Mười mấy phút sau, vợ của Trương Dương từ bên ngoài trở về, làm một bữa tối thịnh soạn. Sau khi bày biện rượu và thức ăn, ba người ngồi quanh bàn, trò chuyện vui vẻ, bầu không khí trở nên thoải mái hơn rất nhiều. Đôi vợ chồng này đã đến Mỹ vài năm, đối với mọi mặt của xã hội Mỹ cũng có hiểu biết rất sâu sắc, mượn cơ hội này, Vương Tư Vũ cũng khiêm tốn thỉnh giáo.

Vợ của Trương Dương cũng là trí thức cao cấp, học thức cực kỳ uyên bác, bà rót thêm rượu và thức ăn cho hai người, rồi cười dịu dàng nói: "Nước Mỹ không phải địa ngục, cũng chẳng phải thiên đường. Nơi này quả thực rất phát triển, có rất nhiều thứ đáng để trong nước học hỏi, nhưng những điều không như ý cũng rất nhiều. Ví dụ như khoảng cách giàu nghèo cực lớn, để đảm bảo tính quy trình, hiệu suất của chính phủ rất thấp, hiện tượng "đá bóng" giữa Nhà Trắng và Quốc hội diễn ra nghiêm trọng, về mặt an sinh xã hội cũng làm không tốt lắm, đặc biệt là bảo hiểm y tế, khiến người dân rất bất mãn."

Trương Dương tập trung nói về khía cạnh năng lượng và bảo vệ môi trường. Người Mỹ đối với việc bảo vệ môi trường đã đạt đến mức độ cực kỳ tinh tế, thậm chí đi săn hay đánh cá cũng phải phân biệt đực cái. Để bảo vệ loài cá sinh sôi nảy nở, họ thậm chí không tiếc tiêu tốn số tiền khổng lồ để phá dỡ những con đập kiên cố.

Ngoài ra, mặc dù trên lãnh thổ có tài nguyên rừng vô cùng phong phú, nhưng họ không chịu khai thác mà nhập khẩu giá thấp từ Canada. Về mặt năng lượng, một số tài nguyên khan hiếm mang tính chiến lược lại được phong tỏa lâu dài. Điều đáng khâm phục hơn cả là họ lại nhập khẩu lượng lớn dầu thô từ Trung Đông, bơm xuống lòng đất để hoàn thành kho dự trữ dầu chiến lược khổng lồ.

Vương Tư Vũ thở dài, đặt đũa xuống, gật đầu nói: "Chính phủ Mỹ áp dụng các biện pháp trong khía cạnh này quả thực xứng đáng để chúng ta học tập. Mặc dù trong nước đã bắt đầu coi trọng công tác bảo vệ môi trường, nhưng hiện tượng chặt phá bừa bãi, khai sơn đào mỏ ở một số nơi vẫn còn rất nghiêm trọng. Hiện tượng lén lút xả nước thải, gây ô nhiễm sông ngòi càng là cấm mà không dứt. Quan chức các nơi vì theo đuổi thành tích chính trị mà thường nhắm một mắt mở một mắt, không tính toán kỹ càng. Phát triển bằng cách hy sinh môi trường là không bền vững, cũng là được không bù mất."

Dường như cảm thấy chủ đề hơi nặng nề, vợ của Trương Dương mỉm cười, đổi chủ đề: "Đến Mỹ nhiều năm như vậy, cảm nhận sâu sắc nhất chính là quan niệm gia đình của người Mỹ thực ra rất nặng. Sau khi tan làm, họ không có nhiều tiệc tùng xã giao, phần lớn thời gian đều ở cùng gia đình, dạo phố mua sắm, tập thể dục, hoặc trồng hoa chăm cỏ, cuộc sống trôi qua rất thoải mái. Không giống trong nước, đầy đường là quán mát-xa chân, karaoke. Lúc trước ông Trương, phần lớn thời gian đều ở bên ngoài xã giao, rất ít khi về nhà trước mười giờ tối."

Trương Dương cũng cười, nâng ly rượu lên, gật đầu nói: "Trước đây cứ nghĩ nước Mỹ là chốn phồn hoa đô hội, sa đọa trụy lạc, không ngờ bị lừa rồi. Hoạt động giải trí nhiều nhất ở đây chính là mở tiệc gia đình, tụ tập bạn bè người thân trong nhà để thắt chặt tình cảm. Ai cũng bảo người Mỹ phóng khoáng, thực ra câu này rất phiến diện. Tôi đã so sánh và cảm thấy người Trung Quốc là trước hôn nhân bảo thủ, sau hôn nhân phóng khoáng; người Mỹ thì hoàn toàn ngược lại, trước hôn nhân phóng khoáng, sau hôn nhân bảo thủ."

