Dẫu rằng cha tôi thấy vô cùng thú vị trước những lập luận tinh vi trong các bài diễn thuyết uyên bác ấy—nhưng nó cũng chẳng khác nào việc xức dầu lên một chiếc xương gãy—Ngay khi về đến nhà, gánh nặng của những nỗi phiền muộn lại đè nặng lên vai ông, nặng nề hơn bao giờ hết, như chuyện vẫn thường xảy ra mỗi khi chiếc gậy ta chống lại trượt khỏi tay ta. Ông trở nên trầm tư—thường hay đi dạo ra cái ao cá—hạ một bên vành mũ xuống——thở dài sườn sượt——chẳng còn càu nhàu——và, vì những tia nóng nảy thoáng qua vốn là nguyên nhân gây ra sự càu nhàu, lại hỗ trợ cho việc đổ mồ hôi và tiêu hóa, như Hippocrates đã dạy—ông hẳn đã đổ bệnh vì kìm nén chúng, nếu như những suy nghĩ của ông không kịp thời được lái đi, và sức khỏe của ông không được cứu vãn bởi một loạt những lo âu mới mẻ, đi kèm với di sản một ngàn bảng Anh mà dì Dinah để lại cho ông.
Cha tôi vừa đọc xong lá thư, khi nắm bắt được trọng tâm vấn đề, ông lập tức bắt đầu vò đầu bứt tai nghĩ cách tiêu số tiền đó sao cho xứng với danh giá gia tộc nhất. Hơn một trăm lẻ một dự án lần lượt chiếm lấy tâm trí ông—ông sẽ làm thế này, rồi thế kia, rồi việc nọ việc kia nữa—Ông sẽ đi Rome——ông sẽ đi kiện——ông sẽ mua cổ phiếu——ông sẽ mua trang trại của John Hobson——ông sẽ xây lại mặt tiền ngôi nhà, và thêm một cánh mới cho cân đối——Có một cái cối xay nước tuyệt đẹp ở bên này, và ông sẽ xây một cái cối xay gió ở bên kia con sông, ngay tầm mắt để cho cân xứng—Nhưng trên hết thảy mọi thứ trên đời, ông sẽ khoanh vùng cái Ox-moor lớn, và gửi ngay anh trai tôi là Bobby đi du lịch.
Nhưng vì số tiền có hạn, và hệ quả là không thể làm mọi thứ——thực ra là rất ít trong số đó có thể thực hiện một cách ra trò——trong tất cả những dự án nảy ra lúc đó, hai dự án cuối cùng dường như để lại ấn tượng sâu đậm nhất; và ông hẳn đã quyết định thực hiện cả hai cùng lúc, nếu không vì cái bất tiện nhỏ nhặt đã nhắc tới ở trên, buộc ông phải chọn lựa một trong hai.
Điều này chẳng dễ dàng chút nào; bởi dẫu chắc chắn rằng cha tôi đã từ lâu ấp ủ phần giáo dục cần thiết này cho anh trai tôi, và như một người thận trọng, ông đã thực sự quyết tâm thực hiện nó ngay khi có khoản tiền đầu tiên từ đợt phát hành cổ phiếu thứ hai của chương trình Mississippi, mà ông có tham gia——thì cái Ox-moor, một vùng đất chung rộng lớn, đầy gai gốc, chưa được khai khẩn hay cải tạo, thuộc sở hữu của điền trang nhà Shandy, cũng có yêu sách cũ kỹ chẳng kém đối với ông: từ lâu ông đã tha thiết muốn biến nó thành cái gì đó có ích.
Nhưng vì chưa bao giờ rơi vào một tình thế ngặt nghèo buộc phải giải quyết xem bên nào ưu tiên hơn hay bên nào chính đáng hơn——như một người khôn ngoan, ông đã tránh không đi sâu vào phân tích tỉ mỉ hay chỉ trích về chúng: thế nên, khi tất cả các dự án khác bị loại bỏ trong tình thế cấp bách này——hai dự án cũ, OX-MOOR và ANH TRAI TÔI, lại chia rẽ ông lần nữa; và chúng là đối thủ cân sức đến mức trở thành lý do gây ra cuộc tranh cãi không nhỏ trong tâm trí ông cụ—xem cái nào nên được bắt tay vào trước.
