Bà mẹ thấy ở đầu phố, đứng chặn ngang lối vào quảng trường một bức tường người xám xịt, đồng dạng, mặt mũi giống nhau hết thảy. Trên vai mỗi người, chiếc lưỡi lê thép nhọn lóe lên một tia sáng lạnh lẽo. Và từ bức tường lạnh lẽo, bất động ấy, hình như có một luồng gió giá lạnh thổi vào đám đông công nhân và thấu đến tận tim bà mẹ.

Bà len vào đám đông để tìm gặp những người quen. Họ đều ở phía trước, gần ngọn cờ, và hòa lẫn vào đám người lạ mặt như để nương tựa. Bà bị ép vào một người cao lớn, không râu, chột mắt; người ấy bỗng quay đầu lại, nhìn bà:

– Bà muốn gì? Bà là ai? - Anh ta hỏi.

Bà trả lời:

– Tôi là mẹ Paven Vlaxôp!

Bà cảm thấy hai chân mình run lên và môi dưới bà tự nhiên trễ xuống.

Anh chột mắt nói:

– À!

Paven tiếp:

– Các đồng chí! Tất cả cuộc sống ở trước mặt chúng ta… không có con đường nào khác!

Sau đó là một sự im lặng chăm chú. Lá cờ giương lên, chao qua chao lại, bình thản phấp phới bay trên đầu mọi người, tiến ung dung về phía bức tường xám là bọn lính. Bà mẹ rùng mình, nhắm mắt lại và rên lên một tiếng. Chỉ có Paven, Anđrây, Xamôilôp và Madin rời khỏi đám đông quần chúng tiến lên.

Giọng hát trong trẻo của Phêđia Madin rung lên, chậm rãi. Anh hát:

Các đồng chí đã ngã xuống hy sinh.

Hai giọng thấp hơn, trầm hơn, như hai tiếng thở dài nặng nề hát theo:

Trong cuộc đấu tranh một mất một còn…

Mọi người lại tiếp tục đi, nhịp chân theo điệu hát. Rồi một bài hát mới lại vang dậy, nhịp điệu kiên quyết và lôi cuốn.

Giọng hát lanh lảnh, trong trẻo của Phêđia ngân lên:

Các đồng chí đã hy sinh tất cả…

Những giọng hát láy lại, đồng thanh:

Vì tự do.

Có tiếng thét, hung dữ:

– A! A! Đồ chó đẻ! Chúng bay đã bắt đầu điệu hát cầu hồn rồi!

Một tiếng quát tức tối vang lên:

– Đập chết nó đi!

Bà mẹ hai bàn tay ôm ngực, nhìn quanh, và thấy đám đông trước đây chen chúc đứng chật cả đường phố giờ vẫn đứng nguyên tại chỗ, do dự nhìn theo những người đã tách ra vây quanh ngọn cờ. Chỉ có vài chục người theo họ. Cứ mỗi bước tiến lên, lại có một người nhảy chồm qua một bên, như thể lòng đường nóng bỏng, đốt cháy gót giày anh ta.

Tiếng hát tiên tri rung trên môi Phêđia:

Bao nhiêu bất công sẽ bị lật nhào…

Tức thì những giọng hát mạnh mẽ, quả quyết, đe dọa, đồng thanh hưởng ứng:

Và nhân dân sẽ vùng lên…

Nhưng, giữa tiếng hát nhịp nhàng, bỗng vang lên mấy tiếng lạnh lùng:

– Theo lệnh tôi…

Một tiếng hô tàn bạo tiếp theo:

– Lưỡi lê, sẵn sàng!

Lưỡi lê vung lên trên không, vẽ thành một đường cong, hạ thấp xuống, rồi đầy vẻ nhạo báng và tinh quái, chĩa thẳng về phía ngọn cờ.

– Ti-ến!

Anh chột mắt nói:

– Chúng xông tới kìa!

Rồi hắn đút tay vào túi, rảo bước bỏ chạy.

Bà mẹ chăm chú nhìn.

Bọn lính như một làn sóng xám xịt cuồn cuộn xông lên, dàn ra khắp cả mặt đường, tiến đều đều như những con người máy, lưỡi lê chĩa về phía trước thành hình một chiếc bồ cào răng thép thưa sáng loáng. Bà mẹ rảo bước tiến lại gần chỗ con trai; bà thấy Anđrây cũng tiến lên một bước đứng trước Paven, lấy thân cao lớn của mình che chở cho con bà.

Paven, xẵng giọng gắt to:

– Đồng chí! Đứng sang bên cạnh tôi!

Hai tay chắp sau lung, đầu ngẩng cao Anđrây hát. Paven lấy vai hích Anđrây, thét to một lần nữa:

– Đứng sang bên cạnh tôi! Đồng chí không có quyền! Cờ phải đi trước!

Một tên sĩ quan còm nhom, vung lưỡi kiếm tuốt trần, hét giọng chua như dấm:

– Gia… ải tán ngay!

