“ZOUNDS!” ———————— “Z——ds!” kêu lên Phutatorius, một phần như đang tự nhủ với chính mình — mà vẫn đủ to để người xung quanh nghe thấy — và điều lạ lùng là, tiếng kêu ấy thốt ra với một vẻ mặt và âm sắc nằm đâu đó giữa một người đang kinh ngạc và một người đang chịu nỗi đau thể xác.
Một hai người có đôi tai cực kỳ nhạy bén, những người có thể phân biệt được sự kết hợp của hai âm sắc ấy rõ ràng như nghe một hợp âm bậc ba hay bậc năm trong âm nhạc — lại là những kẻ cảm thấy hoang mang và bối rối nhất — bản thân sự hòa âm ấy thì ổn — nhưng vấn đề là nó hoàn toàn lạc điệu, và chẳng hề liên quan gì đến chủ đề đang được thảo luận; — vì thế, dù có kiến thức uyên bác đến đâu, họ cũng chẳng thể hiểu nổi rốt cuộc điều đó có nghĩa là gì.
Những người khác, vốn không biết gì về cách biểu đạt âm nhạc và chỉ hiểu đơn giản theo nghĩa đen của từ ngữ, lại tưởng rằng Phutatorius, kẻ vốn có tính khí khá nóng nảy, sắp sửa giật lấy cây gậy từ tay Didius để dạy cho Yorick một bài học ra trò — và rằng cái từ đơn âm tiết đầy tuyệt vọng “Z——ds” kia chính là lời mở đầu cho một bài diễn văn, mà cứ nhìn vào cái ví dụ đó thôi cũng đủ dự báo về một màn xử lý không mấy nhẹ nhàng; thế nên, lòng tốt của chú Toby đã cảm thấy xót xa cho những gì sắp giáng xuống đầu Yorick. Nhưng khi thấy Phutatorius đột ngột dừng lại, chẳng có ý định hay nỗ lực gì để tiếp tục — một nhóm thứ ba bắt đầu cho rằng, đó chẳng qua chỉ là một phản xạ hô hấp vô thức, tình cờ thoát ra dưới hình hài của một lời thề trị giá mười hai xu — mà không hề mang tội lỗi hay thực chất của một lời thề thật sự.
Những người khác nữa, đặc biệt là một hai người ngồi cạnh ông ta, lại nhìn nhận nó theo hướng ngược lại, coi đó là một lời thề thực thụ và nghiêm túc, cố tình nhắm vào Yorick, người mà ai cũng biết là ông ta chẳng hề ưa thích gì — lời thề đó, như cách cha tôi triết lý về nó, thực sự đang nằm nung nấu và sôi sục vào ngay thời điểm ấy trong phần cơ thể phía trên của Phutatorius; và do đó, theo lẽ tự nhiên và diễn tiến thông thường của sự việc, nó bị ép bật ra ngoài bởi luồng máu đột ngột dồn về tâm thất phải nơi tim Phutatorius, do cú sốc bất ngờ mà một lý thuyết thuyết giáo kỳ lạ như vậy đã gây ra.
Chúng ta tranh luận thật hay ho làm sao dựa trên những sự việc sai lệch!
Chẳng có một linh hồn nào bận tâm đến tất cả những suy luận đa chiều về cái từ đơn âm tiết mà Phutatorius thốt ra — mà lại không coi đó là điều hiển nhiên, coi đó như một tiên đề, rằng tâm trí của Phutatorius đang hướng về chủ đề tranh luận đang nảy sinh giữa Didius và Yorick; và quả thực, khi ông ta nhìn người này rồi lại nhìn người kia với cái vẻ của một người đang chăm chú lắng nghe diễn biến câu chuyện — ai mà chẳng nghĩ như vậy chứ? Nhưng sự thật là, Phutatorius chẳng biết một từ hay một âm tiết nào về những gì đang diễn ra cả — mà toàn bộ tư tưởng và sự chú ý của ông ta đều bị chiếm lấy bởi một sự cố đang diễn ra ngay tại thời điểm đó bên trong cái quần Galligaskins của chính mình, và ở một nơi mà hơn bất cứ đâu, ông ta quan tâm nhất đến việc canh chừng các tai nạn: Vì vậy, mặc dù ông ta nhìn với tất cả sự chú ý trên đời, và đã dần gồng cứng từng dây thần kinh và cơ bắp trên khuôn mặt đến mức tối đa mà cơ thể có thể chịu đựng được, để, như mọi người tưởng, là chuẩn bị đưa ra một lời đáp trả sắc bén cho Yorick đang ngồi đối diện —— nhưng, tôi xin nhắc lại, Yorick chưa bao giờ hiện diện trong bất kỳ ngóc ngách nào trong não bộ của Phutatorius —— mà nguyên nhân thực sự của tiếng kêu ấy nằm cách đó ít nhất một thước về phía dưới.