——Mọi người cứ việc cười chê——nhưng sự tình là như thế này.
Từ lâu gia đình này đã có tục lệ, và theo thời gian đã gần như trở thành một quyền lợi hiển nhiên, rằng người con trai cả phải được tự do ra vào nước ngoài trước khi kết hôn—không chỉ vì lợi ích của việc cải thiện bản thân, nhờ vào lợi ích của việc rèn luyện và thay đổi không khí—mà đơn giản chỉ vì niềm thỏa mãn cho trí tưởng tượng, nhờ vào cái lông vũ cài trên mũ, vì đã từng được đi đây đi đó—tantum valet, cha tôi thường nói, quantum sonat.
Nay vì đây là một sự nuông chiều hợp lý, và tất nhiên là rất hợp lòng người——mà tước bỏ nó của cậu ta, chẳng vì lý do gì——và qua đó làm gương, như thể Shandy đầu tiên đi vòng quanh châu Âu bằng xe ngựa, chỉ vì cậu ta là một gã to xác——thì thật là đối xử với cậu ta còn tệ hơn cả người Thổ.
Mặt khác, trường hợp của Ox-moor cũng khó khăn không kém.
Chưa kể đến số tiền mua ban đầu là tám trăm bảng——nó còn tiêu tốn của gia đình thêm tám trăm bảng nữa trong một vụ kiện tụng khoảng mười lăm năm trước—chưa kể đến Chúa mới biết bao nhiêu rắc rối và phiền toái khác.
Hơn nữa, nó đã nằm trong quyền sở hữu của gia đình Shandy kể từ giữa thế kỷ trước; và mặc dù nó nằm ngay tầm mắt trước ngôi nhà, bị chặn ở một đầu bởi cối xay nước, và ở đầu kia bởi chiếc cối xay gió dự kiến như đã nói ở trên—và vì tất cả những lý do này, nó dường như có danh nghĩa chính đáng nhất trong bất kỳ phần nào của điền trang để nhận được sự chăm sóc và bảo vệ của gia đình—thế mà do một định mệnh khó hiểu, phổ biến với con người cũng như với mảnh đất họ giẫm lên——nó đã luôn bị bỏ bê một cách đáng xấu hổ; và nói thật lòng, nó đã phải chịu đựng nhiều đến mức (như Obadiah nói) bất cứ ai hiểu được giá trị của mảnh đất mà đi ngang qua nó, nhìn thấy tình trạng của nó, chắc hẳn sẽ phải rỉ máu tim.
Tuy nhiên, vì việc mua mảnh đất này—hay thực ra là việc đặt nó ở vị trí đó, xét cho cùng—đều không phải là việc do cha tôi làm——ông chưa bao giờ cảm thấy mình liên quan đến vụ việc đó——cho đến mười lăm năm trước, khi bùng nổ vụ kiện tụng chết tiệt đã đề cập ở trên (vốn nảy sinh vì ranh giới của nó)——điều mà xét về mọi mặt đều là hành động của chính cha tôi, nó đã tự nhiên đánh thức mọi lý lẽ khác ủng hộ nó, và khi tổng kết lại tất cả, ông thấy rằng không chỉ vì lợi ích, mà vì danh dự, ông buộc phải làm điều gì đó cho nó——và đây là lúc hoặc chẳng bao giờ.
