng cảm giác có một cái gì lớn lao, do câu chuyện của Xôphia gợi lên và tất cả mọi người nghe đều thấy thấm thía, cái cảm giác ấy là tâm hồn bà tràn ngập một ý nghĩ tha thiết và biết ơn đối với những người đã vượt qua gian nan nguy hiểm để đến với những con người bị trói chặt vào xiềng xích lao động và mang đến cho họ những món quà của lý trí, của tính trung thực và lòng yêu chân lý.

– Cầu Chúa phù hộ cho họ! - Bà mẹ nhắm mắt lại và nhủ thầm.

Đến tờ mờ sáng, Xôphia mệt mỏi, nín bặt và mỉm cười nhìn những khuôn mặt tư lự và tươi tỉnh chung quanh chị.

– Đã đến lúc chúng ta phải đi thôi! - Bà mẹ nói.

– Phải! - Xôphia mệt mỏi trả lời

Một trong mấy người trẻ tuổi buông một tiếng thở dài.

– Rất tiếc là bà và chị phải đi! - Rưbin nói, giọng dịu dàng khác thường. - Chị nói hay lắm! Làm cho mọi người trở nên thân thiết với nhau, đó là một việc hết sức lớn lao. Khi biết là có hàng triệu con người đều mong muốn chung một điều, lòng ta trở nên tốt đẹp hơn. Và lòng tốt là một sức mạnh lớn lắm!

– Với chúng mà bác đưa cái lòng tốt ra chúng sẽ lấy đinh ba để đáp lại đấy! - Êphim khẽ bông đùa và nhanh nhẹn đứng dậy. Bà cụ và chị ấy cần phải đi sớm để không một ai nom thấy, bác Mikhain ạ. Chúng ta sẽ phân phát sách báo, bọn chức trách sẽ đi lùng tìm xem sách từ đâu đến? Rồi sẽ có một người nào đó nhớ ra: À, có mấy người đàn bà qua đây…

Rưbin ngắt lời anh ta:

– Thế thì cảm ơn bà đã khó nhọc đến đây! Trông thấy bà, tôi luôn luôn nghĩ tới Paven, bà đã đi rất đúng đường!

Trở nên dịu dàng hơn. Rưbin cười, cởi mở và hiền hậu. Trời hơi lạnh, thế mà bác chỉ mặc áo sơ - mi, cổ để hở, ngực phanh ra. Bà mẹ nhìn thân hình vạm vỡ của Rưbin và thân thiết khuyên:

– Bác nên mặc thêm áo vào, rét đấy!

– Có cái nóng bên trong nó sưởi cho rồi! - Rưbin trả lời.

Ba người thanh niên, đứng bên đống lửa, trò chuyện thì thầm, trong lúc dưới chân họ người ốm đắp áo lông cừu nằm ngủ. Trời nhạt dần, bóng đêm tan đi, lá cây rung rinh, chờ đợi mặt trời lên.

– Thôi, thế tạm biệt nhé! - Rưbin vừa nói vừa bắt tay Xôphia. - Làm thế nào để tìm được chị ở thành phố?

– Bác cứ tìm gặp tôi là được! - Bà mẹ đáp.

Ba người thanh niên chậm rãi đi sát bên nhau đến gần Xôphia, siết tay chị không nói gì cả, vẻ vụng về và trìu mến. Rõ ràng là anh nào cũng thấy sự biết ơn và tình bè bạn kín đáo thấm vào lòng mình và cái tình cảm này đã làm cho các anh bối rối vì quá mới mẻ. Tươi cười với những cặp mắt nhợt nhạt vì mất ngủ, ba người im lặng nhìn Xôphia chốc chốc lại đổi chân đứng.

– Trước khi đi, bà và chị có uống sữa không? - Iakôp hỏi.

– Nhưng có còn sữa không chứ? - Êphim nói.

Igơnat ngượng ngùng lấy tay vuốt tóc, nói:

– Không còn đâu… tôi đánh đổ cả rồi….

Và cả ba người cùng cười.

Họ nói đến sữa, nhưng bà mẹ biết họ nghĩ đến chuyện khác, và không nói ra, họ đang cầu chúc cho Xôphia và bà mẹ mọi sự tốt lành. Rõ ràng điều đó làm cho Xôphia xúc động và cũng gợi lên trong lòng chị một sự xao xuyến, một sự khiêm tốn e thẹn, đã làm chị không còn biết nói gì hơn, ngoài mấy tiếng: “Cảm ơn các đồng chí!” mà chị nói rất khẽ.