Tôi sẽ cố gắng giải thích điều này cho quý vị với tất cả sự tế nhị có thể.
Quý vị phải biết rằng, Gastripheres, người đã ghé qua nhà bếp một lát trước bữa tối để xem tình hình thế nào — khi nhìn thấy một giỏ mây đựng hạt dẻ ngon đặt trên bàn bếp, đã ra lệnh nướng một hoặc hai trăm hạt và mang vào ngay sau bữa tối — Gastripheres còn nhấn mạnh lệnh của mình rằng Didius, nhưng đặc biệt là Phutatorius, rất thích món này.
Khoảng hai phút trước khi chú Toby ngắt lời bài diễn thuyết của Yorick — những hạt dẻ của Gastripheres được mang vào — và vì sở thích của Phutatorius đối với chúng vẫn còn in đậm trong đầu người phục vụ, anh ta đặt giỏ hạt dẻ ngay trước mặt Phutatorius, bọc trong một chiếc khăn ăn vải gấm sạch sẽ còn nóng hổi.
Giờ thì, dù là bất khả thi về mặt vật lý khi có tới nửa tá bàn tay cùng thọc vào chiếc khăn ăn một lúc — mà không làm cho một hạt dẻ nào đó, có vẻ đầy sức sống và tròn trịa hơn những hạt khác, phải chuyển động — thì sự việc lại xảy ra là một hạt đã lăn khỏi bàn; và vì Phutatorius đang ngồi dang rộng chân bên dưới — nó rơi thẳng tắp vào đúng cái khe hở đó trong chiếc quần của Phutatorius, mà thật xấu hổ thay cho sự thiếu tinh tế của ngôn ngữ chúng ta, chẳng có từ ngữ nào thanh tao trong suốt từ điển của Johnson dùng để chỉ nó cả — thôi thì cứ tạm nói thế này — đó chính là cái khe hở đặc biệt mà trong mọi xã hội văn minh, luật lệ về sự đoan trang đòi hỏi, giống như ngôi đền Janus (ít nhất là trong thời bình), phải luôn luôn đóng chặt.
Sự lơ là trong tiểu tiết này ở Phutatorius (điều mà nhân tiện nói ra, nên là một lời cảnh báo cho toàn nhân loại) đã mở đường cho tai nạn này xảy ra. ——
Tôi gọi đó là tai nạn, để tuân theo một cách nói được thừa nhận — nhưng không phải để phản đối ý kiến của Acrites hay Mythogeras về vấn đề này; tôi biết cả hai đều đã định kiến và tin chắc — cho đến tận giờ phút này — rằng chẳng có gì là tai nạn trong toàn bộ sự việc ấy — mà việc hạt dẻ đi theo quỹ đạo đó, gần như là tự thân vận động — rồi rơi xuống với tất cả độ nóng của nó vào đúng một nơi duy nhất đó, và không phải nơi nào khác — là một sự trừng phạt thực sự đối với Phutatorius vì tập tiểu luận bẩn thỉu và tục tĩu *de Concubinis retinendis* mà Phutatorius đã xuất bản khoảng hai mươi năm trước — và chính vào cái tuần đó, ông ta đang định tung ra phiên bản thứ hai cho thế giới.
Việc của tôi không phải là nhúng bút vào cuộc tranh cãi này — chắc chắn có thể viết rất nhiều ở cả hai phía của vấn đề — tất cả những gì liên quan đến tôi với tư cách là một người ghi chép lịch sử, là trình bày sự thật của sự việc, và làm cho độc giả tin rằng cái khe hở trên quần Phutatorius đủ rộng để đón lấy hạt dẻ; — và rằng hạt dẻ đó, bằng cách này hay cách khác, đã thực sự rơi thẳng xuống, nóng hổi, vào trong đó mà Phutatorius hay bất cứ ai khác lúc bấy giờ đều không hề hay biết.
Hơi ấm dễ chịu mà hạt dẻ tỏa ra không đến nỗi khó chịu trong hai mươi hay hai mươi lăm giây đầu tiên — và chỉ nhẹ nhàng thu hút sự chú ý của Phutatorius về phía đó: — Nhưng khi sức nóng dần tăng lên, và chỉ vài giây sau đã vượt qua giới hạn của mọi sự dễ chịu bình thường, rồi tiến nhanh vào vùng của sự đau đớn, linh hồn của Phutatorius, cùng với tất cả ý niệm, suy nghĩ, sự chú ý, trí tưởng tượng, khả năng phán đoán, quyết tâm, sự cân nhắc, lập luận, trí nhớ, sự tưởng tượng, cùng mười tiểu đoàn tinh thần, tất cả ồ ạt đổ dồn xuống, qua những con đường và lối đi khác nhau, đến nơi nguy hiểm, để lại mọi vùng phía trên của ông ta, như quý vị có thể tưởng tượng, trống rỗng như cái ví của tôi vậy.
