Ở vùng ngoại ô, người ta đã bàn tán đến những người xã hội chủ nghĩa rải khắp nơi những truyền đơn viết bằng mực xanh. Những truyền đơn đó kịch liệt tố cáo những việc xảy ra trong nhà máy, thuật lại những cuộc bãi công của công nhân thành phố Pêtecbua và ở miền Nam nước Nga, kêu gọi công nhân đoàn kết đấu tranh bảo vệ quyền lợi của mình.
Một số người đứng tuổi, ăn lương cao ở nhà máy kêu lên:
– Quân phiến loạn! Phải đánh vỡ mặt chúng ra!
Và họ đem nộp các truyền đơn đó cho bọn chủ. Những công nhân trẻ đọc các truyền đơn rất phấn khởi. Họ nói:
– Đó là sự thật!
Số đông công nhân, làm việc mệt quá, thây kệ hết mọi sự, trả lời đủng đỉnh:
– Làm như vậy chẳng được gì đâu, liệu có thể làm gì được…
Nhưng các truyền đơn đã làm mọi người háo hức và nếu trong một tuần không thấy có thì người này đã bảo với người kia:
– Này, xem chừng họ thôi rồi, có thể là…
Nhưng thứ hai sau, các tờ giấy kia lại xuất hiện, những lời bàn tán lại xì xào.
Ở nhà máy và tại quán rượu người ta thấy có những người không ai quen biết. Họ hỏi han, xem xét, dò la, làm cho mọi người chú ý đến họ ngay lập tức, hoặc vì thái độ thận trọng đáng ngờ của họ hoặc vì họ quá ư vồ vập.
Bà mẹ biết rằng tất cả sự náo động đó là do hoạt động của con bà. Bà thấy có nhiều người đến xoắn xuýt quanh con bà, khiến bà vừa lo sợ cho tương lai của con, vừa thấy tự hào có một người con như vậy.
Một buổi tối, Maria Koócxunôva đến gõ vào cửa kính và khi bà mẹ ra mở, chị thì thào vội vàng:
– Này bác Pêlagâya, cẩn thận đấy! Đến lúc các cậu ấy hết đùa giỡn rồi! Đêm nay họ đến khám nhà bác, nhà Madin và nhà Vêxôpsikôp đấy…
Đôi môi dày của Maria lập bập vào nhau lia lịa, cái mũi to béo của chị hít mạnh, đôi mắt chị nhấp nháy và liếc nhìn bên này, bên nọ, có vẻ như rình ngó một người nào ở ngoài đường phố.
– Còn tôi, tôi không biết gì hết, không nói gì với bác hết, mà cũng không hề gặp bác hôm nay đấy, bác nghe không?
Rồi chị chạy biến.
Bà mẹ đóng cửa sổ lại, chầm chậm buông mình xuống ghế. Nhưng nghĩ đến tai họa đang đe dọa con bà, bà đứng dậy ngay; bà nhanh nhẹn khoác áo vào, choàng lên đầu chiếc khăn, thắt chặt lại, rồi chạy vội qua nhà Phêđia Madin đang ốm và nghỉ việc. Khi bà bước vào thì anh đang ngồi đọc sách bên cửa sổ; bàn tay trái đang cầm bàn tay phải đưa đi đưa lại và tách ngón tay cái ra. Nghe tin, anh tái mặt đi và đứng phắt dậy.
Anh lúng búng:
– Chết lần này đây…
Bà mẹ đưa bàn tay run run lên lau mồ hôi trên trán, hỏi:
– Thế làm thế nào bây giờ?
– Bác chờ một lát, bác đừng sợ! - Phêđia vừa trả lời vừa đưa bàn tay không đau lên vuốt mái tóc quăn.
Bà mẹ nói to:
– Mà chính anh cũng sợ kia mà!
– Cháu ấy à?
Đôi má anh bỗng đỏ bừng, anh mỉm cười, vẻ ngượng nghịu:
– Hừ… quái thật… Phải báo tin cho Paven biết mới được. Cháu sẽ cho ngay người đi tìm Paven! Bác về nhà đi, bác đừng lo nhé! Bác nghĩ xem, chúng sẽ không dám hành hạ đánh đập gì chúng cháu đâu!
Vừa đến nhà, bà mẹ quơ tất cả sách vở, ôm vào ngực, chạy cuống quýt khắp gian nhà một hồi lâu, rồi đưa mắt nhìn bên trong lò, phía dưới lò, cả đến thùng nước nữa. Bà tưởng Paven sẽ bỏ việc ở nhà máy chạy ngay về nhà; nhưng không thấy anh về. Cuối cùng, mệt mỏi, bà ngồi ngay trên chiếc ghế dài ở bếp, giấu đống sách dưới chỗ ngồi, và bà cứ thế, bất động, chờ cho đến lúc Paven và anh người Ukrain về.
Bà không đứng dậy, hỏi to:
– Các anh biết việc gì rồi chứ?
Paven mỉm cười nói:
– Vâng! Mẹ có sợ không?
– Ừ! Mẹ sợ, mẹ sợ quá!…
Anh người Ukrain nói:
– Đừng sợ, sợ thì có ích gì đâu?