Hắn bước tới, chân nhấc cao, không co đầu gối, nện mạnh gót giày xuống đường, vẻ khiêu khích. Đôi ủng bóng loáng của hắn đập vào mắt bà mẹ.

Đi bên hắn và hơi lùi về phía sau là một lão già cao lớn, râu cạo nhẵn, có hàng ria rậm đã hoa râm, bước đi nặng nề. Hắn mặc một chiếc áo choàng xám dài lót vải đỏ, hai ống quần rộng có viền nẹp vàng. Cũng như Anđrây, hắn chắp tay sau lưng, trợn đôi mày rậm hoa râm nhìn Paven.

Bà mẹ như nhìn thấy cả ra ngoài tầm mắt của mình; một tiếng kêu bị ứ lại trong lồng ngực, sẵn sàng trút ra cùng với một tiếng thở dài; tiếng kêu đó làm cho bà ngạt thở, nhưng bà cố nén, ép hai tay lên ngực. Bị xô đẩy bốn phía, bà loạng choạng và vẫn tiếp tục tiến lên, không suy nghĩ, hầu như mất trí. Bà cảm thấy phía sau bà người cứ thưa dần. Làn sóng giá lạnh tràn tới đã xua họ tan đi.

Những người trai trẻ đi dưới ngọn cờ và hàng lính xám dày đặc vẫn không ngừng tiến lại gần nhau. Người ta đã nhìn thấy rõ mặt bọn lính, hình như chúng phình rộng ra khắp mặt đường, một cách dị dạng, kết hợp thành một dải hẹp màu vàng đục, trên đó, những con mắt màu sắc khác nhau xếp thành một hàng lệch lạc. Mũi nhọn các lưỡi lê long lanh một ánh sáng tàn nhẫn, chĩa thẳng vào các lồng ngực, tuy chưa chạm tới ai, đã tách dần được đám đông, hết người này đến người khác, làm họ tản mát đi khắp nơi.

Bà mẹ nghe sau lưng mình có tiếng chân người bỏ chạy. Những giọng nói lo lắng, ấm ức, thét lên:

– Tản ra, anh em ơi!

– Vlaxôp, chạy đi!

– Lùi về phía sau, Paven!

Vêxôpsikôp nói, buồn rầu:

– Paven, ném lá cờ cho mình! Đưa đây để mình giấu đi!

Anh đưa một ta nắm lấy cán cờ, ngọn cờ lắc lư chao lại phía sau.

Paven thét to:

– Để mặc tôi!

Nikôlai rụt tay về như bị lửa đốt. Tiếng hát đã tắt. Đám người thanh niên dừng lại, vây quanh Paven thành một vòng tròn dày đặc, nhưng Paven vẫn vượt ra được. Bỗng nhiên, mọi người đều im lặng. Dường như một đám mây vô hình, trong suốt, đã bay xuống che phủ đám người biểu tình.

Dưới ngọn cờ, chỉ còn độ hai chục người, nhưng tất cả đều giữ vững. Bà mẹ lo sợ cho họ, lờ mờ cảm thấy muốn nói với họ điều gì…

Lão già cao lớn giọng vang lên đều đều:

– Ông trung úy, hãy tóm lấy… cái này!

Lão giơ tay chỉ lá cờ.

Tên hạ sĩ quan thấp bé chạy đến chỗ Paven, nắm lấy cán cờ và quát giật giọng:

– Buông ra!

Paven quát lại:

– Bỏ tay xuống!

Lá cờ đỏ rực, rung rinh trên không, chao bên phải, chao bên trái, rồi lại giương cao lên. Tên hạ sĩ quan thấp bé nhảy lùi lại, rồi ngã xuống đất. Vêxôpsikôp, quả đấm nắm chặt, cánh tay vẫn còn dang thẳng về phía trước, vụt chạy qua trước mặt bà mẹ thật nhanh, bà chưa hề thấy anh lanh lẹ được như thế bao giờ.

Lão già giậm chân gầm lên:

– Bắt lấy chúng!

Vài tên lính lao tới. Một tên vung báng súng lên. Ngọn cờ rung rinh, ngả xuống, rồi mất hút trong đám lính xám xịt.

Có người kêu to, giọng buồn rầu:

– Ồ!

Bà mẹ thốt lên một tiếng, như rú. Nhưng từ giữa bọn lính giọng nói vang vang của Paven đáp lại bà:

– Tạm biệt mẹ! Tạm biệt mẹ thân yêu!…

“Con tôi còn sống! Nó đã nghĩ đến tôi!” Hai ý nghĩ đó dội vào trái tim bà.

– Tạm biệt mẹ thân yêu!

Bà kiễng chân lên, giơ tay vẫy, cố nhìn thấy các con. Bà thấy khuôn mặt tròn của Anđrây nhô lên trên đầu bọn lính. Anđrây mỉm cười chào bà.

Bà gọi to:

– Các con của mẹ… Anđrây!… Paven!

– Tạm biệt các đồng chí!

Một tiếng vang dội lên, lan ra như xé, đáp lại họ. Tiếng vang phát ra từ cửa sổ.