Với tất cả thông tin mà những sứ giả này có thể mang lại, Phutatorius cũng không thể hiểu nổi bí mật của những gì đang diễn ra bên dưới, cũng chẳng thể đoán ra nổi, cái quái gì đang xảy ra với cái chỗ đó: Tuy nhiên, vì không biết nguyên nhân thực sự có thể là gì, ông ta cho rằng cách khôn ngoan nhất trong hoàn cảnh hiện tại là chịu đựng, nếu có thể, như một người theo phái Khắc kỷ; điều mà, với sự trợ giúp của một vài cái nhăn mặt và co thắt miệng, ông ta chắc chắn đã làm được nếu trí tưởng tượng của ông ta vẫn giữ thái độ trung lập; — nhưng những sự bay bổng của trí tưởng tượng là không thể kiểm soát trong những trường hợp như thế này — một ý nghĩ lập tức lóe lên trong đầu ông ta, rằng mặc dù nỗi đau có cảm giác như sức nóng rực — nhưng cũng có thể, bất chấp điều đó, nó là một vết cắn cũng như một vết bỏng; và nếu đúng như vậy, thì có khả năng một con sa giông, một con thằn lằn, hoặc một loài bò sát đáng ghét nào đó đã bò lên và đang cắm răng vào — ý nghĩ kinh khủng đó, cùng với một luồng đau đớn mới dâng lên ngay khoảnh khắc ấy từ hạt dẻ, đã khiến Phutatorius hoảng loạn, và trong cơn hỗn loạn hoảng sợ đầu tiên của niềm đam mê, nó đã khiến ông ta, cũng như bao vị tướng tài ba nhất trên trái đất, hoàn toàn mất cảnh giác: — hậu quả là ông ta lập tức chồm dậy, thốt lên khi đứng dậy cái từ cảm thán đầy ngạc nhiên đã được bàn tán rất nhiều, với khoảng lặng aposiopesis phía sau, được đánh dấu như thế này, Z——ds — mà dù không hoàn toàn chính thống, nhưng vẫn là ít nhất những gì một người có thể nói trong dịp đó; — và điều này, nhân tiện nói thêm, dù có chính thống hay không, Phutatorius cũng không thể kiểm soát nổi, cũng như không thể kiểm soát được nguyên nhân gây ra nó vậy.
Mặc dù việc kể lại chuyện này đã tốn không ít thời gian, nhưng thời gian xảy ra sự việc thực tế chỉ vừa đủ để Phutatorius lấy hạt dẻ ra và ném mạnh xuống sàn — và để Yorick đứng dậy khỏi ghế, nhặt hạt dẻ lên.
Thật thú vị khi quan sát sự chiến thắng của những sự việc nhỏ nhặt đối với tâm trí: — Chúng có sức nặng đáng kinh ngạc như thế nào trong việc hình thành và chi phối quan điểm của chúng ta, cả về con người lẫn sự vật — rằng những chuyện vặt vãnh, nhẹ tựa không khí, có thể thổi niềm tin vào linh hồn, và cắm rễ nó một cách bất di bất dịch vào trong đó — đến mức những chứng minh của Euclid, nếu có thể được mang ra để công phá nó, cũng chẳng thể có quyền năng lật đổ được.
Yorick, như tôi đã nói, nhặt hạt dẻ mà cơn giận của Phutatorius đã ném xuống — hành động đó thật nhỏ nhặt — tôi thấy xấu hổ khi phải giải thích về nó — ông làm vậy, chẳng vì lý do gì, chỉ vì ông nghĩ hạt dẻ cũng chẳng tệ hơn chút nào vì sự cố đó — và rằng ông coi một hạt dẻ ngon thì xứng đáng để cúi xuống nhặt. — Nhưng sự cố này, dù nhỏ nhặt, lại tác động khác đi trong đầu Phutatorius: Ông coi hành động đứng dậy khỏi ghế và nhặt hạt dẻ lên của Yorick là một lời thừa nhận rõ ràng rằng hạt dẻ đó vốn là của Yorick — và theo đó, phải là chủ nhân của hạt dẻ, không ai khác, mới có thể bày ra trò nghịch ngợm đó với ông: Điều khiến ông càng tin chắc vào ý kiến này là việc chiếc bàn có hình bình hành và rất hẹp, nó tạo cơ hội thuận lợi cho Yorick, người ngồi ngay đối diện với Phutatorius, lén bỏ hạt dẻ vào — và do đó là ông ta đã làm điều đó. Cái nhìn mang ý nghĩa hơn cả sự nghi ngờ, mà Phutatorius dành trọn cho Yorick khi những ý nghĩ này nảy sinh, đã quá rõ ràng nói lên quan điểm của ông — và vì Phutatorius đương nhiên được cho là biết nhiều về sự việc hơn bất kỳ ai khác, quan điểm của ông ngay lập tức trở thành quan điểm chung; — và vì một lý do rất khác với bất kỳ lý do nào đã được đưa ra — chẳng bao lâu sau, nó đã được loại bỏ khỏi mọi sự tranh cãi.