Tôi nghĩ chắc chắn phải có sự pha trộn của vận rủi trong đó, khi mà lý do của cả hai bên lại tình cờ cân bằng ngang ngửa nhau; bởi dẫu cha tôi đã cân nhắc chúng trong mọi tâm trạng và điều kiện——dành nhiều giờ lo âu trong sự thiền định sâu sắc và trừu tượng nhất về việc gì là tốt nhất nên làm—ngày hôm nay đọc sách nông nghiệp——ngày mai đọc sách du lịch——gạt bỏ mọi cảm xúc——xem xét các lập luận của cả hai bên dưới mọi khía cạnh và hoàn cảnh—ngày ngày trò chuyện với chú Toby—tranh luận với Yorick, và bàn bạc toàn bộ vụ việc Ox-moor với Obadiah——thế nhưng chẳng có gì trong suốt thời gian đó lại tỏ ra thuyết phục một cách mạnh mẽ cho bên này mà lại không áp dụng được một cách nghiêm túc cho bên kia, hoặc ít nhất là bị cân bằng lại bởi một cân nhắc có trọng lượng tương đương, đến mức giữ cho cán cân thăng bằng.
Bởi vì chắc chắn, với sự trợ giúp thích hợp, trong tay một số người, mặc dù Ox-moor chắc chắn sẽ tạo ra một diện mạo khác trên thế giới so với những gì nó đã, hoặc có thể làm được trong tình trạng hiện tại——thế nhưng, mọi điều này cũng đúng y hệt với anh trai Bobby của tôi——mặc cho Obadiah nói gì đi nữa.
Xét về mặt lợi ích——tôi thừa nhận, thoạt nhìn, cuộc tranh chấp không có vẻ gì là bất phân thắng bại giữa chúng; vì bất cứ khi nào cha tôi cầm bút mực lên, và bắt đầu tính toán chi phí đơn thuần cho việc dọn dẹp, đốt cỏ, và rào chắn Ox-moor, &c. &c.—với khoản lợi nhuận chắc chắn nó sẽ mang lại cho ông——cái sau lại cho ra kết quả quá đỗi kinh ngạc trong cách ông tính toán, đến mức bạn sẽ thề rằng Ox-moor sẽ đánh bại tất cả. Vì rõ ràng là ông sẽ gặt hái được một trăm last cải dầu, với giá hai mươi bảng một last, ngay năm đầu tiên——chưa kể một vụ mùa lúa mì tuyệt vời vào năm tiếp theo——và năm sau đó nữa, nói một cách khiêm tốn, một trăm——nhưng rất có khả năng là một trăm năm mươi——nếu không muốn nói là hai trăm quarter đậu Hà Lan và đậu ván——chưa kể khoai tây vô kể.——Nhưng rồi, khi nghĩ đến việc ông vẫn đang nuôi anh trai tôi, như một con lợn để ăn hết chỗ đó——lại làm mọi thứ đổ bể, và thường để lại cho ông cụ ở trong trạng thái lưỡng lự đến mức——như ông thường tuyên bố với chú Toby——ông chẳng biết phải làm thế nào.
Không ai, trừ người đã từng nếm trải, có thể hình dung được việc bị giằng xé tâm can bởi hai dự án có sức nặng ngang nhau, cả hai cùng bướng bỉnh kéo về hai hướng ngược nhau cùng một lúc là một điều hành hạ đến thế nào: vì chưa nói đến sự tàn phá, hệ quả tất yếu gây ra cho toàn bộ hệ thống thần kinh tinh vi, vốn là thứ dẫn truyền các linh hồn động vật và những dịch cơ thể tinh tế hơn từ tim lên não, và cứ thế——thật không thể kể xiết mức độ mà kiểu ma sát thất thường đó tác động lên những phần thô và rắn chắc hơn, làm hao mòn mỡ và suy giảm sức lực của một người mỗi khi nó kéo qua kéo lại.
Cha tôi chắc chắn đã gục ngã dưới tai ương này, cũng chắc chắn như khi ông đã gục ngã dưới tai ương của TÊN THÁNH của tôi——nếu ông không được cứu thoát khỏi nó, cũng như đã từng được cứu thoát khỏi cái kia, bằng một tai ương mới——bi kịch về cái chết của anh trai tôi, Bobby.
Cuộc đời con người là gì! Chẳng phải là sự xoay vần từ bên này sang bên kia sao?——từ nỗi buồn này sang nỗi buồn khác?——để rồi cài khuy cho một nguyên nhân gây phiền muộn này——và lại mở khuy cho một nguyên nhân khác sao?