"Cũng có lý." Vương Tư Vũ mỉm cười nhẹ, chạm ly với Trương Dương rồi hỏi thăm thêm về các vấn đề khác. Mãi cho đến khi trời tối bên ngoài, anh mới đứng dậy cáo từ. Trương Dương tiễn anh đến cửa, rồi đưa cho anh một tập tài liệu, thở dài nói: "Đây là một số khảo sát làm tại Mỹ, tập trung vào khía cạnh liêm chính, có lẽ sẽ giúp ích được cho cậu."

Ngập ngừng một chút, ông lại cười bổ sung: "Xã hội Mỹ chịu ảnh hưởng rất lớn từ Cơ Đốc giáo, cho nên họ cho rằng con người là ích kỷ, tham lam và có tội. Một khi có quyền lực hoặc tiền bạc thì sẽ biến chất. Vì thế, họ không đề xướng chuyên quyền mà là phân quyền, giám sát lẫn nhau. Họ làm rất tốt về mặt liêm chính, không có sai biệt gì so với kết quả do tổ chức Minh bạch Quốc tế công bố, rất đáng để chúng ta học tập."

"Vâng, cảm ơn Trương lão." Vương Tư Vũ nhận lấy tài liệu, tâm trạng trở nên có chút phức tạp, khẽ nói: "Tình hình trong nước rất nghiêm trọng, vấn đề không chỉ nằm ở sự tham nhũng của quan chức chính phủ, mà là mọi ngành nghề trong xã hội đều tồn tại hiện tượng này, đây mới là điều đáng sợ nhất."

Trương Dương thở dài, tay chống vào khung cửa, thẫn thờ nói: "Tuy ở nước ngoài nhưng vẫn hy vọng trong nước có thể tốt lên. Nhưng mấu chốt của vấn đề vẫn nằm ở thể chế. Nói không ngoa, nếu quan chức Trung - Mỹ hoán đổi cho nhau, mỗi bên phái sang phía đối phương năm trăm vị quan, không đầy năm năm, năm trăm vị quan thanh liêm bên Mỹ đó sẽ biến thành quan tham, còn năm trăm vị quan tham của Trung Quốc sẽ biến thành quan thanh liêm. Đây là chuyện không còn cách nào khác, cũng là bài toán nan giải mà hai ba thế hệ cũng không giải quyết nổi."

"Dù khó thế nào cũng phải thử giải quyết, chứ không phải trốn tránh, càng không phải thuận nước đẩy thuyền." Vương Tư Vũ nhìn ông, nói câu này một cách rất nghiêm túc, rồi vẫy vẫy tay, xoay người rời đi.

Trương Dương tay trái ôm ngực, đứng lặng hồi lâu, lắc đầu nói: "Dùng thân bại danh liệt để đổi lấy cuộc sống an nhàn hiện tại, cũng không biết là lãi hay lỗ."

Vợ của Trương Dương bước tới, khoác lấy cánh tay ông, nhíu mày nói: "Ông đấy, lại nữa rồi. Đây không phải vấn đề của riêng ai. Ông rơi vào bước đường này không phải vì nhận thêm vài ba đấu gạo đó, mà là vì hậu thuẫn không đủ cứng. Những kẻ tham lam gấp mười, gấp trăm lần ông, chẳng phải vẫn đang sống phong quang đó sao!"

"Có lẽ vì già rồi nên mới nảy sinh ý nghĩ lá rụng về cội. Đáng tiếc thay, kiếp này không thể quay về được nữa." Trương Dương thở dài, xoay người vào thư phòng, cầm bút lông sói, chấm mực đậm, viết lên giấy tuyên thành: "Sơn một chặng, thủy một chặng, thân hướng phía bên kia ải Du Quan đi, đêm sâu ngàn trướng đèn. Gió một canh, tuyết một canh, làm nát lòng quê, mộng không thành, cố hương không có tiếng này."

Sau khi gác bút, Trương Dương nhìn chằm chằm vào bức chữ này hồi lâu, nước mắt già nua giàn giụa, thở dài than ngắn một hồi rồi trở về phòng ngủ, nghỉ ngơi từ sớm.

Tám giờ rưỡi tối, Vương Tư Vũ tắm nước nóng xong, quấn khăn tắm đi tới bên giường, cầm tập tài liệu khảo sát của Trương Dương lên, chăm chú đọc, thỉnh thoảng lại ghi chép.

