Ước gì tôi có thể viết một chương về giấc ngủ.

Chẳng có dịp nào thích hợp hơn lúc này. Mọi bức rèm trong nhà đều đã buông, nến đã tắt, và chẳng còn một sinh linh nào mở mắt, ngoại trừ một con mắt lẻ loi duy nhất—vì con mắt còn lại đã nhắm nghiền suốt hai mươi năm nay rồi, đó là mắt của vú nuôi mẹ tôi.

Đó là một đề tài hay.

Thế mà, dù hay ho đến vậy, tôi thà nhận viết một tá chương về khuy áo còn hơn, vừa nhanh chóng mà lại vừa nổi tiếng hơn là viết dù chỉ một chương về giấc ngủ.

Khuy áo! Ngay cái ý tưởng về chúng thôi đã thấy sống động rồi——và tin tôi đi, khi tôi bắt tay vào viết về chúng——Hỡi các quý ông râu dài——dù các người có cố tỏ ra nghiêm trang đến thế nào đi chăng nữa——tôi vẫn sẽ tha hồ đùa nghịch với mấy cái khuy áo của mình—tôi sẽ giữ chúng cho riêng mình—đó là một đề tài trinh nguyên—tôi sẽ chẳng đụng chạm đến trí khôn hay lời hay ý đẹp của kẻ nào trong đề tài này cả.

Nhưng nói về giấc ngủ ư—tôi biết mình chẳng làm nên trò trống gì trước khi bắt đầu—thứ nhất, tôi vốn không phải tay mơ trong việc nói lời hay ý đẹp—và thứ hai, vì lương tâm mình, tôi không thể mang bộ mặt nghiêm túc ra để nói về một chuyện chẳng hay ho gì, rồi rêu rao với thế gian rằng—đó là nơi trú ẩn của những kẻ bất hạnh—là sự giải phóng cho tù nhân—là vòng tay êm ái cho những kẻ tuyệt vọng, mỏi mệt, và đau khổ; tôi cũng chẳng thể mở miệng nói dối, khẳng định rằng trong tất cả những chức năng mềm mại và ngọt ngào của bản chất con người, thứ mà Đấng Sáng Tạo vĩ đại bằng lòng ban tặng để đền bù cho những khổ đau mà sự công bằng và ý muốn của Người đã giáng xuống đầu chúng ta——thì giấc ngủ là điều tuyệt vời nhất (tôi biết có những thú vui còn đáng giá hơn nó gấp mười lần); hay nói về cái hạnh phúc của con người khi bao lo âu và cảm xúc trong ngày đã tan biến, khi ta nằm ngửa ra, để tâm hồn được an yên ngự trị bên trong, rằng dù đôi mắt tâm hồn có quay về đâu, bầu trời phía trên vẫn trông thật êm đềm và ngọt ngào—chẳng còn khao khát—hay sợ hãi—hay nghi ngờ nào quấy nhiễu không gian, chẳng có khó khăn nào trong quá khứ, hiện tại, hay tương lai mà trí tưởng tượng không thể lướt qua một cách nhẹ nhàng, trong sự lánh đời ngọt ngào đó.

“Phúc lành của Chúa,” Sancho Pança nói, “hãy đổ xuống đầu kẻ đầu tiên đã phát minh ra cái thứ gọi là giấc ngủ này—nó bao phủ con người ta từ đầu đến chân như một tấm áo choàng vậy.”

Đối với tôi, câu nói này chứa đựng nhiều ý nghĩa hơn, và nó lay động trái tim cùng tình cảm của tôi hơn tất thảy những bài luận thuyết được vắt óc ra từ đầu óc của các bậc thông thái về đề tài này cộng lại.

—Không phải tôi hoàn toàn phản đối những gì Montaigne đã bàn về nó đâu—cách bàn luận của ông ấy thật đáng ngưỡng mộ—(tôi dẫn lời theo trí nhớ đấy.)

Người đời tận hưởng những thú vui khác, ông nói, cũng giống như cách họ hưởng thụ giấc ngủ, mà chẳng hề nếm trải hay cảm nhận được nó khi nó trôi qua.—Ta nên nghiên cứu và nghiền ngẫm về nó, để dâng lời cảm tạ thích đáng đến Đấng đã ban cho ta.—Vì mục đích này, tôi tự làm cho mình bị đánh thức trong giấc ngủ, để có thể thưởng thức nó một cách sâu sắc và cảm thụ rõ ràng hơn.——Tuy nhiên, ông lại nói tiếp, tôi thấy ít ai sống mà ngủ ít hơn tôi khi cần thiết; cơ thể tôi có khả năng chịu đựng những rung động mạnh mẽ nhưng không phải những sự náo động đột ngột và dữ dội—gần đây tôi tránh mọi bài tập vận động mạnh——tôi không bao giờ thấy mệt khi đi bộ——nhưng từ thời trẻ, tôi chưa bao giờ mong muốn cưỡi ngựa trên mặt đường lát đá. Tôi thích nằm trên chỗ cứng và nằm một mình, thậm chí không nằm cùng vợ——Từ cuối cùng này có thể khiến đức tin của thế gian lung lay——nhưng hãy nhớ rằng, “La Vraisemblance (như Bayle đã nói trong vụ Liceti) ’est pas toujours du Côté de la Verité.” (Sự hợp lý không phải lúc nào cũng đứng về phía sự thật.) Và câu chuyện về giấc ngủ xin tạm dừng ở đây.