Khi những sự kiện lớn hoặc bất ngờ xảy ra trên sân khấu của thế giới dưới mặt trăng này — tâm trí con người, vốn là một thứ hay tò mò, tự nhiên bay ra sau hậu trường để xem nguyên nhân và nguồn gốc đầu tiên của chúng là gì. — Cuộc tìm kiếm không mất nhiều thời gian trong trường hợp này.
Ai cũng biết rằng Yorick chưa bao giờ có thiện cảm với tập tiểu luận *de Concubinis retinendis* mà Phutatorius đã viết, coi đó là một thứ mà ông e sợ đã gây hại cho thế giới — và người ta dễ dàng tìm ra rằng có một ý nghĩa huyền bí trong trò nghịch ngợm của Yorick — và rằng việc ông ném hạt dẻ nóng vào *** — *** của Phutatorius, là một cú mỉa mai nhắm vào cuốn sách của ông ta — mà các giáo lý của nó, họ nói, đã làm bỏng rát nhiều người đàn ông lương thiện ở cùng một chỗ.
Ý tưởng này đánh thức Somnolentus — làm Agelastes mỉm cười — và nếu quý vị có thể nhớ lại vẻ mặt và thần thái chính xác của một người đang chăm chú tìm lời giải cho một câu đố — thì nó đã làm khuôn mặt của Gastripheres biến thành hình dạng đó — và tóm lại, được nhiều người coi là một cú đánh bậc thầy của sự hóm hỉnh tinh quái.
Điều này, như độc giả đã thấy từ đầu đến cuối, cũng vô căn cứ như những giấc mơ của triết học: Yorick, không nghi ngờ gì nữa, như Shakespeare đã nói về tổ tiên của ông — “là một người của trò đùa”, nhưng nó được tiết chế bởi một điều gì đó đã ngăn ông khỏi trò đó, và nhiều trò nghịch ngợm không hay ho khác, mà ông bị đổ lỗi một cách oan uổng; — nhưng bất hạnh của ông suốt đời là phải gánh chịu sự gán ghép cho việc nói và làm hàng ngàn thứ, mà (trừ khi sự kính trọng của tôi làm tôi mù quáng) bản tính của ông không hề có khả năng thực hiện. Tất cả những gì tôi trách ông — hay đúng hơn, tất cả những gì tôi trách và đồng thời lại thích ông — là sự khác biệt trong tính khí của ông, thứ không bao giờ cho phép ông bận tâm đi đính chính câu chuyện với thế giới, dù ông hoàn toàn có khả năng. Trong mỗi lần bị đối xử tệ bạc kiểu đó, ông hành động chính xác như trong vụ việc con ngựa gầy của mình — ông có thể đã giải thích để bảo vệ danh dự của mình, nhưng tinh thần của ông cao hơn điều đó; và hơn nữa, ông luôn coi kẻ sáng tạo, kẻ truyền bá và kẻ tin vào một lời đồn đại thấp hèn đều gây hại cho ông như nhau — ông không thể hạ mình đi kể lại câu chuyện của mình cho họ — và vì vậy phó mặc cho thời gian và sự thật làm điều đó thay mình.
Cái tính cách anh hùng này đã gây cho ông những bất tiện về nhiều mặt — trong trường hợp hiện tại, nó kéo theo sự oán giận cố hữu của Phutatorius, người mà ngay khi Yorick vừa dứt lời về hạt dẻ của mình, đã đứng dậy khỏi ghế lần thứ hai, để cho ông biết điều đó — điều mà quả thực ông đã làm với một nụ cười; chỉ nói vỏn vẹn — rằng ông sẽ cố gắng không quên món nợ này.
Nhưng quý vị phải ghi nhớ và cẩn thận tách biệt và phân biệt hai điều này trong tâm trí mình.
—— Nụ cười là dành cho mọi người.
—— Lời đe dọa là dành cho Yorick.