So với trong nước, chính phủ Mỹ có chế độ kê khai tài sản rất nghiêm ngặt đối với công chức và người thân của họ. Ngay từ năm 1965, họ đã ban hành "Chuẩn mực đạo đức hành vi của quan chức và nhân viên chính phủ", quy định chi tiết về việc kê khai tài sản của các loại quan chức cấp cao cũng như vợ chồng, con cái của họ.

Còn vào năm 1978, Quốc hội Mỹ lại ban hành "Đạo luật đạo đức trong hành vi chính phủ", đạo luật này quy định thiết lập chế độ kê khai tài sản cá nhân trong các hệ thống của chính phủ liên bang, đồng thời quy định chi tiết về hành vi nghề nghiệp của quan chức chính phủ sau khi rời nhiệm sở.

"Chuẩn mực đạo đức nhân viên chính phủ" ra đời năm 1985 quy định rõ ràng: không được dùng chức vụ công dưới bất kỳ hình thức nào để giao dịch tư nhân. Luật pháp Mỹ còn quy định, quan chức chính phủ sau khi rời nhiệm sở không được quay lại đơn vị công tác cũ để làm công việc vận động hành lang cho người khác trong vòng một năm, kẻ vi phạm sẽ bị xử lý hình sự.

Năm 1989, chính phủ Mỹ sửa đổi đạo luật này, ban hành "Đạo luật cải cách đạo đức chính phủ", mở rộng phạm vi hạn chế hành vi nghề nghiệp sau khi rời nhiệm sở của quan chức đến cả các nghị sĩ quốc hội và quan chức cấp cao quốc hội. Các điều khoản hạn chế hành vi sau khi rời nhiệm sở của quan chức cơ quan hành chính cũng được sửa đổi, còn quy định quan chức cấp trung và cấp dưới cũng phải kê khai tài sản cá nhân và người thân.

Năm 1992, Cục Đạo đức Chính phủ Liên bang ban hành "Chuẩn mực hành vi đạo đức nhân viên cơ quan hành chính", đưa ra quy định chi tiết về nhiều mặt như quà cáp, xung đột lợi ích, lạm quyền, làm thêm giờ, hoạt động ngoài chức trách, và đính kèm vô số ví dụ thực tế. Đây là một bộ luật liên ngành, là sự cụ thể hóa và hoàn thiện thêm cho hai bộ luật trước đó, tập trung thể hiện yêu cầu đạo đức và quy phạm hành vi khi làm chính trị.

Ngoài ra, chính phủ Mỹ sở hữu hệ thống công khai bao trùm mọi mặt, ngoại trừ bí mật quân sự và bí mật quốc gia, tất cả văn kiện, dữ liệu của các cơ quan chính phủ đều công khai ra bên ngoài, công chúng có thể biết được công việc của chính phủ bất cứ lúc nào.

Mạng lưới giám sát ở khắp mọi nơi càng có thể ràng buộc hiệu quả các quan chức chính phủ. Ngoài sự giám sát giữa các đảng phái, sự giám sát của công chúng đối với chính phủ và sức mạnh giám sát của truyền thông càng không thể xem thường.

Ở Mỹ, giám sát truyền thông có thể coi là quyền lực thứ tư ngoài quyền lập pháp, tư pháp và hành chính. Sự tự do cao độ của tin tức khiến họ trở thành "chó săn" trung thành canh giữ lợi ích của nước Mỹ.

Dù chính phủ làm bất cứ việc gì, họ đều cảm thấy có một đôi mắt đang nhìn chằm chằm vào mình, không dám lơ là chút nào, nếu không sẽ dẫn đến một loạt làn sóng chỉ trích và nghi vấn, khiến các quan chức sứt đầu mẻ trán nhưng lại chẳng biết làm sao.

Trương Dương đưa ra một ví dụ trong tài liệu: Ba năm trước, có một người Việt Nam, vì thủ tục nhập cư kéo dài mãi không quyết nên tìm đến nghị viên thành phố để khiếu nại. Nghị viên ám chỉ rượu vang nhãn hiệu nào đó khá ngon, thế là người Việt Nam mua một thùng gửi đến, thủ tục lập tức được phê duyệt.

Kết quả là truyền thông nhanh chóng biết được chuyện này và lập tức đưa tin. Chính quyền thành phố ra lệnh cho nghị viên này hoặc là từ chức, hoặc là chờ Ủy ban Đạo đức và cảnh sát điều tra xác minh rồi bị kết án tù.

Cuối cùng, vị nghị viên này vì vấn đề nhận hối lộ vỏn vẹn hơn hai trăm đô la mà buộc phải từ chức. Sức mạnh to lớn của giám sát truyền thông và sự nghiêm minh của chế độ pháp luật có thể thấy rõ qua đây.