Paven nhận xét:
– Mẹ sợ đến nỗi quên cả nấu nước à!
Bà mẹ đứng dậy, chỉ đống sách nói lúng túng:
– …Tại những thứ này đây…
Con trai bà và anh người Ukrain bỗng bật cười khiến bà vững tâm hơn. Paven lấy vài quyển sách, đem ra giấu ở ngoài trong khi đó Anđrây đi đun nước. Anh nói:
– Chẳng nên hoảng hốt một tí nào, mẹ ạ. Nhưng cái bọn làm những việc xấu xa như thế kể thật là đáng hổ thẹn. Rồi sẽ có mấy tên thân hình vạm vỡ, đem kiếm bên hông, mang ủng có đinh thúc ngựa, đến đây và lục lọi khắp nơi. Chúng nhìn dưới gậm giường, dưới lò; có hầm chúng chui xuống hầm; có gác xép thì chúng leo lên gác xép. Mấy cái mạng nhện rơi đúng vào mõm cũng làm cho chúng chết khiếp. Chúng chẳng thích thú gì đâu, chúng còn hổ thẹn là khác, do đó chúng tỏ ra rất hung ác và giận dữ. Chúng cũng biết làm cái việc như thế là bẩn thỉu! Một lần, chúng đến khám nhà con, xáo trộn không còn sót một thứ gì, nhưng chẳng tìm thấy được gì chúng ngượng nghịu ra về. Một lần khác, chúng bắt con dẫn đi, bỏ tù con, giam con bốn tháng… Một thời gian ngắn mà thôi! Chúng gọi lên, cho lính dẫn đi qua phố, hỏi một đống câu hỏi. Chúng ngốc lắm, toàn lý sự cùn. Sau đó, chúng lại cho dẫn trở về nhà tù. Đó, cái kiểu của chúng là dẫn đi dẫn lại, chúng làm như thế mới kiếm được đồng tiền! Rồi cuối cùng chúng thả mình ra, thế thôi!
Bà mẹ nói to:
– Anđrây con ạ! Con thì lúc nào cũng có cách nói cho xong câu chuyện…
Quỳ trước ấm nước, Anđrây ra sức thổi cho than rực lên; anh ngẩng mặt đỏ gay. Vuốt hàng ria mép, hỏi:
– Con nói như thế nào nhỉ?
– Con nói như là chưa ai làm nhục con cả…
Anh đứng dậy, gật đầu, mỉm cười, nói:
– Chẳng lẽ trên đời này lại có người không bị làm nhục? Người ta đã làm nhục con nhiều đến nỗi con không buồn giận nữa. Làm thế nào được, nếu như người ta không thể làm khác đi? Bực bội thì chỉ tổ làm mất công mất việc, mà cứ để tâm vào đó thì mất hết cả thời giờ. Đời là như thế! Trước kia, những chuyện như thế làm cho con cáu giận mọi người, nhưng về sau nghĩ lại, con thấy không đáng cho mình phải làm như thế. Người nào cũng sợ kẻ láng giềng đánh mình, vì vậy, họ vội vàng ra tay đánh trước. Đời là như thế, mẹ ạ!
Anh nói lời nói trôi chảy, điềm tĩnh, chững chạc, dần dần làm cho nỗi lo ngại bị khám nhà dịu đi; đôi mắt lồi của anh tươi cười, trong sáng và cả thân hình cao lớn của anh lại có vẻ uyển chuyển.
Bà mẹ thở dài và nói giọng thiết tha:
– Anđrây con ạ ! Mẹ cầu Chúa ban phúc lành cho con!
Anh người Ukrain bước một bước dài đến phía ấm nước, lại ngồi xổm xuống, lầm bầm:
– Nếu người ta ban cho con hạnh phúc, con sẽ không từ chối, nhưng còn đi van xin hạnh phúc thì không, con không bao giờ van xin!
Paven ở ngoài sân trở vào, nói giọng quả quyết:
– Chúng sẽ không tìm thấy gì hết!
Rồi anh đi rửa mặt, vừa lau tay cẩn thận, vừa nói tiếp:
– Mẹ ạ, nếu mẹ để lộ cho chúng thấy mẹ hoảng hốt thì chúng sẽ nghĩ rằng: chắc có cái gì đây nên bà ta mới run lên như thế. Chắc mẹ cũng hiểu rằng chúng con không muốn làm điều gì bậy cả; chân lý ở về phía chúng con và chúng con sẽ làm việc suốt đời cho chân lý, đó tội lỗi của chúng con là thế! Vậy thì việc gì mà mẹ hoảng sợ!
– Paven con ạ, mẹ se cố gắng bạo dạn.
Bà hứa hẹn như thế, nhưng liền đó, bà lại buột miệng:
– Thà chúng nó cứ đến ngay đi!
Nhưng đêm hôm ấy, chúng không đến. Sáng hôm sau, để đón trước những lời chế giễu sự hốt hoảng của mình, bà mẹ tự cười mình trước:
– Mẹ cứ lo… cuống cả lên!