Cả mấy người nhìn nhau, như thể tiếng “đồng chí” đã làm họ ngây ngất.

Tiếng ho khàn khàn của người ốm nổi lên. Than trong đống lửa lụi dần.

– Tạm biệt! - Những người nông dân khẽ chào và tiếng chào đượm buồn đó đi theo hai người đàn bà rất lâu.

Không vội vàng, hai người men theo một con đường rừng, trong cái tranh sáng tranh tối của buổi sớm, và đi sau Xôphia, bà mẹ nói:

– Mọi việc đều trôi chảy, như trong một giấc mơ, thật là tốt đẹp! Họ muốn biết sự thật, họ muốn sự thật, chị ạ!… Và thật giống y như cảnh ở nhà thờ, trước buổi lễ sáng, một ngày hội lớn…Linh mục chưa đến, trời còn tối, mọi vật đều im lặng, ai cũng cảm thấy lo sợ, thế mà người ta cứ lục tục kéo đến… Ở đây, người ta đốt lên một ngọn nến trước tượng thánh, ở kia, một ngọn nến khác và… người ta xua dần bóng tối, chiếu sáng ngôi nhà Chúa.

– Đúng thế thật! - Xôphia vui vẻ trả lời. - Chỉ có khác là ở đây, nhà Chúa là khắp cả trái đất!

– Khắp cả trái đất! - Bà mẹ nhắc lại, tư lự gật đầu. - Tốt quá thành ra khó mà tin được… Và chị nói hay lắm, chị Xôphia ạ, rất hay! Vậy mà tôi cứ lo là chị sẽ không hợp với họ…

Một lát sau Xôphia mới trả lời, giọng khe khẽ, kém vui:

– Sống với họ, người ta đâm ra giản dị hơn…

Vừa đi họ vừa nhắc đến Rưbin, đến người ốm, đến những người trai trẻ, đã chăm chú nghe họ nói, và đã vụng về nhưng lại rất rõ rệt, bày tỏ tình thân thiết biết ơn bằng những sự chăm sóc tế nhị. Hai người ra đến giữa cánh đồng. Mặt trời đang bừng lên đón họ, tuy chưa hiện ra, nhưng đã trải lên nền trời những tia nắng hồng trong suốt, và những hạt sương trên cỏ lấp lánh hàng nghìn tia sáng muôn màu, trẻ trung và tươi vui. Chim chóc tỉnh giấc, ríu rít ca vang rộn ràng cả buổi sớm. Đàn quạ to, kêu lên bận rộn, nặng nề vỗ cánh bay đi; đâu đó, một con chim vàng anh hồi hộp cất tiếng hót, cánh đồng xa xa rõ dần, xóa bỏ hết bóng đêm trên đỉnh núi để đón tiếp mặt trời.

– Đôi khi có người nói chuyện với mình, nói mãi mà mình không hiểu được, cho đến lúc người đó chợt tìm được một tiếng, một tiếng đơn giản thôi, thế mà chỉ một tiếng đó, bỗng làm sáng tỏ hết thảy! - Bà mẹ nói, vẻ mơ màng… - Như cái anh bị bệnh ấy. Tôi thường được nghe nói và tôi cũng biết là người ta bắt các anh chị em công nhân ở nhà máy và ở khắp các nơi làm việc khổ cực vất vả như thế nào. Nhưng cái đó đã hóa ra quen đi, từ ngày còn bé, và nó không làm cho mình xúc động nhiều lắm nữa. Thế mà đột nhiên, lần này được nghe anh ta nói đến một cái gì thật là hết sức nhục nhã, bỉ ổi. Lạy Chúa! Có thể nào người ta suốt đời phải đầu tắt mặt tối để cho bọn chủ được phép giở những trò chơi như thế ư? Điều đó thật không thể nào tha thứ được!

Ý nghĩ của bà mẹ ngừng lại ở câu chuyện người ốm kể, và tính chất phi lý, láo xược của câu chuyện đó soi sáng thêm bao nhiêu chuyện quá quắt bà đã từng biết trước kia và đã quên đi.

– Người ta thấy rất rõ là bọn chúng no nê quá đến tức cả bụng! Có một tên quận trưởng buộc nông dân phải chào con ngựa của nó khi người ta dắt con ngựa qua làng, người nào không chào là nó bắt giam. Thử hỏi nó cần làm thế để làm gì? Thật quả là điều khó hiểu, khó hiểu thật!

Xôphia khe khẽ hát, một bài hát vui và mạnh, hớn hở như buổi sớm…