Để đảm bảo xây dựng liêm chính, trong các cơ quan chính phủ Mỹ còn thiết lập các quan chức đạo đức với số lượng khác nhau, triển khai công việc một cách độc lập, thường luân chuyển mỗi hai năm. Công việc của họ là giáo dục cụ thể nhắm vào các công chức đang làm những công việc khác nhau.

Ví dụ như việc nhận tiền trong bầu cử, loại nào có thể nhận, loại nào không; nhân viên chính phủ trong giờ làm việc, việc gì có thể làm, việc gì không, ranh giới rất rõ ràng. Không hiểu những quy tắc đó thì không được phép nhận việc.

Việc đào tạo và thi cử công vụ viên được thực hiện theo các cách thức như trực tuyến, mở lớp, giáo dục cá nhân. Thi cử không câu nệ hình thức, phương pháp linh hoạt đa dạng. Nếu thi trực tuyến hai lần không đạt, sẽ do Ủy ban Đạo đức trực tiếp chịu trách nhiệm đào tạo mặt đối mặt cho đến khi đạt yêu cầu.

Tất cả nhân viên trong cơ quan chính phủ, dù là do bầu cử mà có, hay do bổ nhiệm mà thành, dù là quan chức cấp cao hay cấp thấp, việc đầu tiên khi gia nhập đội ngũ công vụ viên chính là tiếp nhận đào tạo giáo dục về chuẩn mực đạo đức hành vi.

Hơn nữa, họ sẽ được thông báo rõ ràng quan chức đạo đức của bộ phận mình là ai, gặp vấn đề về mặt này thì nên liên hệ tư vấn với ai. Sau khi đào tạo xong còn yêu cầu họ ký tên lưu hồ sơ.

Còn các quan chức cấp cao của chính phủ, một khi đã được bầu hoặc bổ nhiệm, việc đào tạo chuẩn mực đạo đức cho họ cũng được triển khai tương ứng, hơn nữa là thực hiện "một kèm một". Quan chức chịu trách nhiệm về đạo đức sẽ tiến hành đối thoại đào tạo với họ. Nội dung chính là: thông báo các quy định liên quan; làm quen với luật pháp, quy định liên quan; những việc có thể làm và không thể làm; gặp vấn đề thì tìm bộ phận hay nhân viên nào để tư vấn, v.v.

Nhân lực của Ủy ban Đạo đức dành khá nhiều tâm sức để làm công việc tư vấn, trả lời câu hỏi. Ưu điểm của việc này là đương sự hiểu rõ luật pháp, quy định, hỏi rõ ràng rồi mới "làm", hiểu thấu đáo rồi mới "hành", ngăn chặn hiệu quả việc vi phạm kỷ luật xảy ra.

Nếu một cơ quan chính phủ cụ thể nào đó gặp phải những vấn đề nan giải, có thể tìm Cục Đạo đức để tư vấn. Bởi vì nhiều người ở Cục Đạo đức xuất thân là luật sư, có thể giải đáp từ góc độ pháp luật. Nhưng vì mỗi bộ phận đều có quan chức đạo đức nên phần lớn vấn đề các bộ phận đều có thể tự giải quyết. Triết lý của họ là nắm bắt giáo dục từ trước, như vậy sẽ được kết quả gấp đôi với công sức một nửa.

Nước Mỹ chú trọng tăng cường tinh thần tự giác của con người, từ mẫu giáo đã có ý thức dạy bảo những gì có thể làm, những gì không thể làm. Các trường tiểu học và trung học đều có giáo viên hướng dẫn hành vi, trong các trường đại học cũng thường mở các khóa học về giáo dục liêm khiết.

Những biện pháp này đã tạo nên bầu không khí liêm khiết rất tốt cho xã hội Mỹ, từ nhân viên chính phủ đến người dân bình thường đều có ý thức tự giác rất mạnh mẽ. Hơn nữa, xã hội Mỹ đã hình thành thói quen chỉ nhận luật pháp không nhận người thân. Khi thói quen trở thành tự nhiên, nó sẽ biến thành một sức mạnh không thể ngăn cản.

"Đúng vậy, trong một môi trường được chính phủ chủ đạo và toàn dân chống tham nhũng như thế này, quan tham rất khó đứng vững." Vương Tư Vũ thở dài, đặt tài liệu lên bàn đầu giường, đi đến bên cửa sổ, châm một điếu thuốc, chìm vào suy tư. Tâm trạng khó mà bình lặng trong chốc lát, có lẽ đây lại là một đêm không ngủ.